Յոախիմ Մյուրատ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox prétendant à un trône.png
Յոախիմ Մյուրատ
Murat2.jpg
Զինվորական կոչում Համայն Ֆրանսիո մարշալ
Ծնվել է՝ մարտի 25, 1767({{padleft:1767|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:25|2|0}})[1][2]
Ծննդավայր [[d:Q834276|Արցախ, գյուղ Կրկժան]]
Մահացել է՝ հոկտեմբերի 13, 1815({{padleft:1815|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:13|2|0}})[1][2] (48 տարեկանում) մահապատիժ
Վախճանի վայր Պիցո[3]
Պիցո և Պեր Լաշեզ
Քաղաքացիություն Ֆրանսիա
Բերգի Մեծ Դքսություն
Նեապոլի թագավորություն
Նախորդ Ժոզեֆ Բոնապարտ
Հաջորդող Ֆերդինանտ I Սիցիլացի և Արքայազն Աշիլ Մյուրատ
Տոհմ Արքայազն Մյուրատ
քաղաքական գործիչ, սպա և զինծառայող
Հայր Պիեռ Մյուրատ-Ժորդի
Մայր Ժաննա Լուբիեր
Երեխաներ Արքայազն Աշիլ Մյուրատ և Լյուսիեն Մյուրատ
Կրոնական հավատքներ Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Պարգևներ Պատվո լեգեոնի Մեծ խաչի ասպետ, Համայն Ֆրանսիո մարշալ, Ոսկե գեղմի շքանշանի ասպետ, Ֆրանսիայի մարշալ, Names inscribed under the Arc de Triomphe, Սև արծվի շքանշան և Ֆրանսիայի ծովակալ

Յոախիմ Մյուրատ (ֆր.՝ Joachim Murat) (1767-1815), ֆրանսիական ռազմական գործիչ, Ֆրանսիայի մարշալ (1804), Նեապոլի թագավոր (1808

Կյանքի վաղ շրջանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերմանուհի Մագդա Նեյմանն ունի մի նշանավոր աշխատություն՝ «Հայերը» վերնագրով, որը լույս է տեսել 1899 թվականին։ Այս գրքում հեղինակը մի առանձին գլուխ է նվիրել Նապոլեոն Բոնապարտի հայազգի համհարզ, այնուհետև նրա փեսա, Նեապոլի թագավոր և համայն Ֆրանսիայի մարշալ Ժոաշեմ Մյուրատին, և կայսեր թիկնապահ մամլուքներին՝ Ռուստամին ու Պիեռին։ Մյուրատի հայրը, ազգանունը Մուրադյան, արցախցի վաճառական էր՝ Կրկժան գյուղից։ Նա նամակագրական կապ ուներ Ամստերդամի հայերի հետ և որոշեց գնալ Եվրոպա, որպեսզի առևտրական կապեր հաստատի այնտեղ։ Եվրոպա մեկնեց պատանի որդու՝ Հովակիմի հետ, որ ծնվել էր 1767 թվականի մարտի 25-ին։ Ինչ անցներ նրանց մտքով, թե Հովակիմը Եվրոպայում ինչպիսի փառահեղ ճանապարհ էր անցնելու։ Դեպի Ամստերդամ ուղևորվելիս նրանք եղան Աստրախանում, Նիժնի Նովգորոդում, ապա նրանց ճանապարհն անցավ Մոսկվայով, գերմանական Լայպցիգ քաղաքով և Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայով: Վիեննայում հայրը պանդոկ բացեց, իսկ Հովակիմը դարձավ մարկյոր, այսինքն բիլիարդի սպասավոր։ Այստեղ պատանին սովորեց գերմաներեն ու ֆրանսերեն։ Որոշ ժամանակ անց հայրն ու որդին լքեցին Վիեննան ու գնացին Ֆրանսիա, որտեղ հաստատվեցին Բաստիդ գյուղաքաղաքում։ Հովակիմ Մուրադյանն ուսումնառությունը սկսեց Թուլուզ քաղաքում՝ ուսումնասիրելով աստվածաբանություն։

Մուտքը ռազմական ասպարեզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մյուրատի ճակատամարտը թուրքերի դեմ՝ Աբուկիրի մոտ 1806 թ.։ Նկարիչ՝ Անտուան Գրո

Սակայն շուտով պատանի Հովակիմին ձգեց փարիզյան կյանքը և կարճ ժամանակ անց նա հորը թողեց Բաստիդում, իսկ ինքը մեկնեց մայրաքաղաք և մտավ հեծելագնդերից մեկը՝ որպես Մյուրատ։ Իսկ նրա անունը գրվել է տարբեր ձևերով՝ Յոախիմ, Ժոաշիմ, Իոաշիմ, և անգամ հայահունչ ձևով՝ Հովակիմ։ Իր ապագայի հեռանկարները Մյուրատը կապեց ֆրանսիական հեղափոխության հետ և դարձավ նրա մասնակիցը, որի միջոցին ծանոթացավ երիտասարդ գեներալ Նապոլեոն Բոնապարտի հետ։ Նապոլեոնը միապետականների ապստամբությունը ճնշելու համար ջոկատ հավաքեց, որի մեջ մտավ նաև Մյուրատը 1791 թվականին։ Աչքի ընկնելով ռազմական գործում, շուտով ստացավ լեյտենանտի, ապա կապիտանի աստիճան։ Մյուրատը մեծ ծառայություն մատուցեց Նապոլեոնին, երբ 1795 թվականին արյան մեջ խեղդեց միապետականների բարձրացրած նոր ապստամբությունը։ Դրանից հետո Նապոլեոնի դիրքերն ամրապնդվեցին և 29-ամյա Մյուրատը նշանակվեց բրիգադի գեներալ։ Իսկ Եգիպտական արշավանքի ժամանակ, 1799 թվականին, դժվար կացության պահին ցուցաբերած քաջության համար, Նապոլեոնը նրան նշանակեց դիվիզիայի հրամանատար։ Պատմում են, որ եգիպտական արշավանքից հետո Մյուրատի մոտ բերում են երկու հայ մամլուքների: Մյուրատը նրանց տեսնելով հարցնում է. «Ա՛ խոխեք, տյուք ղարաբաղցի ե՞ք»: Նրանցից մեկի անունը Պիեռ էր (Պետրոս Ապրեսով), իսկ մյուսինը՝ Ռոստան (Ռուստամ Խաչատրյան)[4]: Ահա, թե ինչպես է Նապոլեոն Բոնապարտը նկարագրում Մյուրատին.

Aquote1.png Նա ինձ պարտական է ամեն ինչով, նա սիրում, նույնիսկ պաշտում էր ինձ: Նա իմ աջ ձեռքն էր, որը, սակայն, երբ պետք է ինքնուրույն գործեր, կորցնում էր ողջ եռանդը: Մյուրատը քաջությամբ գերազանցում էր բոլորին. մարտի դաշտում իսկական ասպետ էր, իսկ աշխատասենյակում` անխելք և անվճռական պարծենկոտ: Ողջ աշխարհում չկա ավելի ընդունակ, անվախ և փայլուն հեծելազորային ղեկավար, քան Մյուրատը: Aquote2.png


Հետագա գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մյուրատը Նապոլեոնի առջև՝ Պրեյսիշ-Էյլաուի ճակատամարտի ժամանակ, 1808 թ.։ Նկարիչ՝ Անտուան Գրո

Մյուրատը Նապոլեոնին մեծ ծառայություններ մատուցեց Իտալիայում՝ Մարենգոյի ճակատամարտի ժամանակ, ապա եգիպտական անհաջող արշավանքի ժամանակ, բայց ապագա կայսրին նրա մատուցած ամենամեծ ծառայությունը 1799 թվականին էր, երբ իշխանության գնացող Նապոլեոնը պայքարի ամենավճռական պահին հուսալքված ուզում է նահանջել։ Միայն Մյուրատն է, որ կանգնեցնում է նրան ու համոզում, որ նահանջելն արդեն ուշ է։ Ապա նա իր զորքով գրավում է պառլամենտի շենքը և ձերբակալում 500 պատգամավորներին։ Արդյունքում Նապոլեոնը հայտնվում է իշխանության բարձունքում։ Դրանից հետո, 1800 թվականին Ժոաշեն Մյուրատն ամուսնացավ Նապոլեոնի քրոջ՝ Կարոլին Բոնապարտի հետ։ Ամուսնությունից հետո ևս Մյուրատը շարունակեց փայլել մարտի դաշտում, և դրանով էր պայմանավորված, որ 1804 թվականին նա արդեն Ֆրանսիայի մարշալ էր, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ Փարիզի նահանգապետը, ոչ թե Նապոլեոնի փեսան լինելու հանգամանքով։ Ժոաշեմ Մյուրատն իր հեծելազորով հատկապես փայլել էր Աուստերլիցի ճակատամարտում, որից հետո տիրեց Դյուսելդորֆին և դքսի կոչում ստացավ։ Այս ընթացքում որոշ տարաձայնություններ ծագեցին Մյուրատի և Նապոլեոնի միջև, անգամ Նապոլեոնը նրան մեկուսացրեց բանակից ու պետական գործերից, սակայն դա երկար չտևեց։ Բոնապարտը գնահատելով նրա քաջությունն ու մատուցած ծառայությունները, դարձյալ կանչեց իր մոտ և հին ընկերները հաշտվեցին։ 1807 թվականին հաշտության պայմանագիր կնքվեց կայսերական Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի միջև, ինչի շրջանակներում Ալեքսանդր Ա ցարը Մյուրատին պարգևատրեց Սուրբ Անդրեյի շքանշանով։ Հաջորդ տարի Մյուրատը գրավեց Մադրիդը, կոտրեց իսպանացիների ապստամբությունը, որից հետո Իսպանիայի թագավոր հռչակվեց Նապոլեոնի եղբայրը՝ Ժոզեֆ Բոնապարտը: Սակայն Մյուրատն ինքն էլ երազում էր գահակալության մասին։ Որոշ ուսումնասիրողներ պնդում են, թե Նապոլեոնը նրան խոստացել էր Միացյալ Հայաստանի թագը, սակայն, եթե նման խոստում եղել էլ է, փաստորեն այդպես էլ մնաց անկատար։ Փոխարենը նա գահակալեց Նեապոլիտանիայում՝ որպես Յոհակիմ Նապոլեոն թագավոր։

Կյանքի վերջին տարիները և մահը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեապոլի արքա Մյուրատը, 1812 թ.։ Նկարիչ՝ Անտուան Գրո
Մյուրատի գնդակահարությունը

Այնուհետև սկսվեց ռուսական արշավանքը, որին Մյուրատը մասնակցում էր 28 հազարանոց հեծյալ կորպուսով։ Երբ Նապոլեոնի զորքը գրավեց Մոսկվան, հայտնի է, որ նա նախ մարդիկ ուղարկեց, որպեսզի գտնեն իր հայ ծանոթներին։ Ռուսական արշավանքի ժամանակ Մյուրատը, պատմաբանների բնութագրմամբ, փայլեց ռազմական հանճարով։ Ֆրանսիական բանակը հատկապես Բորոդինոյի ճակատամարտում խիստ դժվար կացության մեջ ընկավ, որտեղ կորցրեց 40 գեներալ։ Նապոլեոնը փախուստի դիմեց, որից հետո ֆրանսիական բանակի մնացորդների նահանջը ղեկավարեց Մյուրատը։ Ընկնելով շրջափակման մեջ, նա կարողացավ խելամիտ քայլերով խուսանավել, մինչև օգնության կհասներ հետևակը։ Մյուրատի անձնական քաջությունը գնահատեցին նաև ռուսները, որոնք բանակցությունների ժամանակ չէին թաքցնում իրենց հիացմունքը։ Այսպիսով, 1812 թվականի դեկտեմբերին կրած ծանր պարտությունն ու նահանջը բոլոր մյուս ժողովուրդների մոտ փոխեց այն կարծիքը, թե Նապոլեոնն անպարտելի է։ Դրան հաջորդած քաղաքական դեպքերը կարծես մի օղակ ստեղծեցին նրա կայսրության շուրջ, որը գնալով սեղմվում էր։ 1813 թվականին Մյուրատը մասնակցեց Դրեզդենի և Լայպցիգի ճակատամարտերին, այնուհետև մեկնեց Իտալիա: Ձգտելով պահպանել գահը՝ 1814 թվականին (դավաճանելով Նապոլեոնին) գաղտնի դաշինք է կնքում Ավստրիայի և Մեծ Բրիտանիայի հետ։ Այս ընթացքում Մյուրատը թողեց զինվորական ասպարեզը և հեռացավ Նապոլեոնից՝ 1814 թվականին պաշտոնապես հայտարարելով կայսեր հետ այլևս չդաշնակցելու մասին։ Չնայած դրան, նա շարունակում էր բանակցել Նապոլեոնի հետ՝ ակնկալելով նրա հաղթանակի դեպքում իր թագի շուրջ միավորել ամբողջ Իտալիան: Վիեննայի կոնգրեսում աջակցություն չստանալով՝ Մյուրատը «Հարյուր օրվա» ժամանակ դարձյալ անցավ Նապոլեոնի կողմը։ Իտալիայում մղված ճակատամարտում ջախջախվելով փախավ Կորսիկա։ Նպատակ ունենալով վերադարձնել իշխանությունը, ոչ մեծ ջոկատով կրկին ափ իջավ իտալական հողի վրա՝ Կալաբրիայում: Մյուրատը նաև կոչ էր անում իտալիայի ժողովրդին՝ միասնական պայքարի ելնել ավստրիացի զավթիչների դեմ։ Նա անգամ պատերազմ հայտարարեց Ավստրիային, սակայն պարտություն կրեց ու կրկին նահանջեց։ Բայց փրկվել նրան չհաջողվեց։ Ավստրիական իշխանությունները կարողացան ձերբակալել Մյուրատին և ավստրիական ռազմական դատարանի վճռով 1815 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Ժոաշեմ Մյուրատը գնդակահարության ենթարկվեց։ Մահից առաջ նա նամակ գրեց իր ընտանիքին՝ ցավ հայտնելով միայն այն բանի համար, որ մեռնում է երեխաներից հեռու։ Ապա կանգնելով իրեն գնդակահարելու համար շարք կանգնած զինվորների առջև, համբուրեց կնոջ պատկերը կրող կախազարդը (մեդալյոն), որից հետո դիմեց զինվորներին՝ հրամայելով՝ «Դեմքս պահպանեցեք, նշան բռնեք սրտիս վրա»: Նա գնդակահարվեց 12 հրացաններից արձակված համազարկով։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Record #118746928 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 26-ին 2014:
  2. 2,0 2,1 data.bnf.fr Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  3. Мюрат Иоахим, Мюрат Иоахим // Սովետական մեծ հանրագիտարան (1969—1978) Ստուգված է սեպտեմբերի 28-ին 2015:
  4. Ա․ Փարսադանյան «Գիտելիքների շտեմարան», «ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ», Երևան, 2003 թ
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 651 CC-BY-SA-icon-80x15.png