Պոմպեյ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
World Heritage Logo global.svg
Պոմպեյ
Հերկուլանում և Տորե Անունցիատա*
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն

PompeiiStreet.jpg
Պոմպեյի փողոցներից մեկը
Երկիր Իտալիա Իտալիա
Տիպ մշակութային
Չափանիշներ iii, iv, v
Ցանկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի ցանկ
Աշխարհամաս** Եվրոպա
Կոորդինատներ 40°45′04″ հս. լ. 14°29′24″ ավ. ե. / 40.751111° հս. լ. 14.49° աե. ե.
Ընդգրկման պատմություն
Ընդգրկում 1997  (21-րդ նստաշրջան)
Համար 829
* Անվանումը պաշտոնական անգլերեն ցանկում
** Երկրամասը ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դասակարգման
Համաշխարհային UNESCO logo white.png ժառանգություն
Ալեքսանդր Մեծի պատկերով խճանկարը։

Պոմպեյ[1] (լատ.՝ Pompeji, իտալ.՝ Pompei), հնադարյան քաղաք Իտալիայում, Նեապոլից 16 կմ հարավ-արևմուտք։ Կործանվել է Հերկուլանում և Ստաբիա քաղաքների հետ միասին մ.թ. 79 թվականի օգոստոսին Վեզուվի ժայթքման հետևանքով։ Քաղաքն իր 5000 բնակիչներով անհետացել է երկրի երեսից։

Մի քանի մետր մոխրի շերտի տակ գտնվելով` մինչև մեր օրերը պահպանվել են քաղաքի տաճարների, սյուների ավերակները, նաև մարդկանց ոսկորների մնացորդներ։ Ներկայումս քաղաքի արևելյան կողմում գտնվում է համանուն փոքր քաղաքը։

Պոմպեյի ամենանշանավոր բնակավայրերից է «Առեղծվածների ամառանոցը», որն ունի գինու մառան և պատկերասրահ։

Պատմություն[խմբագրել]

Պոմպեյը եղել է Հին Հռոմի երբեմնի ծաղկուն քաղաքներից մեկը։ Երբ 79 թվականին ժայթքեց Վեզուվի հրաբուխը, լավան մեծ արագությամբ ծածկեց քաղաքը և հիմնավորապես «կանգնեցրեց» ժամանակն այդտեղ։ Այսօր պեղված վայրը իրենից ներկայացնում է իր նմանը չունեցող Հին Հռոմի առօրյա պատկերը։ Ոչ վաղ անցյալում կատարված պեղումները ցույց տվեցին, որ մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակում ժամանակակից Նոլա քաղաքի մոտակայքում գոյություն է ունեցել բնակավայր և մ. թ. ա. 7-րդ դարում մոտեցել է գետաբերանին[2]։ Պոմպեոսի նոր բնակավայրը հիմնադրվել է մ. թ. ա. 6-րդ դարում, օսկերի կողմից։ Նրանց անվանումն ավելի շուտ ծագում է օսկերեն ― pumpe (հինգ)-ից և հայտնի է քաղաքի հիմնադրման պահից, ինչը վկայում է, որ Պոմպեոսը հինգ բնակավայրերի միաձուլման արդյունք էր։ 5 ընտրական տեղամասերի բաժանումը պահպանվում էր նաև հռոմեական ժամանակներում։ Մեկ այլ տարբերակով անվանումն առաջացել է հունական pompe (հաղթական երթ)-ից. ըստ Հերակլեսի կողմից Պոմպեոս և Հերկուլանում քաղաքների հիմնադրման լեգենդի, ով, հաղթելով հսկա Հերիոնին, հանդիսավոր երթով անցնում էր քաղաքով։

Քաղաքի վաղ պատմությունից քիչ տեղեկություններ են հայտնի։ Պահպանված աղբյուրները վկայում են հույների և էտրուսկների միջև բախումների մասին։ Որոշ ժամանակ Պոմպեոսը պատկանում էր կումերին քաղաքին, մ.թ.ա. VI դարի վերջերին գտնվում էր էտրուսկների տիրապետության տակ և Կապույա քաղաքի գլխավորությամբ մտնում էր քաղաքների միավորման մեջ։ Ընդ որում մ. թ. ա 525 թվականին ի պատիվ հունական աստվածների կառուցվեց դորիական տաճար։ Չինաստանում, Սիրակուզներում մ. թ. ա. 474 թվականին էտրուսկների ջախջախվելուց հետո տարածաշրջանը նորից անցավ հույների տիրապետության տակ։ Մ. թ. ա. 5-րդ դարի 20-ական թվականներին Կամպանիայի մյուս քաղաքների հետ գրավվեց սամնիթների կողմից[3]։ Երկրորդ Սամնիթական պատերազմի ընթացքում սամնիթները ջախջախվեցին Հռոմեական Հանրապետության կողմից, իսկ Պոմպեոսը մոտավորապես մ. թ. ա. 310 թվականին դարձան Հռոմի դաշնակիցը։

Քաղաքը մասնակցել է իտալական դաշնակից քաղաքների մ. թ. ա. 90-88 թվականների ապստամբությանը, որի ընթացքում մ. թ. ա. 89 թվականին գրավվեց Սուլլայի կողմից, որից հետո սահմանափակվեց ինքնիշխանությունը և դարձրեց հռոմեական գաղութ՝ Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum։ Կարևոր տեղ էր զբաղեցնում «Վիա Ապպիա» (Via Appia) առևտրային ուղու վրա, որը միացնում էր Հռոմը և Հարավային Իտալիան։ Պոմպեոսում վիլլաներ ունեին շատ նշանավոր հռոմեացիներ։ Գոյութնուն ունեն ապացույցներ, որ շուրջ 2000 հռոմեական վետերաններ իրենց ընտանիքների հետ տեղավորվել են քաղաքի հարավ-արևելյան մասի մեծ պարսպապատ տարածքում։ Հայտնի չէ, թե արդյո՞ք քաղաքի այդ մասերը բռնագրավվել են իրենց սեփականատերերից այդ նպատակի համար։

Տիկիտոսի հաղորդմամբ՝ մ. թ. 59 թվականին տեղի է ունեցել դաժան մարտ Պոմպեոսի և Նուցերիոսի բնակիչների միջև[4]։ Սկսվելով պոմպեյան արենայում գլադիատորական մրցումների ժամանակ փոխադարձ հայհոյանքներից, կոնֆլիկտը վերաճեց ծեծկռտուքի, որում հաղթանակ տարան պոմպեոսցիները, իսկ նուցերիոսցիների շարքերում շատ մարդիկ զոհվեցին կամ հաշմանդամներ դարձան։ Երկարատև հետաքննությունից հետո Սենատը մեղավորներին աքսորեց և 10 տարով արգելեց պոմպեոսում մրցումներ անցկացնել։ Ընդ որում, արդեն 62 թվականին արգելքը վերացվեց։

Վեզուվի ժայթքում[խմբագրել]

Ժայթքումը տեղի է ունեցել ամեն տարի օգոստոսի 23-ին Հին Հռոմում անցկացվող կրակի (այդ թվում նաև՝ հրաբխից ելնող) Վուլկան աստծո տոնակատարության հաջորդ օրը՝ մ.թ.79 թվականի օգոստոսի 24-ին։ [5]
Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ 10 կմ հեռավորությունից արձակված 250 °C ջերմությունը բավարար էր մարդկանց ակնթարթորեն սպանելու համար, եթե նույնիսկ նրանք պաշտպանված լինեին ծածկերի տակ։ [6]

Քաղաքի կործանումը[խմբագրել]

Կառլ Բրյուլով, «Պոմպեյի վերջին օրը», (1833)

Հրաբխային ժայթքման հիմանական պատճառը երկրաշարժն էր, որը տեղի է ունեցել մեր թվարկության 62 թվականի փետրվարի 5-ին, և նկարագրված է Տացիտայի «Աննալներ»-ում[7]։ Աղետը մեծ կորուստներ հասցրեց քաղաքին, մասնավորապես՝ բոլոր կառույցները վնասվեցին։ Շինությունների մեծ մասը հետագայում վերանորոգվեց, սակայն աղետից մնացած ճեղքերը պահպանվեցին մինչև քաղաքի վերջնական ավերումը՝ 79 թվականը[8]։

Վեզուվիի ժայթքումը սկսվել էր դեռևս 79 թվականի օգոստոսի 24-ից և շարունակվել օրեր, ինչի մասին վկայում են որոշակիորեն պահպաված մոնուսկրիպտներ, որոնք գրառել է Պլինիի Կրտսերն իր «Նամակներ»-ում[9]։ Աղետը հանգեցրեց երեք քաղաքների՝ Պոմպեյի, Գերկուլանումի, Ստամիայի և հարակից փոքր շրջանների ու գյուղերի կործանմանը։ Պեղումների արդյունքում պարզվեց, որ քաղաքներում ամեն ինչ պահպանվել էր այնպես, ինչպես աղետից առաջ էր։

Մոխրի բազմամետր շերտերի հաստության տակ գտնվել են փողոցներ, ամբողջովին կահավորված տներ, մարդկային և կենդանական մնացորդներ, ովքեր չէին հասցրել փրկվել։ Աղետի ուժգնության հզորությունն այնքան մեծ էր, որ մոխիրը տարածվել և հասել էր մինչև Եգիպտոս և Սիրիա։

Քաղաքի 20 000 բնակչությունից՝ 200 բնակիչներ զոհվել էին կառույցների մեջ։ Բնակչության մեծամասնությունը քաղաքը լքել էր մինչևը հրաբխի ժայթքելը, սակայն գտածոները վկայում են քաղաքից դուրս զոհերի մասին, այդ իսկ պատճառով տուժածների հստակ քանակը հայտնի չէ։

Վախճանվածների թվում էր նաև Պլինի Ավագը, ով գիտական դրդումով և տուժածներին օգնելու մտադրությամբ հայտնվել էր աղետի կենտրոններից մեկում՝ Ստաբիում[10]։

Պեղումներ[խմբագրել]

Հնագետների կողմից քաղաքի հատվածների ուսումնասիրության ժամանակացույցը

Պեմզայի բեկորների և 6 - 6.5 մ հաստության մոխրի շերտով ծածկված Պոմպեյում մասնակի պեղումներ են կատարվել դեռևս 1748-ից։ Կանոնավոր պեղումներն սկսվել են 1808 - 1815-ից՝ Նեապոլի թագավոր, մարշալ Յոախիմ Մյուրատի նախաձեռնությամբ։
Պոմպեյի լայնածավալ պեղումները սկսվել են 1860 թ.՝ Ջուզեպպե Ֆիորելիի ղեկավարությամբ։ 1940 -1950-ական թթ․ պեղումները ղեկավարել է իտալացի հնագետ Ամեդեո Մաիուրին։ Բացվել են քաղաքի մեծ մասը, դարպասների մոտ գտնվող դամբարանադաշտը և քաղաքից դուրս՝ ամառանոցային շքեղ տներ։

Հնագետ Դոմենիկո Ֆոնտանան, ով 1592 թվականին ջրանցք էր անցկացնում Սարնո գետից, հայտնաբերել է քաղաքային պարսպի մի մաս։ 1689 թվականին ջրհորի կառուցման ժամանակ հայտնաբերել են հնագույն շինության ավերակներ, որտեղ կար «Պոմպեյ» գրառումը։ Այն ժամանակ, սակայն, կարծեցին, որ հայտնաբերել են Պոմպեոս Մեծի վիլլան։

Հնագիտական պեղումները սկսցվեցին միայն 1748 թվականին Ռ. Ջ. Ալկուբյերեի գլխավորությամբ, ով վստահ էր, որ հայտնաբերված քաղաքը Ստաբիի քաղաքն է[9]։ Այդ ժամանակ հիմնական աշխատանքները տարվել են Հերկուլանումում, Պոմպեյում պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են միայն երեք, իրար հետ որևէ կապ չունեցող հատվածներ։ Ալկուբյերեին հետաքրքրում էին միայն գեղարվեստական արժեքներ ունեցող գտածոներ, որոնք նա ուղարկում էր Պորտիչիում գտնվող թագավորական թանգարանը։ Այլ գտածոները ոչնչացվում էին։ Այդ պրակտիկան դադարեցվեց մի շարք գիտնականների բողոքից հետո։

Ֆ. լը Վեգայի գլխավորությամբ 1760-1804 թվականներին հնագիտական պեղումները այլ բնույթ են կրել։ Ուսումնասիրված շինությունները դադարել են ծածկել այնտեղից դուրս բերված հողով, այն սկսել են տանել քաղաքի սահմաններից դուրս։ Բաց հուշարձանները վերակառուցվում էին, իսկ այն գտածոները, որոնք չէին ուղարկվում թանգարան, մնում էին տեղում, բոլորին տեսանելի լինելու նպատակով։ Մշակվել էր էքսկուրսիոն ուղի։ 1763 թվականին հայտաբերված արձանի պատվանդանի գրառումից պարզ դարձավ, որ մոխիրի տակ թաղված քաղաքը ոչ թե Ստաբիի քաղաքն է, այլ Պոմպեյը[11]: Առանձնահատուկ ակտիվությամբ հնագիտական պեղումները անց են կացվել 1808-1814 թվականներին Մյուրատի օրոք։ Նրանցում մեծ դեր էր խաղում Կարոլինա Բոնապարտը։

1863 թվականին պեղումները գլխավորում էր Ջուզեպպե Ֆիորելլին։ 1870 թվականին նա հայտնաբերեց, որ հրաբխային մոխիրի տակ թաղված մարդկանց և կենդանիների տեղում դատարկ տեղեր են հայտնվել։ Լցնելով այդ դատարկ տեղերը գիպսով, հաջողվեց վերականգնել հրաբխային ժայթքման ժամանակ զոհերի կեցվածքները մահվանից առաջ։ Նրա օրոք պեղումները ստացել են պարբերական բնույթ։

1961 թվականից սկսած, և հատկապես 1980 թվականի երկրաշարժից հետո, քաղաքում տարվում են միայն վերականգնողական աշխատանքներ։ Ներկա դրությամբ Պոմպեյի տարածքի մոտ 20-25%-ը պեղված չէ[12]:

Պահպանված շինությունները[խմբագրել]

Քաղաքում պահպանվել են սյունաշարով, այսպես կոչված բազիլիկով, Ապոլոնի տաճարով (մ․ թ․ ա․ II դ․), Ցուպիտերի տաճարով, թերմերով (բաղնիքներով), մահուդի ու մսի շուկաներով ֆորումի, ինչպես նաե դորիական տաճարով եռանկյունի ֆորումի (մ․ թ․ ա․ VI դ․) ավերակները, թատրոններ (մ․ թ․ ա․ Ill - I դդ․), երգասրահներ (օդեոններ), ամֆիթատրոններ (մ․ թ․ ա․ I դ․) և այլն։

Եռանկյունի ֆորումից արևելք գտնվում են բազմաթիվ հասարակական շենքեր (Իսիսի տաճարը, գլադիատորների զորանոցները և այլն), քանդակներով, խճանկարներով ու որմնանկարներով զարդարված բնակելի տներ։ Թերմերում պահպանվել են նախշերով ու հարթաքանդակներով ֆրիզներ (ծոփորներ), խճանկար հատակներ, բաղնիքներ և այլն։ Պոմպեյի հանկարծակի կործանման հետևանքով տների, կրպակների, գինետների, հասարակական շենքերի ողջ կահավորանքը պահպանվել է։ Ուստի այն I դ․ Հռոմեական կայսրության տնտեսության, կենցաղի, մշակույթի և այլնի վերաբերյալ կարևոր տեղեկությունների աղբյուր է։

Ապոլոնի տաճարը[խմբագրել]

Ապոլոնը եղել է Պոմպեյի գլխավոր աստվածությունը։ Տաճարի կառուցումն սկսվել է մ.թ.ա. 6-րդ դարում, 2-րդ դարում ենթարկվել է լայնածավալ վերակառուցումների։ Ապոլոնի տաճարը շրջապատված է եղել 28 կորնթական սյուներով, որոնցից երկուսն ամբողջությամբ պահպանվել են։

Յուպիտերի տաճարը[խմբագրել]

Եղել է Պոմպեյի գլխավոր տաճարը։ Կառուցվել է մ.թ.ա. 150 թ.։ Տաճարում տեղադրված Ապոլոնի արձանից պահպանվել է գլուխը։ Մինչև հրաբխի ժայթքելը, տաճարը տուժել է 62 թ. երկրաշարժից։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դրոշը ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգություն ,
օբյեկտ № 829
ռուս..անգլ..ֆր.
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png