Թագավորություն (կենսաբանություն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Թագավորություն (լատ.՝ regnum), կենսաբանական տեսակների գիտական դասակարգման մեջ հիերրարխիկ աստիճաններից` տաքսոններից երկրորդ ամենաբարձր տաքսոնոմիական աստիճանն է. թագավորությանը նախորդում է դոմենը, հաջորդում է տիպը։ Կենդանի օրգանիզմների դասակարգումը միանշանակ չէ. այն փոփոխվում է գիտության նորանոր հայտնագործություններին համընթաց։

Պատմականորեն առանձնացում են կենդանի օրգանիզմների դասակարգման 5 թագավորություններ

  1. Կենդանիներ
  2. Բույսեր
  3. Սնկեր
  4. Բակտերիաներ
  5. Վիրուսներ

1977 թվականից դրանց նաև ավելացնում են ևս երկու թագավորություն՝

Իսկ 1998-ից նաև մեկը՝

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռևս հնուց մարդիկ բոլոր կենդանի օրգանիզմները բաժանել են երկու խմբի` կենդանիներ և բույսեր։ Առաջին անգամ կենդանիներին դասակարգել է հույն փիլիսոփա Արիստոտելը (մ. թ. ա. 384-322) իր «Կենդանիների պատմություն» գրքում[1], իսկ նրա աշակերտը` Թեոփրաստեսը (մ. թ. ա. մոտ 371-287) զուգահեռաբար գրել է «Բույսերի պատմություն» աշխատությունը[2]։

Լիննեյը (1707-1778) կազմել է ժամանակակից երկնոմինալ կարգաբանությունը 1735 թվականին։ Բոլոր կենդանի օրգանիզմները բաժանել է երկու թագավորության` կենդանիների թագավորություն (լատ.՝ Regnum Animale) և բույսերի թագավորություն (լատ.՝ Regnum Vegetabile)։ Նա զուգահեռաբար առանձնացրել է միներալների թագավորությունը (լատ.՝ Regnum Lapideum)[3]։

1674 թվականին Անտոն Լևենհուկը Լոնդոն ուղարկեց միաբջիջ օրգանիզմների իր հետազոտությունները։ Դրանից առաջ այդ օրգանիզմները հայտնի չէին և բաշխվեցւն կենդանիների և բույսերի թագավորությունների մեջ։ 1866 թվականին Օուենի և Հոգի (1800-1869) ավելի վաղ կատարած հետազոտությունների հիման վրա Հեկկելն առանձնացրեց կենդանի օրգանիզմների երրորդ թագավորությունը, որն անվանեց Պրոտիստների թագավորություն[4]։

Մանրադիտակի կատարելագործումը և էլեկտրոնային մանրադիտակների ստեղծումը գիտնականներին հնարավորություն տվեց նկատել միաբջիջ օրգանիզմների միջև էական տարբերությունները. դրանցից մի մասն (էուկարիոտներ) ունեին բջջակորիզ, իսկ մյուս մասը (պրոկարիոտներ)` չունեին։ 1938 թվականին Կոուպլենդը առաջարկեց կենդանի օրգանիզմների դասակարգման քառաստիճան համակարգ։ Չորրորդ թագավորության` մոներայի մեջ նա միավորեց բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները, որոնք բջջակորիզ չունեին։

Պրոկարիոտների և էուկարիոտների միջև տարբերությունները շուտով ակնհայտ դարձան, և 1960 թվականին Ստանիերը և վան Նիելը` հիմնվելով Շատոնի գաղափարի վրա, ստեղծեցին նոր տաքսոնոմիական կարգ` վերնաթագավորություն[5]։

Գիտնականները հասկանում էին, թե սնկերը, որոնք մտնում էին բույսերի թագավորության մեջ, որքանով տարբեր էին մյուս բույսերից։ Հեկկելը ենթադրում էր, որ պետք է սնկերին բուսերի թագավորությունից տեղափոխել պրոտիստների թագավորություն, սակայն շուտով հրաժարվեց այդ մտքից։ Ուիտեկերն առաջարկեց սնկերը առանձին թագավորության մեջ միավորել։ 1969 թվականին նա դասակարգման նոր` հինգ թագավորությամբ համակարգ առաջարկեց, որը առ այսօր հեղինակություն է վայելում։ Այն հիմնված է օրգանիզմների սնվելու տարբերությունների վրա. բույսերի թագավորության ներկայացուցիչները բազմաբջիջ աֆտոտրոֆներ են, սնկերը` բազմաբջիջ սապրոտրոֆներ։ Պրոտիստների և բակտերիաների թագավորությունները իրենցում ներառում են միաբջիջ և պարզագույն օրգանիզմները։ Բոլոր հինգ թագավորությունները բաժանվում են էուկարիոտների և պրոկարիոտների ենթաթագավորությունների, որը կախված է այդ օրգանիզմների բջիջների բջջակորիզ ունենալով կամ չունենալով։

Գենետիկայի և մոլեկուլային կենսաբանության զարգացմամբ ակնհայտ դարձավ, որ պրոտիստների թագավորությունը իրենից ներկայացնում է նաև հավաքական ոչ տաքսոնոմային խումբ։

Թագավորությունների գիտական դասակարգման աղյուսակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիննեյ
1735[6]
2 թագավորություն
Հեկկել
1866[7]
3 թագավորություն
Շատտոն
1925[8][9]
2 գերթագավորություն
Կոուպլենդ
1938[10][11]
4 թագավորություն
Ուիտեկեր
1969[12]
5 թագավորություն
Վյոզե և այլք
1977[13][14]
6 թագավորություն
Վյոզե և այլք
1990[15]
3 վերնաթագավորություն
Սմիթ
1993[16][17][18]
8 թագավորություն
Սմիթ
1998[19][20][21]
6 թագավորություն
Մ. Ռուջիերո և այլք
2015[22]
7 թագավորություն
- Պրոտիստներ Պրոկարիոներ Մոներաներ

(Պրոկարիոտներ)

Մոներաներ Էուբակտերիաներ Բակտերիաներ Էուբակտերիաներ Բակտերիաներ Բակտերիաներ
- Արքեբակտերիաներ Արքեաներ Արքեբակտերիաներ Արքեաներ
- Էուկարիոտներ Պրոտիստներ

(Էուկարիոտներ)

Պրոտիստներ Պրոտիստներ Էուկարիոտներ Արխեզոյներ Պրոտոզոյներ Պրոտոզոյներ
- Պրոտոզոյներ
- Քրոմիստներ Քրոմիստներ Քրոմիստներ
Բույսեր Բույսեր Բույսեր Բույսեր Բույսեր Բույսեր Բույսեր Բույսեր
Սնկեր Սնկեր Սնկեր Սնկեր Սնկեր
Կենդանիներ Կենդանիներ Կենդանիներ Կենդանիներ Կենդանիներ Կենդանիներ Կենդանիներ Կենդանիներ

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «History of Animals»։ London: Henry G. Bohn։ 1862 
  2. Сингер, Чарльз Дж. (1931)։ «A short history of biology, a general introduction to the study of living things,»։ Оксфорд: Clarendon Press։ OCLC 1197036 
  3. Скамарделла, Джозеф М. (1999)։ «Not plants or animals: a brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista and Protoctista", International Microbiology Т. 2 (4): 207–16, PMID 10943416»։ International Microbiology Т. 2 (4): 207–16։ PMID 10943416 
  4. Scamardella JM։ «Not plants or animals: a brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista and Protoctista.»։ International Microbiology Т. 2 (4): 207–16,։ PMID 10943416 
  5. R. Y. StanierC. B. van Niel (1962)։ «The concept of a bacterium»։ Archiv Für Mikrobiologie Т. 42: 17–35։ PMID 13916221 
  6. Linnaeus, C. (1735). Systemae Naturae, sive regna tria naturae, systematics proposita per classes, ordines, genera & species.
  7. Haeckel, E. (1866). Generelle Morphologie der Organismen. Reimer, Berlin.
  8. Chatton, É. (1925). Pansporella perplexa. Réflexions sur la biologie et la phylogénie des protozoaires. Annales des Sciences Naturelles - Zoologie et Biologie Animale. 10-VII: 1–84.
  9. Chatton, É. (1937). Titres et Travaux Scientifiques (1906–1937). Sette, Sottano, Italy.
  10. Copeland, H. (1938). The kingdoms of organisms. Quarterly Review of Biology. 13: 383–420. doi:10.1086/394568.
  11. Copeland, H. F. (1956).[https://archive.org/stream/classificationof00cope#page/6/mode/2up The Classification of Lower Organisms.] Palo Alto: Pacific Books. p. 6. doi:10.1007/BF01796092. doi:10.5962/bhl.title.4474.
  12. Whittaker, R. H. (January 1969). New concepts of kingdoms of organisms. Science. 163 (3863): 150–60. Bibcode:1969Sci...163..150W. doi:10.1126/science.163.3863.150. PMID 5762760.
  13. Woese, C. R.; Balch, W. E.; Magrum, L. J.; Fox, G. E.; Wolfe, R. S. (August 1977). An ancient divergence among the bacteria. Journal of Molecular Evolution. 9 (4): 305–311. doi:10.1007/BF01796092. PMID 408502.
  14. Woese, C. R.; Fox, G. E. (November 1977). Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 74 (11): 5088–90. Bibcode:1977PNAS...74.5088W. doi:10.1073/pnas.74.11.5088. PMC 432104 Freely accessible. PMID 270744.
  15. Woese, C.; Kandler, O.; Wheelis, M. (1990). Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 87 (12): 4576–9. Bibcode:1990PNAS...87.4576W. doi:10.1073/pnas.87.12.4576. PMC 54159 Freely accessible. PMID 2112744.
  16. Cavalier-Smith, T. (1981). Eukaryote kingdoms: seven or nine?. Bio Systems. 14 (3–4): 461–481. doi:10.1016/0303-2647(81)90050-2. PMID 7337818.
  17. Cavalier-Smith, T. (1992). Origins of secondary metabolism. Ciba Foundation symposium. 171: 64–80; discussion 80–7. PMID 1302186.
  18. Cavalier-Smith, T. (1993). Kingdom protozoa and its 18 phyla. Microbiological reviews. 57 (4): 953–994. PMC 372943 Freely accessible. PMID 8302218.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC372943/]
  19. Cavalier-Smith, T. (1998),A revised six-kingdom system of life. "", Biological Reviews, 73 (03): 203–66, doi:10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x, PMID 9809012
  20. Cavalier-Smith, T. (2004), Only six kingdoms of life Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 271: 1251–62, doi:10.1098/rspb.2004.2705, PMC 1691724 Freely accessible, PMID 15306349, retrieved 2010-04-29
  21. Cavalier-Smith T (June 2010)Kingdoms Protozoa and Chromista and the eozoan root of the eukaryotic tree. Biol. Lett. 6 (3): 342–5. doi:10.1098/rsbl.2009.0948. PMC 2880060 Freely accessible. PMID 20031978.
  22. Ruggiero, Michael A.; Gordon, Dennis P.; Orrell, Thomas M.; Bailly, Nicolas; Bourgoin, Thierry; Brusca, Richard C.; Cavalier-Smith, Thomas; Guiry, Michael D.; Kirk, Paul M.; Thuesen, Erik V. (2015). A higher level classification of all living organisms. PLOS ONE. 10 (4): e0119248. doi:10.1371/journal.pone.0119248. PMC 4418965 Freely accessible. PMID 25923521.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարգաբանական խմբեր

Վերնաթագավորություն — Թագավորություն — Ենթաթագավորություն — Վերնատիպ/Վերնաբաժին — Տիպ/Բաժին — Ենթատիպ/Ենթաբաժին — Վերնադաս — Դաս — Ենթադաս — Ինֆրադաս — Վերնակարգ — Կարգ — Ենթակարգ — Ինֆրակարգ — Վերնաընտանիք — Ընտանիք — Ենթաընտանիք — Վերնատրիբա — Տրիբա — Ենթատրիբա — Ցեղ — Ենթացեղ — Վերնասեկցիա — Սեկցիա — Ենթասեկցիա — Շարք — Ենթաշարք — Տեսակ — Ենթատեսակ — Կենսաձև/Տարատեսակ — Ենթատարատեսակ — Ձև — Ենթաձև

Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ