Կամոնիկա հովտի ժայռապատկերներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
World Heritage Logo global.svg
Կամոնիկա հովտի ժայռապատկերներ
*
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն

Scena di duello R6 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg
Երկիր Իտալիա Իտալիա
Տիպ Մշակութային
Չափանիշներ iii, vi
Ցանկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի ցանկ
Աշխարհամաս** Եվրոպա և Հյուսիսային Ամերիկա
Ընդգրկման պատմություն
Ընդգրկում 1971  (3-րդ նստաշրջան)
Համար 94
* Անվանումը պաշտոնական անգլերեն ցանկում
** Երկրամասը ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դասակարգման
Համաշխարհային UNESCO logo white.png ժառանգություն

Կամոնիկա հովտի ժայռապատկերներ (իտալ.՝ Incisioni rupestri della Val Camonica), ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ (1979) Իտալիայի Կամոնիկա հովտում՝ Լոմբարդիայի հարավալպյան Բրեշիա և Բերգամո գավառներում։ Համարվում է նախապատմական ժայռապատկերների ամենախոշոր հավաքածուներից մեկն աշխարհում[1]: Հավաքածուն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչվել է 1979 թվականին և եղել է Իտալիայի առաջին համաշխարհային ժառանգության օբյեկտը։ Պաշտոնապես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ճանաչել է ավելի քան 140,000 պատկերներ և խորհրդանիշեր[1], սակայն նոր հայտնագործություններն ավելացրել են գրացուցակների շարքերը մինչև 200,000[2]-300,000[3]: Ժայռապատկերները տարածված են ամբողջ հովտում, առավել կենտրոնացած են Դարֆո Բոարիո Թերմե, Կապո դի Պոնտե, Նադրո, Չիմբերգո և Պասպարդո կոմունաներում։

Բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կտրվածքներն արվել են Երկաթի դարից 8000 տարի առաջ (1-ին դար)[2], իսկ վերջին շրջանի ժայռապատկերները վերագրվում են կամունի ժողովրդին։ Ժայռապատկերների ավանդույթը կտրուկ չի ավարտվում։ Հայտնաբերել են (շատ փոքր թվով, անհամեմատելի է մեծ նախապատմական գործունեության հետ) Հռոմեական ժամանակաշրջանի, միջնադարի, և, հնարավոր է, նույնիսկ ժամանակակից, մինչև 19-րդ դարի փորագրություններ[1][3]: Կտրվածքների հիմնական մասն արվել է "martellina" տեխնիկայով, ավելի փոքր քանակ՝ գրաֆիտիով[2]:

«Կամունյան վարդ» (համարվում է Լոմբարդիայի մարզի խորհրդանիշ)

Պատկերները երբեմն նշագծված են առանց ակնհայտ կարգի։ Մյուսների մոտ երևում է տրամաբանական կապ, օրինակ՝ կրոնական ծիսակարգի նկար, որսորդություն, պայքար։ Այս մոտեցումը բացատրում է պատկերների սխեման, որոնցից յուրաքանչյուրը գաղափարագիր է (Ideogram), այսինքն ներկայացնում է ոչ թե առարկան, այլ նրա «գաղափարը»[2]: Նրանց գործառույթը վերաբերում է հատուկ առիթներով տեղի ունեցած տոնական ծեսերին՝ հիշարժան, նախաձեռնող և հուսադրող սկզբում կրոնական բնագավառում, ապա նաև աշխարհիկ[3]:

Կամոնիկա հովտում հայտնաբերված ամենահայտնի խորհրդանիշն է այսպես կոչված «կամունյան վարդը» (Rosa camuna), որը համարվում է Լոմբարդիայի մարզի խորհրդանիշը։

Պատմական փուլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1960-ական թվականներին հնագետ Էմմանուել Անատին առաջինն էր, ով համակարգված ուսումնասիրեց այս տարածքը և կազմեց ժայռապատկերների ժամանակագրությունը՝ համեմատելով խորհրդանիշերի ոճն ու տեսակները՝ բացահայտելու հնարավոր հարաբերակցությունն ավանդական պատմական ժամանակաշրջանի հետ նախնադարից մինչև միջնադար[4]:

Էպիպալեոլիթ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին ժայռաքանդակները թվագրվում են էպիպալեոլիթ շրջանին (կամ միջին քարի դար, մ.թ.ա. 8-6-րդ հազարամյակ) Կամոնիկա հովիտը սառցադաշտից (Würm glaciation) ազատվելուց մի քանի հազարամյակ հետո։ Քանդակներում պատկերված էին իրենց որսին հետապնդող քոչվոր որսորդները, խոշոր չափերի կենդանիներ, եղնիկներ, վապիտիներ: Նմանատիպ պատկերներ կան Դարֆո Բոարիո Թերմեի Լուինե համայնքի քաղաքային զբոսայգում[5]:

Նեոլիթյան շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր քարի դարում (մ. թ. ա. 5-4-րդ դդ) առաջին նստակյաց բնակավայրերով պայմանավորված՝ Կամոնիկա հովտում տարածում է գտել գյուղատնտեսական գործելակերպը։ Այս շրջանի ժայռապատկերների թեմաներից են երկրաչափական տարրեր, ինչպիսիք են ուղղանկյուններ, շրջանակներ, կետեր[6]: Նմանատիպ ժայռապատկերներ կան Կետոյի, Չիմբերգոյի, Պասպարդոյի ժայռապատկերների տարածաշրջանային ռեզերվում[7]: «oranti» («աղոթող պատկերներ») կոչվող նեոլիթյան շրջանի պատկերները հարցականի տակ են, քանի որ որոշ գիտնականներ դրանք վերագրում են բրոնզի դարին[8]: Ըստ այդ մեկնաբանության նեոլիթյան շրջանին առնչվող միակ պատկերները երկրաչափական նախշեր են, որոնք մեկնաբանվում են որպես մշակվող և հերկվող հողի տեղագրական արտահայտում[9]:

Էնեոլիթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էնեոլիթ շրջանում (մ. թ. ա. 3-րդ հազարամյակ) ի հայտ են եկել նոր խորհրդանիշներ՝ փաստելով անիվի, վագոնի մետալուրգիայի անհրաժեշտությունը։ Ժայռերը ներկվեցին երկնային խորհրդանիշներով, կենդանիներով, զենքով, ակոս փորելու տեսարաններով։ Այս հուշարձանները հիմնականում պահպանվել են Massi Cemmo Ազգային հնագիտական այգում և Օսիմոյի Asinino-Anvòia հնագիտական այգում, ինչը ցույց է տալիս նախնիների պաշտամունքի հետ ծիսական գործառույթի կապվածությունը[10]:

Եղնիկի որսի տեսարան

Բրոնզի դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրոնզի դարի ընթացքում (մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակ) ժայռապատկերների թեման եղել են զենքերը՝ պայմանավորված կոմունյան հասարակությունում զինվորների դերով։ Այնուհետև շեշտադրումը դրվել է երկրաչափական ձևավորումների վրա (շրջանակներ)[11]:

Երկաթի դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկաթի դարաշրջանի (մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակ) ժայռապատկերները վերագրվում են կամունի ժողովրդին և կազմում մոտ պատկերների 70-80 տոկոսը։ Այս աշխատանքներն արտահայտում են նրանց հերոսական տղամարդկայնության և գերազանցության իդեալները։ Գերիշխող թեմաներն են մենամարտերը, մարդկային պատկերներ, որտեղ երևում են նրանց զենքերը, մկաններն ու սեռական օրգանները։ Կան նաև լողարանների, լաբիրինթոսների, ոտնահետքերի, որսորդության տեսարանների և այլ խորհրդանիշերի պատկերներ[12]: Առկա են երկաթի դարի կենտրոնական շրջանում (մ. թ. ա. 6-4-րդ դդ.) արված տեղագրական նմուշներ, օրինակ Բեդոլինա քարտեզը, որն առաջինն ուսումնասիրել է Միգել Բելտրան Յորիսը[13], իսկ վերջին շրջանում՝ նաև Քրիստինա Տուրկոնին[14] Միլանի համալսարանի համար։

Հռոմեական ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հռոմեական տիրապետության օրոք (մ. թ. ա. 1000 - մ. թ. ա. 500) Կամոնիկա հովտում ժայռապատկերներ ստեղծելու գործունեությունը նվազել է՝ անցնելով գաղտնի փուլ[15][16]:

Միջնադար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կամոնիկա հովտում միջնադարը նշանավորվել է ժայռապատկերների փորագրություններով։ Այս շրջանի արձանագրությունների մեծ մասը քրիստոնեական խորհրդանիշեր են՝ խաչեր, բանալիներ, որոնք համընկնում են հեթանոսական խորհրդանիշերի հետ[16]:

Ժայռապատկերների զբոսայգի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անուն Համայնք Կոորդինատներ Ժայռապատկեր
1. Parco nazionale delle incisioni rupestri di Naquane Կապո դի Պոնտե 46°01′32″ հս․ լ. 10°20′57″ ավ. ե. / 46.02556° հս․. լ. 10.34917° ավ. ե. / 46.02556; 10.34917
2. Parco archeologico nazionale dei Massi di Cemmo Կապո դի Պոնտե 46°01′52″ հս․ լ. 10°20′20″ ավ. ե. / 46.03111° հս․. լ. 10.33889° ավ. ե. / 46.03111; 10.33889
3. Parco archeologico comunale di Seradina-Bedolina Կապո դի Պոնտե 46°02′00″ հս․ լ. 10°20′29″ ավ. ե. / 46.03333° հս․. լ. 10.34139° ավ. ե. / 46.03333; 10.34139
4. Parco archeologico di Asinino-Anvòia Օսիմո 45°57′19″ հս․ լ. 10°14′47″ ավ. ե. / 45.95528° հս․. լ. 10.24639° ավ. ե. / 45.95528; 10.24639
5. Parco comunale delle incisioni rupestri di Luine Դարֆո Բոարիո Թերմե 45°53′20″ հս․ լ. 10°10′46″ ավ. ե. / 45.88889° հս․. լ. 10.17944° ավ. ե. / 45.88889; 10.17944
6. Parco comunale archeologico e minerario di Sellero Սելերո 46°03′26″ հս․ լ. 10°20′29″ ավ. ե. / 46.05722° հս․. լ. 10.34139° ավ. ե. / 46.05722; 10.34139
7. Parco archeologico comunale di Sonico Սոնիկո 46°10′7″ հս․ լ. 10°21′20″ ավ. ե. / 46.16861° հս․. լ. 10.35556° ավ. ե. / 46.16861; 10.35556
8. Riserva naturale Incisioni rupestri di Ceto, Cimbergo e Paspardo Չետո (Նադրո)
Չիմբերգո
Պասպարդո
46°01′6″ հս․ լ. 10°21′10″ ավ. ե. / 46.01833° հս․. լ. 10.35278° ավ. ե. / 46.01833; 10.35278

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Emanuele Süss, Rock Carvings in the Valcamonica, 1954.
  • Emmanuel Anati, Camonica Valley: A Depiction of Village in the Alps From Neolithic Times to the Birth of Christ as Revealed by Thousands of Newly found Rock Carvings, 1961.
  • Emmanuel Anati, Evolution and style in Camunian rock art: An inquiry into the formation of European civilization, 1976.
  • Emmanuel Anati, I Camuni, 1982.
  • Emmanuel Anati, Valcamonica rock art: A new history for Europe, 1994.
  • The intellectual expressions of prehistoric man, art, and religion, Acts of the Valcamonica Symposium, 1979.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 «Rock Drawings in Valcamonica - UNESCO World Heritage Centre»։ Վերցված է 29 June 2010 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Piero Adorno, Mesolitico e Neolitico, p. 16.
  3. 3,0 3,1 3,2 «Introduzione all'arte rupestre della Valcamonica» [Introduction to the rock art of Valcamonica] (Italian)։ Archeocamuni.it։ Վերցված է 11 May 2009 
  4. «Il ciclo istoriativo camuno» [Restoration cycle] (Italian)։ Archeocamuni.it։ Վերցված է 10 September 2009 
  5. «L'Epipaleolitico camuno on Archeocamuni.it» (Italian)։ Վերցված է 11 September 2009 
  6. «Il Neolitico camuno on Archeocamuni.it» (Italian)։ Վերցված է 10 September 2009 
  7. «Riserva Regionale delle Incisioni Rupestri di Ceto, Cimbergo e Paspardo» (Italian)։ World Wide Meta Museum։ Վերցված է 10 September 2009 
  8. Arcà Andrea, 2001. Chronology and interpretation of the “Praying figures” in Valcamonica rock-art. In: Archeologia e arte rupestre: l’Europa – le Alpi – la Valcamonica, secondo convegno internazionale di archeologia rupestre. Atti del Convegno di studi, 2-5 ottobre 1997, Darfo Boario terme, Milano: 185-198, online as TRACCE open access paper
  9. Arcà Andrea, 1997. Settlements in topographic engravings, TRACCE Online Rock Art Bullettin 9, 1997, online http://www.rupestre.net/tracce/?p=2335, retrieved December 2, 2014
  10. «L'età del Rame camuna on Archeocamuni.it» (Italian)։ Վերցված է 10 September 2009 
  11. «L'età del Bronzo camuna» [Bronze Age Camuna] (Italian)։ Archeocamuni.it։ Վերցված է 10 September 2009 
  12. «L'età del Ferro camuna» [Iron Age Camuna] (Italian)։ Archeocamuni.it։ Վերցված է 10 September 2009 
  13. Beltrán Llorís M., 1972. Los grabados rupestres de Bedolina (Valcamonica), BCSP, vol. VIII, Capo di Ponte (BS): 121-158
  14. Turconi C., 1997, The map of Bedolina, Valcamonica Rock Art, TRACCE Online Rock Art Bulletin 9, online http://www.rupestre.net/tracce/?p=2422, retrieved December 2, 2014
  15. «L'età romana in Valcamonica» [Roman Age in Valcamonica] (Italian)։ Archeocamuni.it։ Վերցված է 10 September 2009 
  16. 16,0 16,1 «L'età medioevale sulle rocce camune» [Middle Ages of Camuna] (Italian)։ Archeocamuni.it։ Վերցված է 10 September 2009