Կիտրոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կիտրոն
Կիտրոն
Կիտրոն
Դասակարգում
Թագավորություն  Բույսեր (Plantae)
Տիպ/Բաժին Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta)
Ենթատիպ Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytina)
Կարգ Օճառածաղկավորներ (Sapindales)
Ընտանիք Սատապազգիներ (Rutaceae)
Տրիբա Citreae
Ցեղ Ցիտրուսայիններ (Citrus)
Տեսակ Կիտրոն (C. ×limon)
Միջազգային անվանում
Citrus ×limon

Կիտրոնը, ցիտրուսային լիմոն (L.) Օսբեկը, ծաղկավոր բույսերի ընտանիքից փոքր մշտադալար բույսի տեսակ է, որը աճում է Հարավային Ասիայում, հիմնականում Հյուսիսարևելյան Հնդկաստանում: Պտուղները հասնելուց հետո ընդունում են կլոր տեսք։

Ծառի դեղին պտուղը, որն ունի էլիպսոիդի տեսք, օգտագործվում է խոհարարական և ոչ խոհարարական նպատակներով ամբողջ աշխարհում, հիմնականում օգտագործվում է հյութը, որն ունի ինչպես խոհարարական, այնպես էլ մաքրող միջոցի դեր[1]: Միջուկն ու կեղևը նույնպես օգտագործվում է խոհարարության մեջ: Կիտրոնի հյութի մոտ 5%-6% կիտրոնաթթու է, որի մոտ 2.2-ն է pH, ինչը նրան տալիս է թթու համ: Կիտրոնի հյութի տարբերակիչ թթու համը դառնում է առանցքային բաղադրիչ ըմպելիքների և սննդի մեջ, ինչպիսիք են՝ լիմոնադը և մրգային կարկանդակները:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնի արտաքին մակերեսը և լայնությունը

Կիտրոնի ծագումը անհայտ է, թեև կիտրոնները առաջին անգամ աճել են Ասսամում (Հնդկաստանի հյուսիս-արևելքում), հյուսիսային Բուռմայում կամ Չինաստանում[1]: Կիտրոնի գենոմիկ ուսումնասիրությունը նշում է, որ դա հիբրիդ է դառը նարնջի (թթու նարնջի) և կիտրոնի միջև[2][3]։

Լիմոնները մտել են Եվրոպա հարավային Իտալիայում ոչ ուշ քան 2-րդ դարում, Հին Հռոմի ժամանակաշրջանում[1]: Այնուամենայնիվ դրանք լիովին մշակված չէին: Դրանք ավելի ուշ հայտնի դարձան Պարսկաստանում, այնուհետև 700-ական թվականներին Իրաքում և Եգիպտոսում[1]:Կիտրոնի մասին առաջին անգամ արձանագրվել է 10-րդ դարի արաբերենի հնագիտական գրականության մեջ, ինչպես նաև օգտագործվել է որպես դեկորատիվ բույս վաղ իսլամական այգիներում[1]:Այն լայնորեն տարածվեց արաբական աշխարհում և Միջերկրյածովյան տարածաշրջանում 1000-1150 թվականներին[1]:

Եվրոպայում լիմոնի առաջին խոշոր մշակումը սկսվեց 15-րդ դարի կեսին՝ Գենուայում: Կիտրոնը հետագայում ներկայացվեց Ամերիկայում 1493 թվականին, երբ Քրիստոֆեր Կոլումբոսը իր ճանապարհորդությունների ընթացքում կիտրոնի սերմերը բերեց Հիսպանիոլայից: Իսպանիայի նվաճումը նպաստեց Նոր աշխարհում կիտրոնի սերմերի տարածմանը: Այն հիմնականում օգտագործվել է որպես դեկորատիվ բույս և(կամ) բժշկության համար[1]: 19-րդ դարում կիտրոններ սկսեցին աճել Ֆլորիդայում և Կալիֆոռնիայում[1]:

1747 թվականին Ջեյմս Լինդի փորձարկումների շներհիվ լնդախտից տառապող նավաստիները սկսեցին իրենց դիետայում ավելացնել կիտրոնի հյութը, թեև վիտամին C-ն դեռ հայտնի չէր[1][4]:

Կիտրոն բառի ծագումը գալիս է Մերձավոր Արևելքից[1]: Բառը գալիս է հին ֆրանսիական limon բառից, այնուհետև իտալերեն limone, արաբերեն laymūn կամ līmūn բառերից, և պարսկերեն līmūn բառից՝ ցիտրուսային մրգերի ընդհանուր տերմին, որը համանման է սանսկրիտի (nimbū, «լայմ»)[5]:


Տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաքսոնոմիկայի մանրամասն նկարազարդում՝ Ֆրանց Եվգեն Կյլերի կողմից:
  • Bonnie Brae-ն երկարավուն, հարթ, նուրբ կեղևով և սերմացու տեսակ է[6], հիմնականում աճում է ԱՄՆ-ի Սան Դիեգոյի շրջանում[7]:
  • Eureka-ն աճում է ամբողջ տարին և առատորեն: Սա խանութի հասարակ կիտրոնն է[8], նաև հայտնի է որպես «Four Seasons» (Quatre Saisons), որովհետև տարվա ընթացքում միաժամանկ միրգ և ծաղիկ արտադրելու կարողություն ունի[9] Գոյություն ունի նաև վարդագույն երեսպատված Eureka կիտրոն՝ կանաչ և դեղին գույնզգույն արտաքին մաշկով[10]:
  • Femminello St. Teresa-ն կամ Sorrento Teresa-ն[11],որի հայրենիքը Իտալիան է: Այս պտղի համը հարուստ է կիտրոնի յուղով: Այս տեսակը ավանդականորեն օգտագործվում է կիտրոնաթթվի պատրաստման մեջ:
  • Yen-Ben-ը ավստրալիական մշակույթից է[12]:

Սննդային արժեք և ֆիտոքիմիմիկան նյութեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնները վիտամին C-ի հարուստ աղբյուրներ են , որոնց 100 գ օգտագործումը ապահովում է 64 % օրական նորմը: Այնուամենայնիվ այլ կարևոր սննդային աժեքները ունեն աննշան բովանդակություն:Կիտրոնները պարունակում են բազմաթիվ ֆիտոքիմիմիական նյութեր, այդ թվում՝ պոլիֆենոլներ, terpen-ներ և tannin-ներ[13]։ Կիտրոնի հյութը պարունակում է մի փոքր ավելի շատ կիտրոնաթթու, քան լայմի հյութը (մոտ 47 գ/լ), մոտ երկու անգամ թուրինջի հյութի կիտրոնաթթու և մոտ հինգ անգամ` նարնջի հյութի կիտրոնաթթվի քանակով[14]:

Խոհարարական օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիմոնի հյութը, միջուկը և կեղևը օգտագործվում են մի շարք սննդամթերքներում և խմիչքներում: Կիտրոնը ամբողջությամբ օգտագործվում է մարմելադ, կաթնաշոռ և կիտրոնի լիկյոր պատրաստելու համար: Կիտրոնի շերտի և միջուկի խառնուրդը օգտագործում են որպես զարդարանք սննդամթերքի և խմիչքի համար: Կիտրոնի պտղի կեղևի քերած հատվածի համը օգտագործվում է խմորի, պուդինգի, բրնձի և այլ ճաշատեսակների համը ավելացնելու համար:

Հյութ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնի հյութն օգտագործվում է լիմոնադ, զովացուցիչ ըմպելիքներ և կոկտեյլներ պատրաստելու համար: Այն օգտագործվում է մարինացված ձկների համար, որտեղ նրա թթուները չեզոքացնում են ձկան ամինները` դրանք փոխելով թեթև աղերի: Մսի մեջ թթունը մասնակիորեն հիդրոլիզացնում են կոշտ կոլագենի մանրաթելերը, բայց ցածր pH-ը փոխում է սպիտակուցի հատկությունները՝ պատճառ դառնալով, դրանց չորման։ Միացյալ Թագավորությունում կիտրոնի հյութը հաճախ ավելացնում են նրբաբլիթների վրա, մանավանդ Երեքշաբթի օրը:

Կիտրոնի հյութը նաև օգտագործվում է որպես կարճաժամկետ կոնսերվանտ որոշակի սննդամթերքների համար, որոնք հակված են օքսիդանալու և կտրատելուց հետո շագանակագույն դառնալու (ֆերմենտային գորշացում), ինչպիսիք են խնձորները, բանանը և ավոկադոն, որտեղ կիտրոնի թթուն փոխում է ֆերմենտների հատկությունները:

Կեղև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարոկկոյում կիտրոնները աղում են և պահում բանկաների կամ տակառների մեջ: Աղը ներթափանցում է կեղևի մեջ, փափկացնում դրանց այնպես, որ հնարավոր լինի հարատև պահել։ Պահածոյացված կիտրոնն օգտագործվում է տարբեր ճաշատեսակներում: Պահածոյացված կիտրոններ կարելի է գտնել նաև ՍիցիլիայԻ, իտալական, հունական և ֆրանսիական ուտեստների մեջ:

Կեղևի խոշոր արդյունաբերությունը օգտագործվում է պեկտինյան նյութերի արտադրության մեջ` պոլիսախարիդ, որը օգտագործվում է սննդի մեջ որպես հաստացնող ու կայունացնող միջոց։

Յուղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնի յուղը ստեղծվում է մաշկի մեջ պարունակվող յուղի բջիջներից: Մեխանիզմը քայքայում է բջիջները։ Յուղի/ջրի խառնուրդը այնուհետև զտվում և զատվում է ցենտրիֆուգացման միջոցով:

Տերևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնի ծառի տերևները օգտագործվում են թեյ, եփած միս և ծովամթերք պատրաստելու համար:

Այլ օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունաբերության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնաթթուն առաջնային առևտրային աղբյուրն էր ֆերմենտացման վրա հիմնված գործընթացների զարգացումից առաջ[15]:

Որպես մաքրման միջոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիմոնի հյութը օգտագործվում է որպես մաքրման միջոց: Պղնձե ամանեղենի սպիտակեցման համար օգտագործվում է աղի կամ փխրեցուցիչի մեջ ընկղմված կես կիտրոն: Թթունը քայքայում է բծերը[16], իսկ հղկաքարերը օգնում են մաքրմանը: Որպես խոհանոցային մաքրող միջոց, հյութը կարող է հեռացնել բծերը, սպիտակեցնող և ախտահանել: Կիտրոնի կեղևի յուղը նույնպես տարբեր օգտագործում ունի: Այն օգտագործվում է որպես փայտի մաքրող և լաքահանող միջոց, որտեղ այդ լուծույթը օգտագործվում է որպես մոմ, մատնահետքերը և բծեր մաքրելու համար: Կիտրոնի և նարնջի յուղը օգտագործվում է նաև որպես միջատասպան միջոց:

Բույր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնի յուղը կարող է օգտագործվել արոմաթերապիայի մեջ: Կիտրոնի յուղի բույրը չի ազդում մարդու իմունային համակարգի վրա[17], բայց կարող է նպաստել վերջինիս թուլացմանը[18]։

Այլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ գիտական փորձերից մեկի էլեկտրոդները միացնելով կիտրոնին այն օգտագոիծվում է որպես մարտկոց՝ էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար: Չնայած շատ ցածր էներգիայի, մի քանի կիտրոններ ու մարտկոցներ միաժամանակ կարող են մի փոքր թվային ժամացույց սարքել[19]: Այս փորձերը գործում են նաև այլ մրգերի և բանջարեղենների պարագայում:

Կիտրոնի հյութը կարող է օգտագործվել որպես պարզ անտեսանելի թանաք, որը մշակվել է ջերմության միջոցով[20]:

Այգեգործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոններին անհրաժեշտ է նվազագույն ջերմաստիճան` մոտ 7 °C (45 °F), հասունացման համար[21]: Ցիտրուսներին անհրաժեշտ է նվազագույն հատումներ, օրինակ՝ գերաճած ճյուղերը հատել, իսկ ամենաբարձր ճյուղը հատելով նկատվում է զգալի աճ[21]: Ամբողջ ամառվա ընթացքում ամենաուժեղ աճին հետևում է հովանոցային զարգացում: Քանի որ հասուն բույսերը կարող են առաջացնել անցանկալի, արագ աճող ճյուղեր, որոնք կոչվում են «ջրի կադրեր», որոնք հեռացվում են հիմնական մասից[21]:

Կիտրոնի ծառի՝ միզագոյացում առաջացնելու ավանդույթը[22][23][24] կապված է վառ գունավորումից։

Մեծ Բրիտանիայում աճեցման ընթացքում «Meyer»[25]; և «Variegata»[26] սորտերը ստացել են Garden Garden Merit-ի Արքայական այգեգործական ընկերության մրցանակը (հաստատվել է 2017 թվական)[27]:

Արտադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնի (և լայմի) արտադրություն, 2018

(միլիոն տոննա)

Country
2018
{{{2}}} Հնդկաստան
3.1
{{{2}}} Մեքսիկա
2.5
{{{2}}} Չինաստան
2.5
{{{2}}} Արգենտինա
2.0
{{{2}}} Բրազիլիա
1.5
{{{2}}} Թուրքիա
1.1
Աշխարհ
19.4

2018 թվականին կիտրոնների համաշխարհային արտադրությունը (զուգորդվելով հաղորդման լայմի հետ) կազմել է 19,4 միլիոն տոննա[28]: Լավագույն արտադրողներ՝ Հնդկաստան, Մեքսիկա, Չինաստան, Արգենտինա, Բրազիլիա և Թուրքիա, որոնց բաժին են ընկնում համաշխարհային արտադրության 65%-ը (աղյուսակ)[28]։

Կիտրոնի այլընտրանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ բույսերի բույրեր նման են կիտրոններին:

  • Լայմ՝ մեկ այլ սովորական թթու ցիտրուսային միրգ, որը նման է կիտրոնի
    • Կաֆիրի լայմի տերևներ` տարածված արևելյան Ասիայի խոհանոցում
  • Ռեհանի որոշակի սորտեր
  • Սումակի պտուղները օգտագործվել են կիտրոններից շատ առաջ
  • Ցիպոգոն (կիտրոնախոտ)
  • Պատրինջ դեղատու, անանուխի նման խոտաբույս, շրթնածաղիկների ընտանիքից
  • Բուրավետ խորդենիների երկու տեսակ՝ Pelargonium crispum (կիտրոնի խորդենի) և Pelargonium x melissinum (պատրինջ դեղատու)
  • Կիտրոնի ուրց[29]
  • Կիտրոնի վերբենա
  • Անանուխի որոշակի սորտեր
  • Magnolia grandiflora ծառի ծաղիկներ

«Կիտրոններ» կոչվող այլ ցիտրուսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հարթ կիտրոն, մանդարինի հիբրիդ
  • Մեյերի կիտրոն, կիտրոնի և մանդարինի / պոմելոյի հիբրիդի, թթու կամ քաղցր նարինջից տարբերվող[30], Ֆրենկ Ն.Մայերի անունով, որն առաջին անգամ այն ծանոթացրեց Միացյալ Նահանգների հետ 1908 թվականին: Լիսաբոնի և Եվրեկայի կիտրոնները, Մեյեր կիտրոնները պահանջում են ավելի մեծ խնամք և չեն օգտագործվում առևտրային նպատակներով: Մեյերի կիտրոնները հաճախ ընդունում են դեղին-նարնջագույն գույն: Նրանք մի փոքր ավելի ցրտադիմացկուն են:
  • Պոնդերոսա կիտրոն, ավելի ցրտադիմացկուն, քան իսկական կիտրոնները, պտուղը խիտ է և շատ մեծ: Գենետիկական վերլուծությունը ցույց տվեց, որ այն հանդիսանում է կիտրոնի և պոմելոյի բարդ հիբրիդ[30]:
  • Կոպիտ կիտրոն, առաջացած կիտրոնի և մանդարինի խաչասերումից, ցրտաշունչ և հաճախ օգտագործվում է որպես ցիտրուսային արմատախոտ[30]
  • Քաղցր կիտրոններ կամ քաղցր լայմերը, խառը խումբ, ներառյալ լումիան (տանձի կիտրոն), լիմետան, և պաղեստինյան քաղցր լայմը: Դրանց թվում է Ջաֆա կիտրոնը, պոմելոյի և ցիտրոնային հիբրիդ[30]:
  • Վոլկամեռ կիտրոնը, ինչպես կոպիտ կիտրոնը, կիտրոնի և մանդարինի խաչասերումից առաջացած[30]։


Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծաղիկ
Կիտրոնի սածիլ
Հասուն կիտրոններ
Բերկսվել
Ամբողջական ծառ
Բազմերանգ վարդագույն կիտրոն

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Julia F. Morton (1987)։ «Lemon in Fruits of Warm Climates»։ Purdue University։ էջեր 160–168 
  2. Gulsen, O., M. L. Roose (2001)։ «Lemons: Diversity and Relationships with Selected Citrus Genotypes as Measured with Nuclear Genome Markers»։ Journal of the American Society of Horticultural Science 126: 309–317 
  3. Genetic origin of cultivated citrus determined: Researchers find evidence of origins of orange, lime, lemon, grapefruit, other citrus species", Science Daily, January 26, 2011 (Retrieved February 10, 2017).
  4. James Lind (1757)։ A treatise on the scurvy. Second edition.։ London: A. Millar 
  5. Douglas Harper։ «Online Etymology Dictionary» 
  6. Spalding William A. (1885)։ The orange: its culture in California։ Riverside, California: Press and Horticulturist Steam Print։ էջ 88։ Վերցված է March 2, 2012։ «Bonnie Brae lemon.» 
  7. Carque Otto (2006) [1923]։ Rational Diet: An Advanced Treatise on the Food Question։ Los Angeles, California: Kessinger Publishing։ էջ 195։ ISBN 978-1-4286-4244-7։ Վերցված է March 2, 2012 
  8. «Complete List of Four Winds Dwarf Citrus Varieties»։ Fourwindsgrowers.com։ Վերցված է June 6, 2010 
  9. Buchan Ursula (January 22, 2005)։ «Kitchen garden: lemon tree»։ The Daily Telegraph (London)։ Վերցված է January 24, 2014 
  10. Vaiegated pink at the Citrus Variety Collection.
  11. «Taste of a thousand lemons»։ Los Angeles Times։ September 8, 2004։ Վերցված է November 21, 2011 
  12. «New Zealand Citrus»։ ceventura.ucdavis.edu։ Վերցված է June 13, 2010 
  13. Rauf A, Uddin G, Ali J (2014)։ «Phytochemical analysis and radical scavenging profile of juices of Citrus sinensis, Citrus anrantifolia, and Citrus limonum»։ Org Med Chem Lett 4: 5։ PMC 4091952։ PMID 25024932։ doi:10.1186/2191-2858-4-5 
  14. «Quantitative Assessment of Citric Acid in Lemon Juice, Lime Juice, and Commercially-Available Fruit Juice Products» (PDF)։ Journal of Endourology 22 (3): 567–570։ 2008։ PMC 2637791։ PMID 18290732։ doi:10.1089/end.2007.0304 
  15. M. Hofrichter (2010)։ Industrial Applications։ Springer։ էջ 224։ ISBN 978-3-642-11458-8 
  16. Matter Inquiry Card--Cleaning Copper։ Teacher Created Materials։ 1 January 2014։ էջ 3։ ISBN 978-1-4258-8450-5 
  17. Kiecolt-Glaser J. K., Graham J. E., Malarkey W. B., Porter K, Lemeshow S, Glaser R (2008)։ «Olfactory influences on mood and autonomic, endocrine, and immune function»։ Psychoneuroendocrinology 33 (3): 328–39։ PMC 2278291։ PMID 18178322։ doi:10.1016/j.psyneuen.2007.11.015 
  18. Cooke B, Ernst E (2000)։ «Aromatherapy: A systematic review»։ British Journal of General Practice 50 (455): 493–6։ PMC 1313734։ PMID 10962794 
  19. «Lemon Power»։ California Energy Commission։ Վերցված է December 7, 2014 
  20. Mirsky Steve (April 20, 2010)։ «Invisible Ink and More: The Science of Spying in the Revolutionary War»։ Scientific American։ Վերցված է October 15, 2016 
  21. 21,0 21,1 21,2 «Citrus»։ Royal Horticultural Society։ 2017։ Վերցված է 19 April 2017 
  22. Capomolla Fabian, Pember Matthew (2011)։ «Lemon»։ The Little Veggie Patch Co.։ Sydney, New South Wales: Plum։ էջ 129։ ISBN 9781742628417։ Վերցված է 2020-04-27։ «Urinating around a lemon tree provides a tonic of water, salt and minerals, much like that of an organic fertiliser [...].» 
  23. Capomolla Fabian (2017)։ Growing Food the Italian Way։ The Hungry Gardener։ Plum։ էջ 168։ ISBN 9781760554903։ Վերցված է 2020-04-27։ «Yes, it is true - urinating on the soil around a lemon tree is beneficial to the plant. Just don't overdo it, as that can be detrimental.» 
  24. The World's Fastest Indian - "Munro was never known to actually urinate on his lemon tree; film director Roger Donaldson added that detail as a tribute to his own father, who did."
  25. «RHS Plantfinder - Citrus × limon ‘Meyer’»։ Վերցված է 30 January 2018 
  26. «RHS Plantfinder - Citrus × limon ‘Variegata’»։ Վերցված է 30 January 2018 
  27. «AGM Plants - Ornamental»։ Royal Horticultural Society։ July 2017։ էջ 20։ Վերցված է 24 January 2018 
  28. 28,0 28,1 «World production of lemons and limes in 2018; Crops/Regions/World/Production Quantity from pick lists»։ Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division (FAOSTAT)։ 2019։ Վերցված է 19 February 2020 
  29. Lisa Baker Morgan, Ann McCormick (15 January 2015)։ Homegrown Herb Garden: A Guide to Growing and Culinary Uses։ Quarry Books։ էջեր 148–։ ISBN 978-1-59253-982-6 
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 Curk Franck, Ollitrault Frédérique, Garcia-Lor Andres, Luro François, Navarro Luis, Ollitrault Patrick (2016)։ «Phylogenetic origin of limes and lemons revealed by cytoplasmic and nuclear markers»։ Annals of Botany 11: 565–583։ PMC 4817432։ PMID 26944784։ doi:10.1093/aob/mcw005 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]