Լայմ (բույս)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լայմ (բույս)
Լայմ (բույս)
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Լատիներեն անվանում
Citrus ×aurantifolia


Լայմ (լատ.՝ Citrus aurantiifolia), սատապազգիների ընտանիքի միամյա ցիտրուսային բույսի տեսակ, որը ծագում է Հնդկաստանից: Լայմը գենետիկորեն նման է կիտրոնին:

Անունը ծագել է պարսկական լիմու (لیمو) բառից:

Միջերկրածովյան շրջան մուտք է գործել մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի երկրորդ կեսին:

Բուսաբանական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն փոքր ծառ է կամ թուփ, որն ունի 1,5-ից 5,0 մ բարձրություն: Պսակը խիտ է, ճյուղերը ծածկված են կարճ փշերով: Ծաղկաբույլերը պարունակում են 1-7 ծաղիկ, պտուղները փոքր են և ունեն 3,5-6 սմ տրամագիծ, ունի փափուկ միս, ձվաձև են, հյութալի և թթվաշ: Կճեպի գույնը կարող է լինել կանաչ, դեղնականաչավուն կամ դեղին: Լիարժեք հասունանալուց հետո կճեպը դառնում է շատ բարակ:

Պտուղների ծաղկումը և հասունացումը տեղի են ունենում ամբողջ տարվա ընթացքում: Այդուհանդերձ, հիմնական ծաղկելու շրջանը նկատվում է անձրևոտ եղանակների սկզբին (մայիս-հունիս ամիսներին): Հիմնականում բերքը հավաքում են օգոստոս, սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին: Մրգերը պահվում են 1,5-2 ամիս՝ 8-10 ° C ջերմաստիճանի և 85-90% հարաբերական խոնավության պայմաններում: Արևադարձային գոտիներում սովորաբար աճում է Մեքսիկական տեսակը:

Տարածում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայմի հայրենիքը Մալակկա թերակղզին է: Լայմի արդյունաբերական մշակույթը առաջին անգամ ծագել է XIX դարի 70-ական թվականներին Մոնտսերատ կղզու վրա:

Լայմի միլիոնավոր ծառեր մշակում են Հնդկաստանում, Շրի Լանկայում, Ինդոնեզիայում, Մյանմայում, Բրազիլիայում, Վենեսուելայում, Արևմտյան Աֆրիկայի երկրներում:

Միջազգային շուկա լայմ հիմնականում մատակարարում են Մեքսիկայից, Եգիպտոսից, Հնդկաստանից, Կուբայից և Անտիլյան կղզիներից: Լայմը սովորաբար մշակվում է ծովի մակարդակից 1000 մ բարձրության վրա գտնվող արևադարձային տարածքներում: Շատ փորձագետներ կարծում են, որ լայմը կարող է աճել աղքատ և քարքարոտ հողերում: Սակայն, լայմը ավելի զգայուն է, քան ցիտրուսային մշակաբույսերի մեծ մասը՝ անբարենպաստ հողի և կլիմայական պայմանների նկատմամբ: Լայմ աճեցնելու համար լավագույն հողերը թեթև ավազա-կավային հողերն են: Լայմը լավ հարմարեցված է խոնավ արևադարձային մթնոլորտի պայմաններին, որոտեղ կիտրոնը վատ է աճում, ուստի արևադարձային լայմը հիմնական «թթու ցիտրուսն» է:

Տեսակներ և հիբրիդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան լայմի բազմաթիվ տեսակներ՝

  • Մեքսիկական (Արևմտյան Հնդկաստան). պտուղները փոքր են: Այս տեսակը լայնորեն օգտագործվում է յուղ ձեռք բերելու համար՝ պտուղները քամելու, կամ երկար (10 - 16 ժամ) գոլորշու վրա թորման միջոցով:

Գոյություն ունեն այնպիսի հիբրիդներ, ինչպիսիք են լիմոնայմներն (լիմոն x լայմ) ու լայմկվատները (լայմ x կումկվատ) և այլն:

  • Լայմի քաղցր պտուղները (Citrus × limettioides) չեն պարունակում թթուներ, շաքարի քանակը հյութում կազմում է 6%: Այն լայնորեն կիրառվում է ժողովրդական բժշկության մեջ, մասնավորապես մալարիայի համար:

Կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնականում օգտագործվում է թարմ ձևով, ինչպես նաև հյութի տեսքով: Հյութն իր մեջ պարունակում է 6-8% կիտրոնաթթու: Լավագույն տեսակների սերմերը քիչ են: Լայմի պտուղների բույրը տարբերվում է կիտրոնի բույրից:

Լայմի հյութը օգտագործվում է կիտրոնաթթու արտադրելու համար: Յուղը օգտագործվում է որպես ալկոհոլային խմիչքների արտադրության համային հավելում:

Որպես դեղարար միջոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարմար է յուղոտ մաշկի համար: Խառնուրդներում՝ յուղոտ մաշկի դեպքում, վերահսկում է սեբումայի արտադրության քանակը, մաքրում է սև կետերից, սպիտակեցնում է մաշկը (հատկապես պարանոցը և մեջքը): Մեծացնում է արյան շրջանառությունը, վերականգնում վնասված մաշկը և մազանոթները, նպաստում է նոր բջիջների առաջացմանը, պակասեցնում կնճիռների քանակը: Կարող են օգտագործվել հերպեսի, թարախապալարի, գորտնուկի բուժման համար: Ամրացնում է բարակ մազերը և եղունգները, նպաստում դրանց աճին:

Բժշկական օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հակառևմատիկ, հակասեպտիկ, հակավիրուսային, բակտերիոցիդային, կենդանեցնող, վերականգնող լայմի հատկությունները լայնորեն օգտագործվում են բժշկության մեջ: Հանգստացնում է ուժեղ և հաճախակի սրտի զարկերը: Դրական ազդեցություն ունի ստամոքսի վրա: Վերացնում է սթրեսի հետևանքով առաջացած աղիների բորբոքումները:

Հաճախ օգտագործվում է կիտրոնի փոխարեն, քանի որ լայմն ունի նման հատկություններ: Կիրառվում է տենդի, վարակիչ հիվանդությունների, կոկորդի ցավի, մրսածության և այլնի ժամանակ:

Ազգակից տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քաղցր լայմ: Դրա պտուղները նման են կիտրոնի, խոշոր են (6-8 սմ տրամագծով), ունեն բարակ (1.5 մմ) ու հարթ կճեպ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Watson, A. M. Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700—1100. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1983.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]