Ագնոստիցիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ագնոստիցիզմ (հին հուն․՝ ἄγνωστος՝ անճանաչելի բառից), փիլիսոփայական ուսմունք Աստծո, օբյեկտիվ աշխարհի և ճշմարտության լիովին կամ մասնակի կերպով անճանաչելի լինելու մասին։ Ագնոստիցիզմը հերքում է մետաֆիզիկան որպես գիտություն և դրանով բնորոշ է այլ փիլիսոփայական ուղղություններին, այդ թվում՝ կանտյան կրիտիցիզմին և պոզիտիվիզմին։ Եզրույթը ներմուծվել է անգլիացի կենսաբան Թոմաս Հենրի Հաքսլիի կողմից 1876 թվականին։

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ագնոստիցիզմն առաջացել է 19-րդ դարի վերջին, որպես մետաֆիզիկական փիլիսոփայության անտիթեզ, որը ակտիվորեն զբաղվում էր աշխարհի ուսումնասիրությամբ՝ մետաֆիզիկական մտքերի զննմանբ՝ սուբյեկտիվ մտածողության հիմքերով։

Բացի փիլիսոփայական ագնոստիցիզմից գոյություն ունի նաև թեոլոգիական և գիտական ագնոստիցիզմ։ Թեոլոգիականը իրենից ներկայացնում է ագնոստիկաներ, որոնք ներկայացնում են կրոնի և հավատի մշակույթա-էպիկական ագնոստիկաները։ Միաժամանակ դրանք համարում են որոշակի աշխարհիկ մասշտաբներ, որոնք ցուցաբերում են բարոյական վարք հասարակության մեջ։ Քննարկում է հարցեր, ինչպիսիք են՝ գոյություն ունեն արդյոք աստվածներ, դևեր (սատանաներ), հանդերձյալ կյանք և կրոնական ծիսակատարություններ։

Իր հերթին գիտական ագնոստիցիզմը, իրենից ենթադրում է գիտական հիմք, այսինքն սուբյեկտի ընդունում։ Հանգամանորեն ունակ չէ ընդունելու աշխարհի լրիվ և իրական պատկերը։ Այս սկզբունքը չի ժխտում ճանաչողությունը, այլ միայն առաջ է բերում գաղափար, ամեն գիտության որոշակի ոչ հաստատության և աշխարհի ամբողջությամբ ճանաչողության մասին։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տերմինը առաջ է քաշվել անգլիացի կենդանաբան, պրոֆեսոր Թոմաս Հենրի Գեկսլիի կողմից՝ 1869 թվականին, երբ «Մետաֆիզիկական հասարակությունը» նրան անդամակցություն առաջարկեց։ «Երբ ես հասա իմ ինտելեկտուալ հասունությանը,-ասում էր Գեկլին,- և երբ սկսեցի տարակուսել, թե ով եմ իրականում՝ աթեիստ, թեիստ, թե պանթեիստ, մատերիալիստ կամ իդելալիստ, թե քրիստոնյա, կամ էլ ազատորեն մտածող մարդ։ Ես եկա այն եզրակացությանը, որ ինձ չեն համապատասխանում այս անվանակարգերից ոչ մեկը, բացի վերջինից»։ Իր համոզմամբ, ագնոստիկը այն մարդն է, ով մերժում է աստվածների հետ կապը և համոզված է նրանում, որ աշխարհի նյութերի առաջնային ծագումը անհայտ է, նույնիսկ չի էլ կարող որոշվել։

Ագնոստիցմիզմ արդեն հանդիպում էր նաև անտիկ ժամանակաշրջաններում՝ մանավանդ սոֆիստ Պրոտագորի մոտ, ում համոզմունքները հաստատում են, որ անկարող ենք ստուգել աստվածների եղելիության իրականությունը, ինչպես նաև հնագույն թերահավատությամբ։ Հին հնդկական փիլիսոփաներից Սանջայ Բելաթհապուտտան (Eng. Sanjaya Belatthaputta), ով ապրում էր, մեր թվարկության 5-րդ դարում, հայտնեց իր ագնոստիկ տեսակետը մահից հետո կյանքի գոյության վերաբերյալ։

Կապը կրոնի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ագնոստիկը համարում է, որ անհնարին ապացույցներ են աստվածների, անմահ կյանքի և այլ գերբնական էակների, հասկացողությունների և երևույթների իրողությունները։ Սակայն բացառվում է միայն դրանց իրական կամ միֆ լինելու ապացույցը հնարավոր եղանականերով, այլ ոչ թե նրանց առկայությունն ու գոյությունը։ Այս պատճառներով ագնոստիկ մարդը կարող է հավատալ Աստծուն, բայց չի կարող կողմնակից լինել որևէ դավանաբանական կրոնի՝ (քրիստոնեություն, հուդայականություն, իսլամ), քանի որ այդ կրոնների դոգմատիզմի համոզմունքը հակասում է ագնոստիկ մասին անճանաչելի աշխարհին։ Եվ, եթե հավատում են Աստծուն, ապա դա միայն դրանց գոյության ենթադրության հնարավորությամբ։

Ագոստիկը իմանալով, որ նա կարող է լինել սխալ, քանի որ մեջբերված փաստարկները Աստծո վերջնական առկայության կամ չգոյության մասին, որպեսզի հասնեն իրենց բազայի որոշակի եզրակացություններին։

Միաժամանակ որոշ կրոններ սկզբնապես չունեն անհատակայնացված Աստված, առաջին հերթին հենց բուդդայականությունը և դաոսիզմը, ինչի շնորհիվ էլ կրոնում բացակայում է ագնաստիցիզմի հետ կոնֆլիկտը։

Հայտնի ագնոստիկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արատքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Խոսակցություն Մեթի հետ South Park Studios(անգլ.)
  2. Бертран Рассел, «Кто такой агностик?»
  3. 3,0 3,1 Знаменитые агностики и атеисты
  4. «Robert Anton Wilson». Contemporary Authors Online, Gale, 2007. Reproduced in Biography Resource Center. Farmington Hills, Mich.: Thomson Gale. 2007
  5. Stephen Jay Gould. Nonoverlapping Magisteria(անգլ.) Natural History, 1997, 106 (март): 16-22, 61.
  6. «По отношению к Богу я агностик.» В письме М. Берковитцу, 25.10.1950. Einstein Archive 59-215; from Alice Calaprice, ed., The Expanded Quotable Einstein, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2000, p. 216.
  7. Luscombe Belinda (նոյեմբերի 21, 2011)։ «10 Questions for Sting»։ Time։ Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 16 
  8. Broder John M., Shane Scott (հունիսի 15, 2013)։ «For Snowden, a Life of Ambition, Despite the Drifting»։ The New York Times։ Վերցված է հունիսի 15, 2013։ «Toward the end of 2003, Mr. Snowden wrote that he was joining the Army, listing Buddhism as his religion (“agnostic is strangely absent,” he noted parenthetically about the military recruitment form). He tried to define a still-evolving belief system. “I feel that religion, adopted purely, is ultimately representative of blindly making someone else’s beliefs your own.”» 
Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «ագնոստիցիզմ» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։