Սիցիլիա (մարզ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Սիցիլիա (այլ կիրառումներ)
Բնակավայր
Սիցիլիա
Դրոշ Զինանշան
Flag of Sicily (revised).svg Coat of arms of Sicily.svg

Map of region of Sicily, Italy, with provinces-it.svg
Կոորդինատներ: 37°35′59.85″ հս․ լ. 14°0′55.36″ ավ. ե. / 37.5999583° հս․. լ. 14.0153778° ավ. ե. / 37.5999583; 14.0153778
Երկիր Իտալիա Իտալիա
Ներքին բաժանում Ագրիջենտո, Province of Caltanissetta, Կատանիա, Էննա, Province of Messina, Պալերմո, Ռագուզա, Province of Syracuse և Province of Trapani
Հիմնադրված է մայիսի 15, 1946 թ.
Մակերես 25 711,0 կմ²
ԲԾՄ 3340 մետր
Բնակչություն 5 077 487 մարդ (սեպտեմբերի 30, 2015)
Ժամային գոտի UTC+1 և UTC+2
Պաշտոնական կայք pti.regione.sicilia.it
##Սիցիլիա (մարզ) (Իտալիա)
Red pog.png
Սիցիլիայի Սիրակուզա քաղաք
Սիցիլիա կղզին
Սիցիլիայի դրոշը

Սիցիլիա (Sicilia), ինքնավար մարզ Իտալիայում։ Ընդգրկում է Սիցիլիա կղզին և նրան հարող Լիպարյան, էգադի, Պանտելերիա, Պելագյան կղզիները։ Վարչականորեն բաժանվում է 8 պրովինցիաների։ Տարածքը 25,7 հազար կմ2 է բն․՝ 4884,2 հազար (1978)։ Գլխավոր քաղաքը, տրանսպորտային հանգույցը և վարչական կենտրոնը՝ Պալերմո (բնության մասին տես՝ Սիցիլիա կղզի հոդվածում)։ Սիցիլիան տնտեսապես թույլ զարգացած մարզ է։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, ցիտրուսայինների, ձիթենու, ցորենի մշակությամբ, անասնապահությամբ, ձկնորսությամբ։ Աճեցնում են նաև ընդավորներ, կարտոֆիլ, կանգկուր, բանջարանոցային կուլտուրաներ։

Տնտեսության գլխավոր ճյուղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնտեսության գլխավոր ճյուղերն են ծծմբի, շինարարական քարերի, ծովային և կալիումական աղերի, նավթի, գազի արդյունահանումը, սննդի, փայտամշակման, կարի, քիիական․, ցեմենտի, էլեկտրա-տեխնիկական և ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերությունը, նավաշինությունը, նավթավերամշակումը։ Ապենինյան թերակղզու հետ միացած է լաստանավով։ Սիցիլիա կղզու հնագույն բնակիչները սիկաններն (նրանց անունով կղզին սկզբում կոչվել է Սիկանիա) ու սիկուլներն էին, որոնք հետագայում հելլենականացվել են։ Մ․ թ․ ա․ VIII դ․ կղզին դարձել է փյունիկիական և հունական գաղութացման օբյեկտ։ Մ․ թ․ ա․ V դարից Կարթագենը ձգտել է տիրել կղզուն։ Կարթագենի էքսպանսիայի դեմ պայքարն ուժեղացել է Սիրակուզեի տիրանոսներ Դիոնիսիոս I Ավագի և Ագաթոկլեսի ժամանակ (մ․ թ․ ա․ V դ․ վերջ —IX դ․)։ Կարթագենացիները վերջնականապես կղզուց դուրս են մղվել հռոմեացիներից Պունիկյան առաջին պատերազմի (մ․ թ․ ա․ 264—241) հետևանքով։ Սիցիլան դարձել է (մ․ թ․ ա․ 241-ից) Հռոմի առաջին պրովինցիան, հանդիսացել նրա շտեմարանը։ Սիցիլիայի ստրուկների խոշոր ապստամբությունների օջախ էր (տես Սիցիլիական ապստամբություններ)։ Վաղ միջնադարում գտնվել է վանդալների (V դ․), օստգոթերի (VI դ․), Բյուզանդիայի (535-ից), արաբների (IX դ․) տիրապետության տակ։ XI դ․ Սիցիլիան նվաճել են նորմանները։ Շնորհիվ իր հարմար դիրքի Սիցիլիան խաչակրաց արշավանքների ժամանակ ապրել է տնտեսական վերելք։ XII—XIII դդ․ կազմել է Աիցիլիական թագավորության մաս։ 1282—1302-ին կղզում հաստատվել են Արագոնի թագավորները։ Ուտրեխտի հաշտությամբ (1713) Սիցիլիան անցել է Աավոյայի դքսությանը, 1720-ի Լոնդոնի պայմանագրով՝ տրվել է Ավստրիային։

1735—1860-ին Սիցիլիան կառավարել են Նեապոլի Բուրբոնները։ XIX դ․ Սիցիլիա կղզին Իտալիայի հեղափոխական շարժման կարևոր կենտրոններից էր, բուրժոական հեղափոխությունների (1820, 1848) ասպարեզ։ 1860-ին կղզում բռնկած ապստամբությանը աջակցել է Ջ․ Գարիբալդին․ կղզին ազատագրվել է Բուրբոնների տիրապետությունից և 1861-ին մտել միացյալ Իտալական թագավորության կազմի մեջ։ XIX դ․ վերջին կղզում տեղի են ունեցել գյուղատնտեսական պրոլետարիատի և գյուղ, չքավորության խոշոր ապստամբություններ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939—45) ժամանակ Սիցիլիան դարձել է դաշնակցային զորքերի հարձակման հենակետ Ապենինյան թերակղզում։ Սիցիլայի տնտեսությունը պահպանում է իր հետամնաց ագրարային բնույթը՝ ֆեոդ, մնացուկներով։ Դրանով է զգալիորեն պայմանավորված կղզում մաֆիայի գոյությունը։ 1947-ին Սիցիլիան ստացել է մարզային ինքնավարություն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Սիցիլիայում ուժեղացել է գյուղացիական, բանվորական և համադեմոկրատ․ շարժումը, աճում է կոմկուսի ազդեցությունը։

Սիցիլիան հին հունական, արվեստի խոշորագույն կենտրոններից է։ Առավել նշանակալից են Ագրիջենտոյի (մ․ թ․ ա․ VI—V դդ․), Սեգեստայի (մ․ թ․ ա․ V դ․ 2-րդ կես), Սելինունտի (մ․ թ․ ա․ VI—V դդ․) խստաշունչ վեհությամբ տոգորված դորիական տաճարների ավերակները։ Հին հռոմեական արվեստի հուշարձաններից աչքի են ընկնում հռոմ․ Պյացցա-Արմերինայի վիլլայում գտնված IV դ․ խճանկարները։ XII դ․ բյուզ․ և տեղական վարպետների ստեղծագործությամբ կազմավորվել է ինքնատիպ գեղարվեստական դպրոց, որի խճանկարազարդ կառույցներում ներդաշնակված էին ռոմանական, բյուզանդական և մավրիտանական արվեստներին բնորոշ գծեր [Չեֆա- լուի (1131-ից), Մոնրեալեի (1174—89) տաճարները, Պալերմոյի Պալացցո Ռեա- լեն Պալատինյան մատուռով (XI —XII դդ․) և Մարտորանա եկեղեցին (1143)]։ Կվատրոչենտոյի ժամանակաշրջանում Սիցիլիայում է ստեղծագործել Անտոնվչո դա Մեսինան։ Բարոկկոյի ճարտարապետական հուշարձաններից են՝ Դ․ Դվարինիի կառույցները (XVII դ․) Մեսինայում, բազմաթիվ ճիզվիտական եկեղեցիներ (XVIII դ․)։ XIX—XX դդ․ Սիցիլիայի արվեստը զարգանում է Իտալիայի գեղարվեստական մշակույթի ընդհանուր հունով։ Սիցիլիայում հայերի գտնվելու փաստը հավաստիորեն հիշվում է VI դարից, երբ Սիցիլիայի կուսակալն էր Հովհաննես Արշակունին։ 668-ին, երբ Սիրակուզե քաղաքում սպանվել է Կոստանդ Բ կայսրը, տեղի զորքերը կայսր են հռչակել հայազգի Մժեժ զորավարիկին, ինչը փաստում է բանակում հայերի գերակշռության մասին։ Երբ 793-ին հայկական բանակաթեմի զինվորները ապստամբել են Իրեհե կայսրուհու դեմ, և ապստամբությունը ճնշվել է, Կոստանդին VI կայսրը Կ․ Պոլսում բռնված շուրջ հազար զինվորականների (յուրաքանչյուրի ճակատին դրոշմել տալով «դավաճան հայ») 794-ին աքսորել է Սիցիլիա։ Սիցիլիա են աքսորվել նաև մեծ թվով հայ պավլիկյաններ։ Սիցիլիայի կառավարիչ է եղել հայ Ալեքս-Մուշեղ Մամիկոնյանը, որը հաջողությամբ է կազմակերպել կղզու պաշտպանությունը արաբ, հարձակումներից և արժանացել է «պատրիկ», «պրոկոնսուլ», «մագիստրոս» ևն բարձր տիտղոսների։ X—XI դդ․ Սիցիլիաում քիչ թվով հայեր են հիշվում։ Հայերի հարաբերությունները Սիցիլիայի հետ աշխուժացել են XIII դ․։

1278—83-ին Կիլիկիայից երեք պաշտոնական պատվիրակություններ են ուղարկվել Սիցիլիա։ Կիլիկիայի թագավորներ Օշինը և Լևոն Դ ամուսնացել են սիցիլիացի իշխանուհիների հետ։ Հաջորդ դարերում հայերը հիշվում են գլխավորապես Մեսինայում, XVII դ․ Պալերմոյում․ 1753-ին քաղաքի պաշտպան է հռչակվել Ս․ Գրիգոր Լուսավորիչը։ Ղ․ Ալիշանը ենթադրում է, որ հայեր եղել են նաև Կատանիայում և Տրապանիում։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png