Էնրիկո Ֆերմի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Էնրիկո Ֆերմի
իտալ.՝ Enrico Fermi
Enrico Fermi 1943-49.jpg
Ծնվել է սեպտեմբերի 29, 1901(1901-09-29)[1][2][3][4][5][6][7]
Հռոմ, Իտալիա[8][7]
Մահացել է նոյեմբերի 28, 1954(1954-11-28)[8][1][2][3][4][5][7] (53 տարեկանում)
Չիկագո, Իլինոյս, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ[8][9][10][11][7]
բնական մահով[7]
Գերեզման Օուկ Վուդս գերեզմանատուն[7]
Բնակության վայր(եր) Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, Հռոմ և Իտալիա
Քաղաքացիություն Flag of Italy.svg Իտալիա[12][13][14][7]
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ[15][16][7]
Դավանանք ագնոստիցիզմ և Apostasy in Christianity
Մասնագիտություն ֆիզիկոս, գյուտարար, ֆիզիկոս տեսաբան, միջուկային ֆիզիկոս և պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ) Բարձրագույն նորմալ դպրոց[7], Գյոթինգենի համալսարան[7], Լեյդենի համալսարան[7], Ֆլորենցիայի համալսարան[7], Հռոմի Սապիենզա համալսարան[7], Կոլումբիայի համալսարան[7] և Չիկագոյի համալսարան[7]
Գործունեության ոլորտ ֆիզիկա[7]
Պաշտոն(ներ) պրոֆեսոր[7]
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն[7], Լեոպոլդինա[7], Լինչեի ազգային ակադեմիա[7], ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա[7], Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա[7], Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն[17][7], Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիա[17][7], Իտալիայի գիտությունների ազգային ակադեմիա[7] և Թուրինի Գիտությունների Ակադեմիա[7]
Ալմա մատեր Բարձրագույն նորմալ դպրոց, Պիզայի համալսարան, Լեյդենի համալսարան և Գյոթինգենի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին անգլերեն[2][7] և իտալերեն[2][7]
Գիտական ղեկավար Լուիջա Պուսչիանտի[18], Մաքս Բոռն և Պաուլ Էրենֆեստ
Եղել է գիտական ղեկավար Լի Ցզուն Դաո, Էտորե Մայորանա, Չու Ջեֆրի, Օրեստ Պիչիոնի, Սեմ Տրեյման, Հերբերտ Լ․ Անդերսոն, Մարվին Լեոնարդ Գոլդբերգեր, Էմիլիո Սեգրե[19], Օուեն Չեմբեռլեն[20], Mario Ageno[21], Richard Garwin[22], Willem Malkus[23] և Arthur H. Rosenfeld[24]
Հայտնի աշակերտներ Չժեննին Յանգ և Մարի Գել-Ման
Ազդվել է Otto Hahn[7] և Ժոզեֆ Ֆուրիե[7]
Պարգևներ ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ[25][26][7] Մաքս Պլանկի անվան մեդալ[7] Ռամֆորդի մրցանակ[7] Մատեուչի մեդալ[7] Ֆրանկլինի մեդալ[7] Հյուզի մեդալ[7] Հենրի Նորիս Ռասելի մրցանակ[7] Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ[7] Silliman Memorial Lectures գիտության բնագավառում բացառիկ ծառայությունների Բերնարդի մեդալ Richtmyer Memorial Award և Fellow of the American Physical Society
Ամուսին(ներ) Լաուրա Ֆերմի[7]
Ստորագրություն
Enrico Fermi signature.svg
Enrico Fermi Վիքիպահեստում
Ֆերմիի անունը կրող փողոցի ցուցանակը Հռոմում
Հուշատախտակ՝ Ֆլորենցիայի Սանտա Կրոչե բազիլիկում
Էնրիկո Ֆերմիի տապանաքարը Չիկագոյի գերեզմանատանը

Էնրիկո Ֆերմի ([իտալ.՝ Enrico Fermi, սեպտեմբերի 29, 1901(1901-09-29)[1][2][3][4][5][6][7], Հռոմ, Իտալիա[8][7] - նոյեմբերի 28, 1954(1954-11-28)[8][1][2][3][4][5][7], Չիկագո, Իլինոյս, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ[8][9][10][11][7]), նշանավոր իտալացի ֆիզիկոս, ով առավելապես հարաճանաչ է դարձել աշխարհում առաջին ատոմային ռեակտորի ստեղծման շնորհիվ, մեծ ավանդ է ներդրել նաև միջուկային ֆիզիկայի, տարրական մասնիկների ֆիզիկայի, քվանտային մեխանիկայի, վիճակագրական մեխանիկայի զարգացման բնագավառներում:[27]. Նա մի ամբողջ շարք արտոնագրեր է ստացել ատոմային էներգիայի կիրառման հետ կապված գյուտերի համար,1938 թվականին էլ արժանացել է Նոբելյան մրցանակի, քանզի ապացուցել է գոյությունը ռադիոակտիվ նոր տարրերի, որոնք ստացվում են նեյտրոններով ճառագայթահարման ժամանակ, և հայտնագործել է դրա հետ կապված՝ դանդաղ նեյտրոնների առաջացրած միջուկային ռեակցիաները[28]: Ֆերմին այն եզակի ֆիզիկոսներից էր, ովքեր նվաճումների են հասել ինչպես տեսական, այնպես էլ փորձարարական ֆիզիկայի բնագավառներում: Նա է ստեղծել բետա-տրոհման, նեյտրոնների դանդաղեցման տեսությունները, 1939 թվականին մտցրել է շղթայական ռեակցիա հասկացությունը, հետագայում էլ՝ մասնակցել ատոմային նախագծերի իրականացմանը:1938 թվականին գաղթել է ԱՄՆ (Իտալիա այլևս չի վերադարձել, քանզի այնտեղ իշխում էին ֆաշիստները, որոնց վերաբերմունքը հրեաների նկատմամբ քաջ հայտնի է), աշխատել է Նյու Յորքի Կոլումբիական և Չիկագոյի համալսարաններում, Լոս Ալամոսի միջուկային հետազոտությունների ինստիտուտում (հրեա կնոջ՝ Լորայի հետ)... Համարվում է ատոմային ռումբի հայրերից մեկը: Նրան անվանել են «միջուկային դարաշրջանի ճարտարապետ»[29]: Ի պատիվ նրա են կոչվել ֆիզիկայի մի շարք հասկացություններ, ինչպես, օրինակ, Ֆերմիի էֆեկտը, Դիրակ-Ֆերմիի բաշխումը, Թոմաս-Ֆերմիի մոդելը և այլն։


Համառոտ կենսագրություն և գիտական նվաճումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պիզայի համալսարանն ավարտելուց հետո (1922 թ.) ուսումը շարունակել է Գերմանիայում և Նիդերլանդներում։ 1926-1938 թվականներին՝ Հռոմի համալսարանի պրոֆեսոր։ 1938 թվականին տարագրվել է ֆաշիստական Իտալիայից։ 1939-1945 թվականներին՝ Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսոր, ղեկավարել է միջուկային էներգիայի օգտագործման ուղղությամբ ԱՄՆ-ում տարվող հետազոտական աշխատանքները։ 1946 թվականից՝ Չիկագոյի համալսարանի պրոֆեսոր։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել քվանտային ֆիզիկայի հիմունքների ստեղծման գործում։ 1925 թվականին մշակել է Պաուլիի սկզբունքին ենթարկվող մասնիկների վիճակագրությունը։

Դիրակի հետ միաժամանակ Ֆերմին ստեղծել է էլեկտրոնների և այլ մասնիկների քվանտային վիճակագրական տեսությունը (Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրությունը, 1934 թվականին ստեղծել է β-տրոհման քանակական տեսությունը՝ հիմնված Վ․ Պաուլիի այն ենթադրության վրա, ըստ որի β-մասնիկներն առաքվում են նեյտրինոյի հետ միաժամանակ։ 1934-1938 թվականներին աշխատակիցների հետ ուսումնասիրել է նեյտրոնների հատկությունները և դրել նեյտրոնային ֆիզիկայի հիմքը, առաջինն է դիտել մի շարք տարրերի (այդ թվում՝ ուրանի) նեյտրոնային ռմբակոծումից առաջ եկող արհեստական ռադիոակտիվությունը, հայտնագործել է նեյտրոնների դանդաղեցման երևույթը և ստեղծել դրա տեսությունը, ինչի համար 1938 թվականին ստացել է Նոբելյան մրցանակ։ 1942 թվականի դեկտեմբերին Ֆերմիին հաջողվել է իրականացնել միջուկային շղթայական ռեակցիա իր կառուցած՝ աշխարհում առաջին միջուկային ռեակտորում, որտեղ որպես նեյտրոնների դանդաղիչ օգտագործվել է գրաֆիտը, իսկ որպես վառելիք՝ ուրանը։

Կյանքի վերջին տարիներին զբաղվել է բարձր էներգիաների ֆիզիկայով։ Առաջինն է սկսել տարբեր էներգիաների լիցքավորված π-մեզոնների և ջրածնի փոխազդեցության փորձարարական հետազոտությունները և ստացել մի շարք հիմնարար արդյունքներ։ Ունի նաև այս բնագավառին վերաբերող տեսական աշխատանքներ։ Աշխարհի մի շարք գիտական ընկերությունների և ակադեմիաների, այդ թվում նաև ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամ էր (1929 թ.)։

Էնրիկո Ֆերմին մահացել է 53 տարեկան հասակում, քաղցկեղից: Հանգչում է Չիկագոյի գերեզմանատանը, մի համեստ տապանաքարի ներքո:

Ի պատիվ Ֆերմիի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ականավոր գիտնականի անունով է կոչվել 100-րդ քիմիական տարրը՝ ֆերմիումը[30][31]։ Այդպիսով՝ նա դարձել է այն 16 գիտնականներից մեկը, ում անունը շնորհվել է քիմիական տարրի[32]:

Ֆերմիի անունն են կրում մի շարք ատոմային էլեկտրակայաններ ԱՄՆ-ում և Իտալիայում[33], գիտահետազոտական նպատակներով կառուցված տարրական մասնիկների արագացուցիչ[34] և ռեակտոր՝ ԱՄՆ-ում և Արգենտինայում[35], գամմա ճառագայթներով տիեզերական հեռադիտակ[36] և այլն: Ֆերմիի անունն է տրվել ԱՄՆ Ատոմային էներգիայի հանձնաժողովի կողմից սահմանված միջազգային հատուկ՝ բարձրագույն մրցանակին, որը շնորհվում է էներգիայի ուսումնասիրման, կիրառման, արտադրության բնագավառներում խոշորագույն ավանդ ներդրած գիտնականներին: Այդ մրցանակով պարգևատրվածների թվում են Օտտո Հանը, Ռոբերտ Օպենհայմերը, Էդվարդ Թելլերը և մեծանուն այլ գիտնականներ[37]:

1970 թվականին միջազգային աստղագիտական միությունը Ֆերմիի անունը շնորհել է Լուսնի հակառակ կողմի խառնարաններից մեկին:

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Introduzione alla Fisica Atomica (Italian)։ Bologna: N. Zanichelli։ 1928։ OCLC 9653646 
  • Fisica per i Licei (Italian)։ Bologna: N. Zanichelli։ 1929։ OCLC 9653646 
  • Molecole e cristalli (Italian)։ Bologna: N. Zanichelli։ 1934։ OCLC 19918218 
  • Thermodynamics։ New York: Prentice Hall։ 1937։ OCLC 2379038 
  • Fisica per Istituti Tecnici (Italian)։ Bologna: N. Zanichelli։ 1938 
  • Fisica per Licei Scientifici (Italian)։ Bologna: N. Zanichelli։ 1938  (with Edoardo Amaldi)
  • Elementary particles։ New Haven: Yale University Press։ 1951։ OCLC 362513 
  • Notes on Quantum Mechanics, Chicago, The University of Chicago Press, 1961.
  • Научные труды, т․ 1—2, Й-, 1971 — 1972․

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Person Profile // Internet Movie Database — 1990.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 SNAC — 2010.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Nationalencyklopedin — 1999.
  6. 6,0 6,1 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 7,19 7,20 7,21 7,22 7,23 7,24 7,25 7,26 7,27 7,28 7,29 7,30 7,31 7,32 7,33 7,34 7,35 7,36 7,37 7,38 7,39 7,40 7,41 7,42 7,43 7,44 7,45 https://www.biography.com/people/enrico-fermi-9293405
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Понтекорво Б. М. Ферми Энрико // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1977. — Т. 27 : Ульяновск — Франкфорт. — С. 306.
  9. 9,0 9,1 9,2 http://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-3-662-07791-7_11.pdf
  10. 10,0 10,1 10,2 http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00107510500144639
  11. 11,0 11,1 11,2 http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02783630
  12. http://www.tv.com/shows/the-adventures-of-jimmy-neutron-boy-genius/broadcast-blues-professor-calamitous-i-presume-236760/
  13. http://www.nytimes.com/1999/11/16/science/scientist-at-work-richard-l-garwin-physicist-and-rebel-is-bruised-not-beaten.html
  14. https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0929.html
  15. http://www.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7584915.stm
  16. http://www.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7584915.stm
  17. 17,0 17,1 NNDB — 2002.
  18. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  19. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  20. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  21. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  22. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  23. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  24. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  25. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/
  26. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
  27. «Enrico Fermi Dead at 53; Architect of Atomic Bomb»։ New York Times։ 1954-11-29։ Վերցված է 21 January 2013 
  28. «The Nobel Prize in Physics 1938» (անգլերեն)։ Нобелевский фонд։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-06-22-ին։ Վերցված է 2012-06-17 
  29. «Enrico Fermi, architect of the nuclear age, dies»։ Autumn 1954 
  30. Seaborg, 1978, էջ 2
  31. Hoff, 1978, էջեր 39–48
  32. Kevin A. Boudreaux։ «Derivations of the Names and Symbols of the Elements»։ Angelo State University 
  33. «Nuclear Power in Italy»։ World Nuclear Association։ Վերցված է 21 January 2013 
  34. «About Fermilab – History»։ Fermilab։ Վերցված է 21 January 2013 
  35. «Report of the National Atomic Energy Commission of Argentina (CNEA)»։ CNEA։ November 2004։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 May 2013-ին։ Վերցված է 21 January 2013 
  36. «First Light for the Fermi Space Telescope»։ National Aeronautics and Space Administration։ Վերցված է 21 January 2013 
  37. «The Enrico Fermi Award»։ United States Department of Energy։ Վերցված է 25 August 2010 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]