Կիտրոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
16-09-17-WikiLovesCocktails-Zutaten-Img0142.jpg

Կիտրոն, ցիտրուսային լիմոն (Լ.) Օբսեկ, փոքր տեսակի մշտադալար մերձարևադարձային ծառ է, որը պատկանում է Rutaceae-ի ընտանիքին, ծնունդով Հարավային Ասիա, հիմնականում՝ Հյուսիսարևելյան Հնդկաստան: Ծառի էլիպսիդային դեղին պտուղը օգտագործվում է խոհարարական և ոչ խոհարարական նպատակներով, հիմանականում իր դեղին հյութի համար, որը ունի ինչպես խոհարարական, այնպես էլ մաքրման նպատակներով օգտագործում[1]: Միջուկը և կեղևը նույնպես օգտագործվում են խոհարարության և պատրաստելու մեջ: Կիրոնի հյութը պարունակում է 5-6 % կիտրոնաթթու, մոտ 2,2 pH-ով, որը նրա տալիս է թթու համ: Կիտրոնի հյութի յուրահատուկ թթու համը այն դարձնում է խմիչքի և սննդի հիմնական բաղադրիչը, ինչպիսիք են՝ լիմոնադը և մրգային կարկանդակները:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնի ծագումը անհայտ է, թեև կիտրոնները առաջին անգամ աճել են Ասսամում (Հնդկաստանի հյուսիս-արևելքում), հյուսիսային Բուռմայում կամ Չինաստանում[2]: Լիմոնի գենոմիկ ուսումնասիրությունը նշում է, որ դա հիբրիդ է դառը նարնջի (թթու նարնջի) և կիտրոնի միջև[3][4]:

Լիմոնները մտել են Եվրոպա հարավային Իտալիայում ոչ ուշ քան 2-րդ դարում, Հին Հռոմի ժամանակաշրջանում[5]: Այնուամենայնիվ դրանք լիովին մշակված չէին: Դրանք ավելի ուշ հայտնի դարձան Պարսկաստանում, այնուհետև 700-ական թվականներին Իրաքում և Եգիպտոսում[5]:Կիտրոնի մասին առաջին անգամ արձանագրվել է 10-րդ դարի արաբերենի հնագիտական գրականության մեջ, ինչպես նաև օգտագործվել է որպես դեկորատիվ բույս վաղ իսլամական այգիններում[5]:Այն լայնորեն տարածվեց արաբական աշխարհում և Միջերկրյածովյան տարածաշրջանում 1000-1150 թվականներին[5]:

Եվրոպայում լիմոնի առաջին խոշոր մշակումը սկսվեց 15-րդ դարի կեսին՝ Գենուայում: Կիտրոնը հետագայում ներկայացվեց Ամերիկայում 1493 թվականին, երբ Քրիստոֆեր Կոլումբոսը իր ճանապարհորդությունների ընթացքում կիտրոնի սերմերը բերեց Հիսպանիոլայից: Իսպանիայի նվաճումը նպաստեց Նոր աշխարհում կիտրոնի սերմերի տարածմանը: Այն հիմնականում օգտագործվել է որպես դեկորատիվ բույս և(կամ) բժշկության համար[6]: 19-րդ դարում կիտրոններ սկսեցին աճել Ֆլորիդայում և Կալիֆոռնիայում[6]:

1747 թվականին Ջեյմս Լինդի փորձարկումների շներհիվ լնդախտից տառապող նավաստիները սկսեցին իրենց դիետայում ավելացնել կիտրոնի հյութը, թեև վիտամին C-ն դեռ հայտնի չէր[7][8]:

Լիմոն բառի սկզբնաղբյուրը կարող է լինել Մերձավոր Արևելքը:[9]։

Տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Detailed taxonomic illustration by Franz Eugen Köhler.
  • Bonnie Brae-ն երկարավուն, հարթ, նուրբ կեղևով և սերմացու տեսակ է[10], հիմնականում աճում է ԱՄՆ-ի Սան Դիեգոյի շրջանում[11]:
  • Eureka-ն աճում է ամբողջ տարին և առատորեն: Սա խանութի հասարակ կիտրոնն է[12], նաև հայտնի է որպես «Four Seasons» (Quatre Saisons), որովհետև տարվա ընթացքում միաժամանկ միրգ և ծաղիկ արտադրելու կարողություն ունի[13]:Գոյություն ունի նաև pink-fleshedEureka կիտրոն՝ կանաչ և դեղին արտաքին մաշկով[14]:
  • Femminello St. Teresa-ն կամ Sorrento Teresa-ն[15],որի հայրենիքը Իտալիան է: Այս պտղի համը հարուստ է կիտրոնի յուղով: Այս տեսակը ավանդականորեն օգտագործվում է limoncello-ի պատրաստման մեջ:
  • Yen-Ben-ը ավստրալիական մշակույթից է[16]:

Սննդային արժեք և ֆիտոքիմիմիկան նյութեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնները վիտամին C-ի հարուստ աղբյուրներ են , որոնց 100 գ օգտագործումը ապահովում է 64 % օրական նորմը: Այնուամենայնիվ այլ կարևոր սննդային աժեքները ունեն աննշան բովանդակություն:Կիտրոնները պարունակում են բազմաթիվ ֆիտոքիմիմիական նյութեր, այդ թվում՝ պոլիֆենոլներ, terpen-ներ և tannin-ներ[17]։ Կիտրոնի հյութը պարունակում է մի փոքր ավելի շատ կիտրոնաթթու, քան լայմի հյութը (մոտ 47 գ/լ), մոտ երկու անգամ թուրինջի հյութի կիտրոնաթթու և մոտ հինգ անգամ` նարնջի հյութի կիտրոնաթթվի քանակով[18]:

Խոհարարական օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիմոնի հյութը, միջուկը և կեղևը օգտագործվում են մի շարք սննդամթերքներում և խմիչքներում: Կիտրոնը ամբողջությամբ օգտագործվում է մարմելադ, կաթնաշոռ և կիտրոնի լիկյոր պատրաստելու համար: Կիտրոնի շերտի և միջուկի խառնուրդը օգտագործում են որպես զարդարանք սննդամթերքի և խմիչքի համար: Կիտրոնի պտղի կեղևի քերած հատվածի համը օգտագործվում է խմորի, պուդինգի, բրնձի և այլ ճաշատեսակների համը ավելացնելու համար:

Հյութ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիտրոնի հյութը օգտագործվում է լիմոնադի, զովացուցիչ ըմպելիքների և կոկտեյլների պատրաստման համար: Այն օգտագործվում է մարինացված ձկների համար, որտեղ նրա թթուները չեզոքացնում են ձկան ամինները`դրանք փոխելով թեթև աղերի:

Արտաքին հատկանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարձրությունը 3-7 մ Է։ Սաղարթը լայն բրգաձև կամ օվալաձև Է՝ պատված դալար փշերով։ Տերևները՝ բաց կանաչավուն, ձվաձև կամ Էլիպսաձև, եզրերը՝ մանր ատամնավոր, ունեն յուրահատուկ հոտ։

Ծաղիկները՝ երկսեռ, սպիտակ, բուրավետ, մեկական կամ զույգերով։ Պտուղը բազմաբուն հատապտուղ Է, օվալաձև կամ ձվաձև (մաշկը դեղին Է, հարթ կամ թույլ խորդուբորդ)։ Պտղամիսը մանր հատիկավոր Է՝ չկազմված 8-10 բաժիններից։ Պտուղները պարունակում են թթուներ (կիտրոնաթթու), շաքարներ, վիտամիններ։

Յոթ համ ունեցող պտուղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեռավոր Արևելքի հարավային մասի անտառներում հաճախ կարելի է հանդիպել փաթաթվող ծառի մի տեսակի։ Աշնանը ծառը ծածկված է լինում վառ կարմիր համեղ և հյութալի պտուղներով։ Այդ բավականին խոշոր ծառը պատկանում է մագնոլիայի ծառերի ընտանիքին, այն ժողովրդի կողմից ստացել «կիտրոնենի » անվանումը։ Եվ իրոք, նրա պտուղների համը սկզբում հիշեցնում է կիտրոնի, բայց որքան երկար է մնում պտուղը բերանում, այնքան ավելի այլ համ է զգացվում։ Ադ իսկ պատճառով չինացիներրը կիտրոնենու պտուղները անվանում են « յոթ համ ունեցող պտուղներ»։

Սակայն համային հատկություններով չէ որ հռչակված է կիտրոնենին։ Նրա համային առանձնահատկությունները մարդիկ վաղուց ի վեր գիտեն ․ բավական է, որ հոգնած ուղևորն ուտի մի քանի պտուղ, և ուժերրը արագորեն վերականգնվում են։ Հերիք է 3-4 պտուղ, որ վերականգնվի աշխատունակությունը, բարձրանա տրամադրությունը, անցնի քաղցի սուր զգացումը։

Այդ հատկությունների համար կիտրոնենին պարտական է պտուղների, հատկապես սերմերի մեջ պարունակվող բարդ ստրուկտուրային օրգանական միացությանը՝ սխիզանդրինային։ Նրա խթանիչ ներգործությունը շատ նման է ժենշենին, թեև վերջինիս որոշ չափով զիջում է իր ազդեցության ուժով, բայց դրա փոխարեն գերազանցում է ներգործության արագությամբ[19]։

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայրենիքը Հարավ-Արևելյան Ասիան Է։ Կիտրոն մշակում են նաև սենյակային պայմաններում։ Բազմացվում Է պատվաստով, օդային անդալիսով։ Տարածված սորտերից են՝ Նովոգրուզինսկի, Մեյերի, Լեսբոն, Վիլա Ֆրանկա, Սուխումի, Կուզների։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 449 CC-BY-SA-icon-80x15.png
Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «կիտրոն» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։
  • [Հայրապետ Կնյազյան «Հետաքրքիր, իմաստալի»1976]
  • Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ morton անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  • Julia F. Morton (1987)։ «Lemon in Fruits of Warm Climates»։ Purdue University։ էջեր 160–168 
  • Gulsen, O., M. L. Roose (2001)։ «Lemons: Diversity and Relationships with Selected Citrus Genotypes as Measured with Nuclear Genome Markers»։ Journal of the American Society of Horticultural Science 126: 309–317 
  • Genetic origin of cultivated citrus determined: Researchers find evidence of origins of orange, lime, lemon, grapefruit, other citrus species", Science Daily, January 26, 2011 (Retrieved February 10, 2017).
  • 5,0 5,1 5,2 5,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ morton4 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  • 6,0 6,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ morton3 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  • Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ morton7 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  • James Lind (1757)։ A treatise on the scurvy. Second edition.։ London: A. Millar 
  • Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ morton8 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  • Spalding William A. (1885)։ The orange: its culture in California։ Riverside, California: Press and Horticulturist Steam Print։ էջ 88։ Վերցված է March 2, 2012 
  • Carque Otto (2006) [1923]։ Rational Diet: An Advanced Treatise on the Food Question։ Los Angeles, California: Kessinger Publishing։ էջ 195։ ISBN 978-1-4286-4244-7։ Վերցված է March 2, 2012 
  • «Complete List of Four Winds Dwarf Citrus Varieties»։ Fourwindsgrowers.com։ Վերցված է June 6, 2010 
  • Buchan Ursula (January 22, 2005)։ «Kitchen garden: lemon tree»։ The Daily Telegraph (London)։ Վերցված է January 24, 2014 
  • Vaiegated pink at the Citrus Variety Collection.
  • «Taste of a thousand lemons»։ Los Angeles Times։ September 8, 2004։ Վերցված է November 21, 2011 
  • «New Zealand Citrus»։ ceventura.ucdavis.edu։ Վերցված է June 13, 2010 
  • Rauf A, Uddin G, Ali J (2014)։ «Phytochemical analysis and radical scavenging profile of juices of Citrus sinensis, Citrus anrantifolia, and Citrus limonum»։ Org Med Chem Lett 4: 5։ PMC 4091952։ PMID 25024932։ doi:10.1186/2191-2858-4-5 
  • «Quantitative Assessment of Citric Acid in Lemon Juice, Lime Juice, and Commercially-Available Fruit Juice Products» (PDF)։ Journal of Endourology 22 (3): 567–570։ 2008։ PMC 2637791։ PMID 18290732։ doi:10.1089/end.2007.0304 
  • Հայրապետ Կնյազյան «Հետաքրքիր , իմաստալի», 1976