Դաշնամուր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դաշնամուր

Դաշնամուր (իտալ.՝ forte - բարձր, piano - ցածր), երաժշտական գործիք, համարվում է աշխարհում ամենատարածված գործիքներից մեկը[1]։ Օգտագործվում է մի շարք երաժշտական ժանրերում՝ այդ թվում դասական երաժշտությունում և ջազում։ Կարող է օգտագործվել և մենակատարի և նվագախմբի կողմից։ Պաշտոնապես դաշնամուրի հեղինակն է համարվում իտալացի Բարդոլոմեո Քրիստոֆորին (1655-1732 թվականներին), ով ստեղծել է այն մոտավորապես 1709 թվականին։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշնամուր (լատ.՝ pianoforte, անգլ.՝ piano), ստեղներ, դասավորված հորիզոնական դիրքով (ռոյալ) կամ ուղղահայաց (դաշնամուր)։ Ձայնի վրա մեծ ազդեցություն ունի կառուցվծքը, 18-րդ դարում ենթարկվել է մեծ փոփոխության։ Դաշնամուրը բաղկացած է ակուստիկ սարքերից (ռեզոնանսային դեկա, լարային «հագուստ»)։

Հորինված դաշնամուր անունը դրել է իտալացի կլավեսինահար Բարտոլոմեո Քրիստոֆորը (1655-1732), 1698 թվականից նա աշխատել է ստեղծել մկլավեսինի համար մեխանիզմ (պաշտոնական տարեթիվ՝17091711 թվականին մեխանիզմն արդեն մարամասն նկարագրված էր իտալական «Giornale dei letterati d’Italia» ամսագրում։ Այդ գործիքն սկզբում անվանել են «gravicembalo col piano e forte» (փափուկ և բարձր ձայնի կլավեսին), ապա պիանոֆորտե, և հետո միային դաշնամուր։ Բ. Քրիստոֆորը ժամանակակից դաշնամուրի մոխանիզմում, դրել է միայն՝ մուրչիկները, դեմպֆերը և այլն։ Քրիստաֆորի գյուտը միայն սկիզմբն էր զարգացման ամերիկական ձևի։ Այլ մեխանիզմներ մշակել են՝ Մարիսուսը Ֆրանսիայից (1716) և Շերյոտերը Գերմանիայից (1717-1721

1750-ական թվականներից Լոնդոնում, Իոհան Քրիստոֆ Ցումպեն (1735-1800) սկսել է նվագել քառանկյուն դաշնամուրի վրա, դրանից հետո պահպանվել է Քրիստոֆի մեխանիզմը, բայց փոփոխոթյունների ենթարված։

1760-ական թվականներին դաշնամուրը լայն տարածում ուներ Եվրոպայում և Ռուսաստանում:

1762 թվականին է գրվել առաջին դաշնամուրային ստեղծագործությունը (Լուդովիկո Ջուսթինիի սոնատ)։ Այսուհետ կոմպոզիտորները սկսեցին ստեղծագործել դաշնամուրով, այլ ոչ կլավեսինով, և 45 տարի անց եկավ Հայդնի ու Մոցարտի ժամանակները։

Ժամանակակից դիապազոնի դաշնամուր՝ 7 ⅓ օկտավա (88 ստեղն)

Դաշնամուրի մեխանիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշնամուրի վրա գրեթե չեն օգտագործվում ծայրերում գտնվող երկու ոկտավաները։

Ոտնակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից դաշնամուրն ունի երկու կամ երեք ոտնակ (երբեմն չորս[2])։ Ավելի վաղ ոտնակներին փոխարինում էին շարժական լծակ, դաշնակահարը պետք է ներս հրեր ծնկներով։

Դաշնամուր լարելու գործիքներ

Աջ ոտնակ, (շատ հաճախ այն անվանում են «պեդալ», քանի որ ամենից հաճախ օգտագործվող ոտնակն է)։ Աջ ոտնակն օգտագործվում է երկու նպատակով՝ ստեղծագործությունն կատարելու անընդհատ հաջորդականությամբ, առանց ընդհատումների (legato), որն անհնար է անել միայն տեխնիկապես, մատերի օգնությամբ, ոտնակը հարստացնում է նաև ձայնը։ Գոյություն ունի երկու եղանակ ոտնակն օգտագործելու համար, երբ սեղմում ենք ոտնակին հետո նոր ստեղներին (այն պետք է շարունակ պահել) և ուշացաշ պեդալը, երբ սեղմում ենք ոտնակին, ստեղներին սեղմելուց հետո։

Ձախ ոտնակ, այն օգտագործվում է ձայն ավելի մեղմացնելու համար։ Այս ոտնակն ավելի քիչ է օգտագործվում, քան աջ ոտնակը։ Նոտան դարձնում է ավելի una corda, ոտնակի հանման դեպքում ձայնը դառնում է՝ tre corde կամ tutte le corde: Բացի ձայնի թուլացնելուց, օգտագործելով ձախ ոտնակը նվագի ժամանակ ձայնն ավելի կմեղմանա, ձայնը դարձնելով ավելի ջերմ և խուլ։

Միջակ ոտնակ, (կամ երրորդ ոտնակ, քանի որ այն պատմականորեն երրորդն է), այս ոտնակի օգնում է քիչ ձգել երաժշտությունը, բարձրացման դեպքում։ Այսօր այս ոտնակը և մեծամասամբ դաշնամուրների վրա կա, և չկա։ Այս ոտնակն երբեմն օգտագործում են ձայնն կեղծելու համար։

Կատարողականություն գորշիքով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշնամուր կարող են օգտագործել և որպես մենակատար, և որպես նվագախմբի գերծիք (օրինակ՝ կոնցերտ դաշնամուրի և նվագախմբի համար)։ Դաշնամուրով կատարոլու համար պահանջվում է՝ լավ տեխնիկա, կենտրոնացում։

20-րդ դարի նշանավոր դաշնակահարներից են՝ Սերգեյ Ռախմանինովը, Իոսիֆ Գոֆմանը, Էմիլ Գիլելսը, Վլադիմիր Հորովիցը, Սվյատոսլավ Ռիխտերը, Արթուր Ռուբինշտեյնը, Գլեն Գուլդը և այլք։

Նկարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]