Լոհենգրին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox music.png
Լոհենգրին
Lohengrin
Golikov sobinov lohengrin.jpg
Տեսակ օպերա և երաժշտական կոմպոզիցիա
Ժանր Երաժշտական դրամա
Կոմպոզիտոր Ռիխարդ Վագներ
Լիբրետտոյի
հեղինակ
Ռիխարդ Վագներ
Սյուժեի աղբյուր Միջնադարյան լեգենդ
Գործողությունների քանակ 3 Արար
Կերպարներ Լոենգրին և Հենրիխ I Թռչնորս
Ստեղծման տարեթիվ 1845 և 1848
Առաջնախաղի տարեթիվ օգոստոսի 28, 1850
Առաջնախաղի վայր Վեյմար
Lohengrin Վիքիպահեստում

Լոհենգրին (գերմ.՝ Lohengrin), գերմանացի երգահան Ռիխարդ Վագների օպերան երեք գործողությամբ։ Օպերայի լիբրետտոյի հեղինակը ևս Վագներն է։ Երաժշտությունը գրվել է 1846-1848 թվականներին ընթացքում։ Առաջին բեմադրությունը տեղի է ունեցել 1850 թվականի օգոստոսի 28-ին Վեյմար քաղաքի արքունական թատրոնում Ֆերենց Լիստի ղեկավարությամբ։ «Լոհենգրինը» Վագների թվով վեցերորդ օպերան է։ Համարվում է երգահանի լավագույն գործերից մեկը, ընդգրկված է ժամանակակից օպերային թատրոնների ստանդարտ խաղացանկում։

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոհենգրինի լեգենդին Վագները ծանոթացել է 1841 թվականին, բայց միայն 1845 –ին կազմեց բովանդակության ուրվագիծը: Հաջորդ տարվանից սկսեց աշխատել երաժշտության վրա: Մեկ տարի անց օպերայի երաժշտությունը պատրաստ էր դաշնամուրի համար, իսկ 1848-ի մարտին արդեն պատրաստ էր պարտիտուրան: Դրեզդենում նշանակված պրեմիերան չկայացավ՝ հեղափոխական իրադարձությունների պատճառով: Բեմադրությունը կատարվեց Ֆերենց Լիստի ջանքերով և նրա ղեկավարմամբ, երկու տարի անց, 1850 թվականի օգոստոսի 28-ին Վեյմարում: Վագներն իր օպերան բեմին տեսավ պրեմիերայից միայն 11 տարի անց: «Լոհենգրին» օպերայի սյուժեի հիմքում դրված են տարբեր ժողովրդական ավանդություններ, որոնք Վագներն ազատորեն մեկնաբանել է: Ծովափնյա երկրներում, մեծ գետերի ափերին ապրող ժողովուրդների մոտ գոյություն ունեն բանաստեղծական լեգենդներ՝ կարապին լծված նավակով ժամանած ասպետի մասին: Նա հայտնվում է այն պահին, երբ բոլորից լքված ու հալածված աղջկան կամ այրի կնոջը սպառնում է մահացու վտանգ: Ասպետն ազատում է աղջկան թշնամիներից և ամուսնանում նրա հետ: Երկար տարիներ նրանք երջանիկ ապրում են, բայց անսպասելիորեն վերադառնում է կարապը, և անծանոթն անհետանում է այնպես խորհրդավոր կերպով, ինչպես հայտնվել էր: Հաճախ կարապի լեգենդները միահյուսվում են Սուրբ Գավաթի մասին ավանդությանը: Այդտեղ անծանոթ ասպետը, պարզվում է, Պարսիֆալի՝ Գավաթի արքայի որդին է, որ իր շուրջ է համախմբել հերոսների: Նրանք պահպանում են խորհրդավոր գանձերը, որոնք չարի ու անարդարության դեմ պայքարում իրենց տալիս են գերբնական զորություն: Երբեմն լեգենդային իրադարձությունները միահյուսվում են որոշակի պատմական ժամանակաշրջանի հետ՝ կապվելով Հենրիխ I Թռչնորսի թագավորությանն ժամանակաշրջանին: Լոհենգրինի մասին լեգենդները ոգեշնչել են միջնադարյան շատ բանաստեղծների, որոնցից մեկն էլ Վոլֆրամ Էշենբախն էր, ումից Վագները վերցրել էր Թանհոյզերի թեման: Իր իսկ Վագների խոսքերով, Լոհենգրինի մասին լեգենդներում քրիստոնեական մոտիվներն իր համար խորթ էին: Կոմպոզիտորը նրանում տեսնում էր մարդկության՝ դեպի երջանկությունն ու անկեղծությունը, դեպի անվերապահ սերն ունեցած հավերժական ձգտումների արտահայտությունը: Լոհենգրինի ողբերգական միայնակությունը կոմպոզիտորին հիշեցնում էր իր սեփական ճակատագիրը՝ ճշմարտության և գեղեցկության մարդկային վեհ գաղափարները կրող, բայց բախվող չհասկացվածությանը, նախանձին ու չարությանը: Վագների այս ստեղծագործության մյուս հերոսների մեջ ևս արտահայտված են մարդկային բնավորության առանձնահատկությունները: Լոհենգրինի շնորհիվ ազատված Էլզան իր միամտությամբ, պարզ հոգով, կոմպոզիտորին թվում էր ժողովրդի ոգու ինքնաբուխ զորության մարմնավորումը: Նրան հակադրված է նենգ ու քինախնդիր Օրտրուդայի կերպարը: Օպերայի կողմնակի դրվագներում գործող անձանց առանձին արտահայտություններից զգացվում է «Լոհենգրին»-ի ստեղծման դարաշրջանի շունչը. թագավորի միասնության կոչերի մեջ, հայրենիքը պաշտպանելու՝ Լոհենգրինի պատրաստակամության և հաղթանակի հանդեպ նրա հավատի մեջ հնչում են 1840-ական թվականներին Գերմանիայի ժողովրդի հույսի և ձգտումների արձագանքները: Հին դարերից եկած լեգենդների այդպիսի մեկնաբանությունը հատուկ է Վագների արվեստին: Առասպելներն ու լեգենդները Վագների համար ժողովրդական իմաստնության խորության և հավերժության կերպավորումն էին, որոնցում կոմպոզիտորը փնտրում էր իր ժամանակներում ծառացած հարցերի պատասխանները:

Սյուժեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոհենգրինը գալիս է կարապին լծված նավակով. բացիկ:

Շելդա գետի ափին՝ Անտվերպենի մոտ, արքա Հենրիխ I Թռչնորսը հավաքում է ասպետներին՝ խնդրելով նրանցից օգնություն. թշնամին կրկին սպառնում է նրա իշխանությանը: Կոմս Ֆրիդրիխ Թելրամունդը թագավորական արդարադատության կոչ է անում: Բրաբանտյան դուքսը մահանալիս նրա խնամքին է հանձնում իր երեխաներին՝ Էլզային ու փոքրիկ Գոտֆրիդին: Մի օր Գոտֆրիդը հանկարծ անհետանում է: Ֆրիդրիխն Էլզային մեղադրում է եղբայրասպանության մեջ և դատ պահանջում նրա դեմ: Վկաների շարքում նա տալիս է իր կնոջ՝ Օրտրուդայի անունը: Արքան հրամայում է բերել Էլզային: Բոլորն ազդվում են նրա երազային տեսքից ու խանդավառ խոսքերից: Էլզան պատմում է, որ երազում իրեն հայտնվել է մի գեղեցիկ ասպետ և խոստացել է օգնություն ու պաշտպանություն: Լսելով Էլզայի անկեղծ պատմությունը, թագավորը չի հավատում նրա մեղավորությանը: Ֆրիդրիխը պատրաստ է իր արդարացիությունն ապացուցելու համար մենամարտել նրա դեմ, ով պաշտպան կկանգնի Էլզայի պատվին: Մունետիկի ձայնը տարածվում է հեռուներում, բայց պատասխան չկա: Ֆրիդրիխն արդեն տոնում է հաղթանակը: Անսպասելիորեն Շելդայի ալիքների վրա կարապին լծված մի նավակ է երևում. նրանում, թրի վրա հակված, կանգնած է մի անծանոթ ասպետ՝ փայլփլող զրահով: Ափ դուրս գալով նա քնքշորեն հրաժեշտ է տալիս կարապին, և վերջինս դանդաղ հեռու է լողում: Լոհենգրինն իրեն հայտարարում է Էլզայի պաշտպանը. նա պատրաստ է կռվել հանուն նրա պատվի և նրան անվանել իր կինը: Բայց աղջիկը պետք է երբեք չհարցնի իր ազատարարի անունը: Սիրո և երախտապարտության պոռթկումով Էլզան երդվում է հավերժորեն հավատարիմ լինել: Սկսվում է մենամարտը: Ֆրիդրիխն ընկնում է Լոհենգրինի հարվածից. ասպետը մեծահոգաբար նրան է շնորհում կյանքը, բայց զրպարտության պատճառով նրան պետք է վտարեն:

Պատկեր «Լոհենգրին» օպերայի 3-րդ արարից. Լոհենգրինը հեռանում է, իսկ Էլզան մահանում է եղբոր ձեռքերում:

Նույն գիշերը Ֆրիդրիխը որոշում է հեռանալ քաղաքից: Նա զայրացած նախատում է կնոջը. այդ նա էր, որ սուտ մեղադրանքներ էր շշնջում Էլզայի մեղավորության մասին և իր մեջ արթնացնում էր իշխանության հանդեպ փառասիրական երազանքներ: Օրտրուդան անխղճորեն ծաղրում է ամուսնու վախկոտությունը: Նա չի նահանջի, մինչև վրեժ չլուծի, իսկ իր զենքն այդ պայքարում կլինեն կեղծավորությունն ու խաբեությունը: Ոչ թե քրիստոնյաների Աստվածը, ում կուրորեն հավատում է Ֆրիդրիխը, այլ վրիժառության հեթանոսական աստվածները կօգնեն իրեն: Պետք է ստիպել Էլզային՝ խախտել երդումը և տալ ճակատագրական հարցը: Էլզայի վստահությունը շահելը դժվար չէ. նախկին մեծամիտ ու գոռոզ Օրտրուդայի փոխարեն այժմ տեսնելով խոնարհ, խեղճ հագնված կնոջ, Էլզան կների իր նախկին չարությունն ու ատելությունը և կհրավիրի մասնակցելու իր ուրախությանը: Օրտրուդան սկսում է իր ստոր խաղը: Նա գլխահակ շնորհակալություն է հայտնում Էլզային բարության համար և խորին մտահոգություն ձևացնում՝ զգուշացնելով վտանգից. անծանոթն Էլզային չհայտնեց ո՛չ իր անունը, ո՛չ իր ծագումը, ուստի գուցե անսպասելիորեն լքել իրեն: Սակայն աղջկա սիրտն ազատ է կասկածներից: Բացվում է առավոտը: Հրապարակում հավաքվում է ժողովուրդը: Սկիզբ է առնում հարսանեկան երթը: Հանկարծ Էլզայի ճանապարհը փակում է Օրտրուդան: Նա դեն է նետում խոնարհության դիմակը և հիմա բացահայտ կերպով ծաղրում է Էլզային, որ չգիտե իր ապագա ամուսնու անունը: Օրտրուդայի խոսքերը համընդհանուր շփոթմունք են առաջացնում: Այն խորանում է, երբ Ֆրիդրիխն անծանոթ ասպետին հրապարակավ մեղադրում է կախարդության մեջ: Բայց Լոհենգրինին չի վախեցնում թշնամիների չարությունը, քանզի միայն Էլզան կարող է բացել իր գաղտնիքը, իսկ նրա սիրուն ինքը հավատում է: Էլզան հայտնվում է շփոթմունքի մեջ՝ պայքարելով ներքին կասկածների դեմ. Օրտրուդայի թույնն արդեն թափանցել է նրա հոգին: Հարսանեկան արարողությունն ավարտված է։ Էլզան ևը Լոհենգրինը մնում են առանձին: Ոչինչ չի խանգարում իրենց երջանկությանը: Միայն փոքրիկ մի ամպ է ստվեր գցում Էլզայի ուրախության վրա. նա չի կարող ամուսնուն անունով կանչել: Սկզբում ամոթխածությամբ, քնքշանքով, բայց հետո ավելի ու ավելի համառորեն նա ձգտում է կորզել Լոհենգրինի գաղտնիքը: Զուր է Լոհենգրինը փորձում հանգստացնել Էլզային, զուր է նա հիշեցնում պարտականության ու երդումի մասին, զուր է վստահեցնում, որ կնոջ սերն ամենաթանկն է իր համար ամբողջ աշխարհում: Չկարողանալով հաղթահարել կասկածները, Էլզան տալիս է ճակատագրական հարցը. ո՞վ է նա և որտեղի՞ց է եկել: Այդ ժամանակ ննջասենյակ է խուժում Ֆրիդրիխ Թելրամունդը՝ զինված զինվորների հետ: Լոհենգրինը հափշտակում է զենքն ու սպանում նրան:

Բացվում է օրը: Շելդայի ափին հավաքվում են ասպետները՝ պատրաստ մեկնելու արշավանքի թշնամիների դեմ: Հանկարծ ժողովրդի զվարթ կաչերը լռում են. չորս ազնվականներ բերում են Ֆրիֆրիխի մարմինը՝ ծածկված անձրևանոցով: Նրանց հետևում է լուռ, վշտից հյուծված Էլզան: Լոհենգրինի հայտնվելով ամեն ինչ պարզվում է. Էլզան չի պահել երդումը, և ինքն այժմ պետք է լքի Բրաբանտը: Ասպետը բացահայտում է իր ինքնությունը. նա Պարսիֆալի որդին է, որին Երկիր է ուղարկել է Սուրբ Գավաթի եղբայրությունը՝ պաշտպանելու ճնշվածներին ու հալածվածներին: Մարդիկ պետք է հավատան Երկնքից առաքվածին: Եթե նրանց մեջ կասկածներ ծագեն, Գավաթի ասպետի ուժն անհետանում է, և նա այլևս չի կարող մնալ Երկրի վրա: Կրկին հայտնվում է կարապը: Լոհենգրինը տխուր հրաժեշտ է տալիս Էլզային և Գերմանիայի համար կանխագուշակում փառահեղ գալիք: Լոհենգրինն ազատում է կարապին, որն անհետանում է ջրերի մեջ, իսկ գետից դուրս է գալիս փոքրիկ Գոտֆրիդը՝ Էլզայի եղբայրը, որին կախարդանքով կարապ էր դարձրել Օրտրուդան: Էլզան չի կարողանում դիմանալ Լոհենգրինից բաժանմանը և մեռնում է եղբոր ձեռքերի վրա: Իսկ Շելդայի ալիքների վրայով սահում է մակույկը, որը քաշում է Գավաթի սպիտակ աղավնին: Մակույկում, տխուր հակված վահանի վրա, կանգնած է Լոհենգրինը: Ասպետն անվերադարձ լքում է Երկիրը և վերանում է դեպի իր խորհրդավոր հայրենիքը:

Երաժշտությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Լոհենգրին»-ը Վագների ամենաամբողջական ու ավարտուն օպերաներից մեկն է: Նրանում լիարժեք ներկայացված է մի հոգևոր աշխարհ և հերոսների դժվարին փորձությունները: Օպերայում արտահայտիչ կերպով նկարագրված է սուր և անհաշտ բախումը բարու և արդարության՝ մի կողմից, որոնք մարմնավորվում են Լոհենգրինի, Էլզայի, ժողովրդի կերպարներում, և մռայլ կերպարների միջև, որոնք են Ֆրիդրիխն ու Օրտրուդան: Օպերայի երաժշտությունը աչքի է ընկնում հազվագյուտ բանաստեղծականությամբ, վսեմ հոգևոր քնարականությամբ: Այն դրսևորվում է նվագախմբի կատարումներում, որտեղ ջութակների եթերային հնչյունները պատկերում են Սուրբ Գավաթի թագավորությունը՝ անհաս իղձերի երկիրը:

Առաջին արարում ազատորեն իրար հաջորդող երգչախմբային ու մեներգային տեսարանները հագեցած են չընդհատվող, այլ անընդհատ աճող դրամատիզմով: Էլզայի պատմությունը՝ «Հիշում եմ՝ ինչպես էի աղոթում, երբ հոգիս էր խիստ տառապում», արտահայտում է երազկոտ ու հերոսուհու փխրուն ու պարզ բնավորությունը: Լոհենգրինի ասպետական կերպարը բացահայտվում է նրա հանդիսավոր ու վսեմ հրաժեշտով կարապին. «Ետ լողա, ով իմ կարապ»: Ապա հնչում է հնգյակի ձայնը՝ երգչախմբի հետ, որը կարծես ուշադրություն դարձած ու կատարվածի շուրջ խորհող ներկա ժողովուրդը լինի: Արարն ավարտվում է ամբողջ նվագախմբի կատարմամբ, որի ուրախալից հրճվանքը խեղդում է Ֆրիդրիխի և Օրտրուդայի զայրացկոտ բացականչությունները:

Լյուդվիգ II Բավարացին՝ պատկերված որպես Լոհենգրինը: Լուսինը ներկայացված է Ռիխարդ Վագների դեմքով, 1885 թ.:

Երկրորդ արարը հարուստ է կտրուկ հակադրվող պահերով: Նրա սկիզբը պարուված է դավադրության ահարկու մռայլությամբ, որին հակադրվում է Էլզայի լուսավոր նկարագիրը: Արարի երկրորդ կեսում զգացվում է արեգակնային պայծատ լույս և աշխուժություն: Արթնացող ամրոցի կենցաղային տեսարանները, ասպետների մարտական խմբերգերը, հարսանեկան հանդիսավոր երթը ծառայում են որպես ձայնային գունեղ ֆոն Էլզայի և Օրտրուդայի դրամատիկ բախման համար: Էլզայի փոքրիկ «Օ, թեթևաթև քամի» արիոզոն (այսինքն փոքրիկ մեներգը), ջերմանում է ուրախալի հույսով, երջանկության անհանգիստ ակնկալիքով: Հաջորդող երկխոսությունը շեշտում է հերոսուհիների տարբերությունը: Օրտրուդայի այն երգը, որով դիմում է նա հեթանոսական աստվածներին, աչքի է ընկնում կրքոտ ու պաթետիկ բնույթով, իսկ Էլզայի խոսքը պարուրված է սրտագին ու հոգեկան ջերմությամբ: Օրտրուդայի ու Էլզայի՝ տաճարի մոտ տեղի ունեղող վեճի տեսարանը, երբ հնչում են Օրտրուդայի նենգ հերյուրանքները և Էլզայի ջերմ ու հուզված խոսքը, ընդլայնվում է նվագախմի ձայնակցությամբ և թողնում է տրամադրությունների մեկընդմեջ փոփոխության տպավորություն: Այդ տրամադրության բարձրացումը հանգեցնում է հնգյակի ու երգչախմբի մի զորեղ կատարման:

Երրորդ արարը բաղկացած է երկու տեսարանից: Առաջինն ամբողջությամբ նվիրված է Էլզայի և Լոհենգրինի հոգեբանական դրամային: Նրա կենտրոնում սիրային զուգերգն է: Երկրորդում մեծ տեղ են գրավում զանգվածյին տեսարանները: Նվագախմբի գեղեցիկ ընդմիջումը մարտական կանչերով, զենքերի շաչյունով ու զուլալ երգեցողություններով, բերում է մի աշխուժություն հարսանեկան արարողության մեջ: Լոհենգրինի ու Էլզայի «Դյութիչ կրակով այրվում է նուրբ սիրտը» բառերով սկսվող երկխոսությունը դասվում է օպերայի լավագույն դրվագների շարքին. շքեղ ու ճկուն քնարական մեղեդիներն, ուշագրավ խորությամբ, հաղորդում են զգացմունքների փոփոխություն՝ երջանկության թունավորումից մինչև բախում և աղետ: Երկրորդ տեսարանը սկսվում է նվագախմբի գունագեղ ինտերմեցցոյով, որ ձևավորվում է շեփորի հնչյուններով: Ինտերմեցցոն ազատ ձևի ոչ մեծ երաժշտական հատված է, որ կատարվում է օպերայի տարբեր տեսարանների միջև: Լոհենգրինի «Օտար ափերում, հեռավոր լեռնային թագավորությունում» պատմության մեջ եթերային մեղեդին պատկերում է Սուրբ Գավաթի վսեմ առաքյալի լուսավոր կերպարը: Այդ նկարագիրը լրացնելու են գալիս «Օ, կարապ իմ» խոսքերով սկսվող դրամատիկ հրաժեշտը և տրտում ու փոթորկուն խոսքն՝ ուղղված Էլզային:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

"100 Опер", издательство "Музыка", Ленинград, 1973.