Ֆրանս-պրուսական պատերազմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ֆրանս-պրուսական պատերազմ
Գերմանիայի վերամիավորման պատերազմների մաս
Collage of Franco–Prussian War imagery
'
Թվական 19 հուլիս 1870 – 28 հունվար 1871
Վայր և Հռենոսի պրովինցիա[1]
Արդյունք Գերմանիայի հաղթանակ
Հակառակորդներ
Ֆրանսիա Ֆրանսիական կայսրություն
Հրամանատարներ

Ֆրանս-պրուսական պատերազմ կամ Ֆրանս-գերմանական պատերազմ (գերմ.՝ Deutsch-Französischer Krieg, ֆր.՝ Guerre franco-allemande), հաճախ Ֆրանսիայում անվանում են 1870 թվականի պատեազմ (19 հուլիս 1870 – 10 մայիս 1871) կամ Գերմանիայում որպես 70/71, հակամարտություն Նապոլեոն III-ի գլխավորությամբ Ֆրանսիական երկրորդ կայսրության և գերմանական պետությունների Հյուսիսգերմանական կոնֆեդերացիայի միջև, որոնց առաջնորդում էր Պրուսիայի թագավորությունը: Հակամարտության պատճառը Պրուսիայի հավակնություններն էին ընդարձակել Գերմանիայի վերամիավորումը և Ֆրանսիայի անհանգստությունը, որ Եվրոպայում ուժերի հավասարակշռությունը կփոխվի հօգուտ Պրուսիայի: Որոշ պատմաբաններ համոզված են, որ Պրուսիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը անուղղակիորեն սադրեց Ֆրանսիայի հարձակումը, որը պատասխան էր հարավային գերմանական անկախ պետությունների` Բադենի, Վյուրթեմբերգի, Բավարիայի և Հեսե-Դարմշտատ միավորմանը Հյուսիսգերմանական կոնֆեդերացիայի ներքո, որոնց առաջնորդը Պրուսիան էր, մինչդեռ մյուս պատմաբանները նշում են, որ Բիսմարկը չի պլանավորել ոչինչ և ամեն ինչ տեղի ունեցավ նրա կամքից անկախ: Այնուամենայնիվ բոլորը համոզված են, որ Բիսմարկը չէր կարող չիմանալ, թե ինչին կհանգեցնի գերմանական պետությունների վերամիավորումը[2]:

1870 թվականի հուլիսի 16-ին Ֆրանսիայի խորհրդարանը քվեարկեց Պրուսիայի դեմ պատերազմ հայտարարելու օգտին և ռազմական գործողությունները սկսվեցին երեք օր անց: Գերմանացիները իրականացրեցին զորահավաք շատ ավելի արագ քան ֆրանսիացիները և արագորեն ներխուժեցին հյուսիսարևելյան Ֆրանսիա: Գերմանական զորքերը թվով անհամեմատ շատ էին, ավելի լավ վարժեցված և ավելի արդյունավետ էին օգտագործում ժամանակակից տեխնոլոգիաները, մասնավորապես երկաթգիծը և հրետանին:

Արևելյան Ֆրանսիայում գերմանացիների մի շարք արագ հաղթանակների կիզակետերը դարձան Մեցի պաշարումը և Սեդանի ճակատամարտը, որտեղ Նապոլեոն III-ը գերի ընկավ, իսկ Երկրորդ կայսրության բանակը ջախջախիչ պարտություն կրեց: Ազգային պաշտպանության կառավարությունը հռչակեց Երրորդ հանրապետություն սեպտեմբերի 4-ին Փարիզում և շարունակեց պատերազմը ևս հինգ ամիս: Գերմանական զորքերը կռվեցին և հաղթեցին ֆրանսիական նոր բանակներին Ֆրանսիայի հյուսիսում: Փարիզի պաշարումից հետո մայրաքաղաքը ընկավ 1871 թվականի հունվարի 28-ին և հեղափոխական ապստամբությունը Փարիզի կոմունա անվանմամբ եկավ իշխանության երկու ամսով, մինչև դաժանորեն ճնշվեց Ֆրանսիայի կանոնավոր բանակի կողմից 1871 թվականի մայիսի վերջին:

Գերմանական պետությունը հռչակեցին իրենց դաշինքի մասին, որպես Գերմանական կայսրություն Պրուսիայի թագավոր Վիլհելմ I գլխավորությամբ: 1871 թվականի մայիսի 10-ի Ֆրանկֆուրտի պայմանագրով Գերմանիային անցավ Էլզասը ամբողջությամբ և Լոթարինգիայի մի մասը, որը դարձավ կայսերական տարածք Էլզաս-Լոթարինգիա (Reichsland Elsaß-Lothringen) անվամբ: Գերմանիայի միավորումը և Ֆրանսիային պարտության մատնումը փոխեց ուժերի դասավորվածությունը Եվրոպայում և Օտտո ֆոն Բիսմարկը ձեռք բերեց մեծ հեղինակություն միջազգային հարաբերություններում հաջորդ երկու տասնամյակում: Ֆրանսիայի պահանջները Էլզասի-Լոթարինգիայի հանդեպ և ֆրանս-բրիտանական հարաբերությունների լավացումը դարձան Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառներից մեկը:

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քարտեզ, որտեղ պատկերված է Հյուսիսգերմանական կոնֆեդերացիան (կարմիր), Հարավային Գերմանիայի պետություններ (նարնջագույն) և Էլզաս-Լոթարինգիա (բեժ):

Ֆրանս-պրուսական պատերազմի պատճառները խորքային կապ ունեն Գերմանիայի վերամիավորման հետ կապված իրադարձությունների հետ: 1866 թվականի Ավստրո-պրուսական պատերազմի արդյունքով Պրուսիային անցան բազմաթիվ տարածքներ և ձևավորվեց Հյուսիսգերմանական կոնֆեդերացիան: Այս նոր տերությունը խախտեց Եվրոպայի ուժերի դասավորվածությունը, որը հիմնադրվել էր Վիեննայի կոնգրեսով 1815 թվականին Նապոլեոնյան պատերազմներից հետո: Այդ ժամանակվա Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն III-ը պահանջեց կոնպեսացիա Բելգիայում և Հռենոսի ձախ ափին, որպեսզի պաշտպանի Ֆրանսիայի մարտավարական դիրքերը, ինչը մերժեց Պրուսիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը[3]: Պրուսիան այնուհետև ուշադրությունը սևեռեց Գերմանիայի հարավ, որտեղ գտնվում էին գերմանական թագավորություններ Բադենը, Վյուրթեմբերգը, Բավարիան և Հեսե-Դարմշտատը և ցանկանում էր միավորել դրանք մեկ ընդհանուր Գերմանիայի ներքո: Ֆրանսիան խստորեն ընդդիմանում էր գերմանական պետությունների որևէ այլ դաշնությանը, որը կմեծացներ Պրուսիայի ռազմական ներուժը[4]:

Պրուսիայում որոշ պաշտոնյաներ կարծում էին որ Ֆրանսիայի դեմ պատերազմը անհրաժեշտ է, որպեսզի գերմանական ազգայնականացումը տարածվի հարավային պետություններում և հնարավոր դառնա միավորվելու և ստեղծելու Գերմանական կայսրություն: Այս կարծիքների հետ համամիտ էր կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը, ով ավելի ուշ հայտարարեց, որ կասկածից վեր է, որ մինչ Գերմանիայի լիակատար վերամիավորումը, պետք է տեղի ունենա Ֆրանկո-գերմանական պատերազմը[5]: Բիսմարկը նաև գիտեր, որ Ֆրանսիան առանց պատերազմի չի համաձայնվի տեսնել գերմանական պետությունները Պրուսիայի ենթակայության տակ, ինչը կտար գերմանացիներին ահռելի առավելություն[6]: Նա նաև կարծում էր, որ Ֆրանսիան չի գտնի դաշնակիցներ ընդդեմ Գերմանիայի, քանի որ նրա կարծիքով Ֆրանսիան վտանգ էր բոլորի համար, իսկ Գերմանիան` ոչ ոքի[7]: Շատ գերմանացիներ տեսնում էին Ֆրանսիայի որպես Եվրոպայում ավանդաբար ապակայունացնող և համուզված էին, որ թույլ Ֆրանսիան հող կարող է հանդիսանալ հետագա խաղաղության համար[8]:

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1866 թվականի պրուս-իտալա-ավստրիական պատերազմի հաղթանակից հետո Պրուսիան ձգտում էր միավորել Գերմանիան և թուլացնել Ֆրանսիային։ Ֆրանսիան իր հերթին փորձում էր կանխել միասնական և ուժեղ Գերմանիայի ստեղծումը։ Պատերազմի առիթ էր դարձել իսպանական գահը։ Իսպանիայում հեղափոխությունից հետո Գերմանիան և Ֆրանսիան առաջ բերեցին իրենց թեկնածությունները Իսպանական գահին։

Պատերազմի առթիվ 1870 թվականի հուլիսի 8-ին Ֆրանսիական դեսպանին ուղարկեցին Պրուսիայի թագավորի մոտ, որպեսզի նա փոխանցի Նապոլեոն III-ի անգոհությունը Իսպանիայի գահի հարցի նկատմամբ։ Համաձայնվելով ֆրանսիական կողմի պահանջների հետ, Վիլհելմ I-ը, կապ հաստատեց Լեոպոլդ Գոգենցոլլերնի հետ և համոզեց նրան հրաժարվել իսպանական գահից։ Լեոպոլդը համաձայնվեց և հրաժարվեց իսպանական գահից։

Սակայն կոնֆլիկտը չէր վերջացել։ Պրուսիայի կանցլեր Բիսմարկը հույս ուներ ներքաշել Ֆրանսիային պատերազմի մեջ և իմանալով թագավորի որոշման մասին Բիսմարկը կատաղության մեջ ընկավ։ Նապոլեոնը գոհ էր դիվանագիտական արդյունքներից, սակայն նրա ջրջապատի մեծ մասը պնդում էր, որ պետք է սկսել պատերազմ Պրուսիայի դեմ։

Հուլիսի 12-ին Ֆրանսիան նոր պահանջ առաջ բերեց, որի համաձայն Պրուսիայի թագավորը պետք է տար համաձայնություն, որ Լեոպոլդը կհրաժարվեր իսպանական գահից, նույնիսկ եթե նրան առաջարկեին։

Սակայն Պրուսիայի թագավորը պատասխանեց, որ չի կարող խոստանալ դա։ Ֆրանսիան ուղարկեց դեսպան ուրիշ առաջարկով, սակայն նրան չնդունեցին, իսկ հետո Պրուսիայի թագավորը խոստացավ շարունակել զրույցը Բեռլինում և հրամայեց ուղարկել արդյունքները կանցլերին։

Երեկոյան երբ Բիսմարկը ծանոթացավ դիվանագիտական զրույցի արդյունքների հետ, հիասթափվեց թագավորից, որը նվաստեցնում էր Պրուսիան պատերազմից խուսափելու նպատակով։ Այդ ժամանակ նա հանեց նամակից այն, որ թագավորը կընդունի դեսպանին Բեռլինում։

Նոր օրինակում ստացվեց, որ թագավորը չի ընդունի դեսպանին։ Նույն օրը Բիսմարկը հրամայեց հրատարակել կեղծ փաստաթուղթը թերթերում։

Ինչպես և պլանավորում էր Բիսմարկը, ֆրանսիական պատգամավորների մեծամասնությունը կողմ էր պատերազմին։ Պատերազմը հայտարարվեց 1870 թվականի հուլիսի 19-ին։

Պատերազմի ընթացքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմի ընթացքում Ֆրանսիան տարավ մի շարք լուրջ պարտություններ։ Առաջին բախման ժամանակ գերմանացիները վերցրեցին Վեյսենբուրգը։ Օգոստոսի 4-ին Մակ-Մագոնի զորքերը պարտվեցին Վերտեում, իսկ Ֆրոասսարի զորքերը շպիխերնի բարձունքներում։ Ֆրանսիացիների պարտությունից հետո Մարս լա Տուրեում և Գրավելոտե-ում—Սեն-պրիվա Բազենը զրկվեց նահանջելու և միանալու Մակ-Մագոնի հետ կարողությունից ու փակվեց Մեցեում։ Մակ-Մագոնը գնալով օգնության Բազենին օգոստոսի 30-ին պարտություն կրեց Բոմոնեում, իսկ սեպտեմբերի 1-ին նրան ջախջախեցին Սեդանեում։ Նա պարտավոր էր հանձնվել 86-հազարանոց բանակով, ընդ որում գերի ընկավ նաև Նապոլեոն III-ը։ Բազենի փորձը դուրս գալ Մեցից չհաջողվեց և հոկտեմբերի 27-ին նա ստիպված էր հանձնվել 180-հազարանոց բանակով։

Փարիզում ստեղծված ազգային պաշտպանության ժամանակավոր կառավարությունը հերոսական ուժեր էր ներդրում թշնամու հետ պայքարի հաար։ Ֆրանսիական հողերը և Փարիզը պաշտպանելու նպատակով սկսվեցին հավաքվել բանակներ Փարիզում ու ամբողջ Ֆրանսիայում սակայն հաղթել Պրուսիային չէր ստացվում։

Խաղաղության պայմանագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փարիզում սովի և հիվանդությունների վտանգի պատճառով Ֆրանսիան ստիպված էր կնքել խաղաղության պայմանագիր Պրուսիայի հետ։ 1871 թվականի հունվարի 28-ին Վերսալում կնքվեց զինադադար։

Վերջնականապես Խաղաղության պայմանագիրը կնքվեց մայիսի 10-ին Ֆրանկֆուրտում։

Ֆրանսիան կորցրեց Էլզազը և Լոթարինգիան և պարտադրվեց վճարել 5 միլիարդ ֆրանկ։

Պատերազմի հետևանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապոլեոնը կորցրեց իր թագը, իսկ նրա տեղը եկավ Ադոլֆ Տյերը։ Պատերազմի ընթացքում Ֆրանսիան կորցրեց մոտ 1835 դաշտային զենք, 5373 ամրոցային զենք, 600 հազարից ավել հրացաններ, 756 414 զինվոր, 300 000 սպանված խաղաղ բնակիչ։ Ֆրանսիան կորցրեց Էլզասը և Լոտարինգիան։

Պրուսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերմանիան միավորվեց և ստեղծվեց նոր հզոր պետություն։

Ֆրանսիական փողերը դարձան ամուր հիմք գերմանական տնտեսության համար։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]