Տաքսոնոմիա
| Ենթակատեգորիա | դասակարգում, hierarchical classification  | |
|---|---|---|
| Հիման վրա | կենսաբանական դասակարգում | |
| Հիմնական թեմա | Գիտելիքի ներկայացում և դատողություն | |
| Հակառակը | meronomy | |
Տաքսոնոմիան պրակտիկա և գիտություն է, որը զբաղվում է դասակարգմամբ կամ կատեգորիզացմամբ: Սովորաբար այն ունի երկու մաս՝ դասերի հիմնական սխեմայի մշակում (տաքսոնոմիա) և իրերի բաշխում ըստ դասերի (դասակարգում):
Ի սկզբանե տաքսոնոմիան վերաբերում էր միայն օրգանիզմների դասակարգմանը՝ հիմնվելով ընդհանուր բնութագրերի վրա: Այսօր այն ունի նաև ավելի ընդհանուր իմաստ: Այն կարող է վերաբերել իրերի կամ հասկացությունների դասակարգմանը, ինչպես նաև նման աշխատանքի հիմքում ընկած սկզբունքներին: Այսպիսով, տաքսոնոմիան կարող է օգտագործվել տեսակների, փաստաթղթերի, տեսանյութերի կամ այլ բաների կազմակերպման համար:
Տաքսոնոմիան կազմակերպում է տաքսոնոմիկ միավորներ, որոնք հայտնի են որպես «տաքսոններ» (եզակի «տաքսոն»): Շատերը հիերարխիաներ են:
Տաքսոնոմիայի գործառույթներից մեկն այն է, որ օգնի օգտատերերին ավելի հեշտ գտնել այն, ինչ փնտրում են: Սա կարող է իրականացվել այնպիսի եղանակներով, ինչպիսիք են գրադարանային դասակարգման համակարգը և որոնողական համակարգի տաքսոնոմիան:
Ստուգաբանություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բառը ստեղծվել է 1813 թվականին շվեյցարացի բուսաբան Ագյուստին դը Կանդոլի կողմից և ոչ ճիշտ բարդ բառ է հունարեն τάξις, taxis «կարգի» և νόμος, nomos «օրենք» բառերից, որոնք միացված են ֆրանսերեն -o- ձևով։ Կանոնավոր ձևը կլինի տաքսինոմիա, ինչպես օգտագործվում է հունարեն ταξίνομία վերափոխված բառում։ ταξινομία .[1][2]
Կիրառություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Վիքիպեդիայի կատեգորիաները կազմում են տաքսոնոմիա,,[3] որը կարող է արդյունահանվել ավտոմատ միջոցներով։[4] 2009 թվականի դրությամբ ցույց է տրվել, որ ձեռքով կառուցված տաքսոնոմիան, ինչպիսին է WordNet-ի նման հաշվողական բառապաշարը, կարող է օգտագործվել Վիքիպեդիայի կատեգորիաների տաքսոնոմիան բարելավելու և վերակառուցելու համար։[5]
Ավելի լայն իմաստով տաքսոնոմիան վերաբերում է նաև ծնող-զավակ հիերարխիաներից բացի այլ հարաբերությունների սխեմաներին, ինչպիսիք են ցանցային կառուցվածքները։ Տաքսոնոմիաները կարող են ներառել մեկ զավակ բազմա-ծնողներով, օրինակ՝ «Մեքենա» բառը կարող է հայտնվել երկու ծնողների հետ՝ «Տրանսպորտային միջոց» և «Պողպատե մեխանիզմներ»։ Սակայն որոշների համար սա պարզապես նշանակում է, որ «մեքենա» բառը մի քանի տարբեր տաքսոնոմիաների մաս է կազմում[6] Տաքսոնոմիան կարող է նաև պարզապես լինել տարբեր իրերի խմբավորում խմբերի կամ այբբենական ցանկի մեջ։ Սակայն այստեղ բառապաշար տերմինն ավելի տեղին է։ Գիտելիքի կառավարման ոլորտում ներկայիս օգտագործման մեջ տաքսոնոմիաները համարվում են ավելի նեղ, քան օնտոլոգիաները, քանի որ օնտոլոգիաները կիրառում են հարաբերությունների տեսակների ավելի մեծ բազմազանություն։[7]
Մաթեմատիկորեն, հիերարխիկ տաքսոնոմիան տվյալ օբյեկտների բազմության դասակարգումների ծառաձև կառուցվածք է: Այն նաև կոչվում է պարունակության հիերարխիա: Այս կառուցվածքի վերևում գտնվում է մեկ դասակարգում՝ արմատային հանգույցը, որը վերաբերում է բոլոր օբյեկտներին: Այս արմատից ներքև գտնվող հանգույցները ավելի կոնկրետ դասակարգումներ են, որոնք վերաբերում են դասակարգված օբյեկտների ընդհանուր բազմության ենթաբազմություններին: Դատողությունների առաջընթացը ընթանում է ընդհանուրից դեպի ավելի կոնկրետը։
Ի տարբերություն դրա, իրավական տերմինաբանության համատեքստում կիրառվում է բաց համատեքստային տաքսոնոմիա՝ տաքսոնոմիա, որը վերաբերում է միայն որոշակի համատեքստի: Իրավական ոլորտից վերցված սցենարներում մոդելավորվում է իրավական տերմինների բաց հյուսվածքի ֆորմալ մեկնաբանություն, որը ենթադրում է հասկացության իմաստների «միջուկի» և «պենումբրայի» տարբեր հասկացություններ: Դատողությունների առաջընթացը ընթանում է կոնկրետից դեպի ավելի ընդհանուրը:[8]
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մարդաբանները նկատել են, որ տաքսոնոմիաները, որպես կանոն, ներառված են տեղական մշակութային և սոցիալական համակարգերում և ծառայում են տարբեր սոցիալական գործառույթների: Ժողովրդական տաքսոնոմիաների ամենահայտնի և ազդեցիկ ուսումնասիրությունը, թերևս, Էմիլ Դյուրկհայմի «Կրոնական կյանքի տարրական ձևերը» աշխատությունն է: Ժողովրդական տաքսոնոմիաների ավելի վերջին ուսումնասիրությունը (ներառյալ մի քանի տասնամյակների փորձարարական հետազոտությունների արդյունքները) և դրանց գիտական տաքսոնոմիայի հետ կապի քննարկումը կարելի է գտնել Սքոթ Ատրանի «Բնական պատմության ճանաչողական հիմունքները» աշխատությունում: Օրգանիզմների ժողովրդական տաքսոնոմիաները մեծ մասամբ համապատասխանում են գիտական դասակարգմանը, գոնե ավելի մեծ և ավելի ակնհայտ տեսակների համար, ինչը նշանակում է, որ ժողովրդական տաքսոնոմիաները հիմնված չեն բացառապես օգտակար բնութագրերի վրա:[9]
Տասնյոթերորդ դարում գերմանացի մաթեմատիկոս և փիլիսոփա Գոտֆրիդ Լայբնիցը, հետևելով տասներեքերորդ դարի մայորկանցի փիլիսոփա Ռայմունդ Լուլիi՝ իր Ars generalis ultima-ի՝ գաղափարների ֆիքսված ամբողջություն համատեղելով ընթացակարգային կերպով հասկացություններ ստեղծելու համակարգի աշխատանքին, ձգտեց մշակել մարդկային մտքի այբուբեն: Լայբնիցը մտադիր էր իր characterica universalis-ը համարել «հանրահաշիվ», որը կարող է արտահայտել բոլոր հասկացողական մտքերը: Նման «համընդհանուր լեզու» ստեղծելու գաղափարը հաճախակի է քննարկվել 17-րդ դարում, մասնավորապես՝ անգլիացի փիլիսոփա Ջոն Ուիլկինսի կողմից իր «Էսսե իրական կերպարի և փիլիսոփայական լեզվի վերաբերյալ» (1668) աշխատության մեջ, որից էլ, ի վերջո, ծագում է Ռոժեի «Թեզաուրուսի» դասակարգման սխեման:
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 1910. (partially updated December 2021), s.v.
- ↑ review of Aperçus de Taxinomie Générale in Nature 60:489–490 Արխիվացված 2023-01-26 Wayback Machine (1899)
- ↑ Zirn, Cäcilia, Vivi Nastase and Michael Strube. 2008. "Distinguishing Between Instances and Classes in the Wikipedia Taxonomy" (video lecture). Արխիվացված 2019-12-20 Wayback Machine 5th Annual European Semantic Web Conference (ESWC 2008).
- ↑ S. Ponzetto and M. Strube. 2007. "Deriving a large scale taxonomy from Wikipedia" Արխիվացված 2017-08-14 Wayback Machine. Proc. of the 22nd Conference on the Advancement of Artificial Intelligence, Vancouver, B.C., Canada, pp. 1440–1445.
- ↑ S. Ponzetto, R. Navigli. 2009. "Large-Scale Taxonomy Mapping for Restructuring and Integrating Wikipedia". Proc. of the 21st International Joint Conference on Artificial Intelligence (IJCAI 2009), Pasadena, California, pp. 2083–2088.
- ↑ Jackson, Joab. "Taxonomy's not just design, it's an art," Արխիվացված 2020-02-05 Wayback Machine Government Computer News (Washington, D.C.). September 2, 2004.
- ↑ Suryanto, Hendra and Paul Compton. "Learning classification taxonomies from a classification knowledge based system." Արխիվացված 2017-08-09 Wayback Machine University of Karlsruhe; "Defining 'Taxonomy'," Արխիվացված 2017-08-09 Wayback Machine Straights Knowledge website.
- ↑ Grossi, Davide, Frank Dignum and John-Jules Charles Meyer. (2005). "Contextual Taxonomies" in Computational Logic in Multi-Agent Systems, pp. 33–51(չաշխատող հղում) .
- ↑ Kenneth Boulding; Elias Khalil (2002). Evolution, Order and Complexity. Routledge. ISBN 9780203013151. p. 9