Վերներ Հայզենբերգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Վերներ Հայզենբերգ
գերմ.՝ Werner Heisenberg
Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg
Ծնվել է դեկտեմբերի 5, 1901({{padleft:1901|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:5|2|0}})[1][2][3][4][5][6]
Վյուրցբուրգ, Գերմանական կայսրություն[7]
Մահացել է փետրվարի 1, 1976({{padleft:1976|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})[1][2][3][4][5][6] (74 տարեկանում)
Մյունխեն, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն
բնական մահով
Գերեզման Վալդֆրիդհոֆ գերտեզմանատուն
Քաղաքացիություն Flag of the German Empire.svg Գերմանական կայսրություն
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Վայմարյան Հանրապետություն
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Նացիստական Գերմանիա
Flag of Germany.svg Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն
Դավանանք լյութերականություն
Մասնագիտություն ֆիզիկոս տեսաբան, լեռնաբնակ, ակադեմիկոս, ոչ գեղարվեստական գրող, համալսարանի պրոֆեսոր, մաթեմատիկոս և ֆիզիկոս
Հաստատություն(ներ) Լայպցիգի համալսարան, Գյոթինգենի համալսարան, Հումբոլդտի համալսարան և Կոպենհագենի համալսարան
Գործունեության ոլորտ Տեսական ֆիզիկա
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Բեռլինի գիտությունների ակադեմիա, Սաքսոնիայի գիտությունների ակադեմիա, Լեոպոլդինա, Լինչեի ազգային ակադեմիա, Պապական գիտությունների ակադեմիա[8], Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգեն 18, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Բավարիայի գեղարվեստի ակադեմիա և Սաքսոնիայի գիտությունների ակադեմիա
Ալմա մատեր Լյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին գերմաներեն[9]
Գիտական ղեկավար Առնոլդ Զոմմերֆելդ
Հայտնի աշակերտներ Carl Friedrich von Weizsäcker, Էդվարդ Թելեր, Ֆելիքս Բլոխ, Rudolf Peierls, Friedwardt Winterberg և Ivan Supek
Պարգևներ Արվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշան «Վաստակների համար» բավարիական շքանշան Նիլս Բորի միջազգային ոսկե մեդալ Մեծ Խաչ աստղով և ուսի ժապավենով ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ[10][11] Մաքս Պլանկի անվան մեդալ Մատեուչի մեդալ Sigmund Freud Prize Hall of Fame of German Research Honorary doctor of the University of Zagreb և honorary doctorate conferred by the Karlsruhe Institute of Technology
Ամուսին(ներ) Elisabeth Heisenberg
Երեխա(ներ) Jochen Heisenberg և Martin Heisenberg
Հայր Աուգուստ Հայզենբերգ
Մայր Annie Heisenberg
Ստորագրություն
Werner Heisenberg signature.svg
Werner Heisenberg Վիքիպահեստում

Վերներ Կարլ Հայզենբերգ (գերմ.՝ Werner Karl Heisenberg, դեկտեմբերի 5, 1901({{padleft:1901|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:5|2|0}})[1][2][3][4][5][6], Վյուրցբուրգ, Գերմանական կայսրություն[7] - փետրվարի 1, 1976({{padleft:1976|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})[1][2][3][4][5][6], Մյունխեն, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն), գերմանացի ֆիզիկոս, քվանտային մեխանիկայի հիմնադիրներից։ Ավարտել է Մյունխենի համալսարանը (1923)։ 1923-1927 թթ. եղել է Մաքս Բոռնի ասպիրանտը, 1927-1941 թթ.՝ Լայպցիգի և Բեռլինի համալսարանների պրոֆեսոր, 1941 թվականից՝ Բեռլինի և Գյոթինգենի, 1955 թվականից՝ Մյունխենի ֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրեն և պրոֆեսոր։ 1925 թվականին Նիլս Բորի հետ մշակել է քվանտային մեխանիկայի առաջին տարբերակը՝ մարտիցային մեխանիկան։ Կատարել է հելիումի ատոմի քվանտամեխանիկական հաշվարկը, ցույց է տվել երկու տարբեր վիճակներում դրա գոյության հնարավորությունը։ 1927 թվականին ձևակերպել է անորոշությունների սկզբունքը, Յա. Ի. Ֆրենկելից անկախ մշակել ֆեռոմագնիսական նյութերի ինքնակամ մագնիսացվածության և փոխանակային փոխազդեցության տեսությունը։ Աշխատանքներ ունի նաև ատոմային միջուկի կառուցվածքի (բացահայտել է նուկլոնների փոխազդեցության փոխանակային բնույթը), ռելյատիվիստական քվանտային մեխանիկայի, դաշտի միասնական տեսության վերաբերյալ (1932 թ․)։

Փիլիսոփայական հայացքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայզենբերգը մեծ ուշադրության էր արժանացնում գիտության փիլիսոփայական հիմնավորմանը, որին նվիրել է մի շարք աշխատանքներ և ելույթներ։ 1950-ական թթ. լույս տեսավ նրա «Ֆիզիկան և փիլիսոփայությունը» գիրքը, որն ընդգրկում է Սենտ-Էնդրյուսի համալսարանում կարդացած Գիֆորդոֆյան դասախոսությունները, իսկ տասը տարի անց՝ «Ամբողջը և մասը» ինքնակենսագրական աշխատությունը, որը Կարլ ֆոն Վայցզեկերը անվանել է մեր ժամանակների միակ պլատոնական երկխոսությունը[12]։ Պլատոնի փիլիսոփայությանը Հայզենբերգը ծանոթ էր դեռևս Մյունխենի դասական գիմնազիայում սովորելու տարիներին, որտեղ ստացել էր հիմնավոր հումանիտար կրթություն։ Բացի այդ, Հայզենբերգի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայրը, որը հայտնի բանասեր էր[13]։ Ողջ կյանքի ընթացքում Հայզենբերգը պահպանեց իր հետաքրքրվածությունը Պլատոնի և մյուս անտիկ փիլիսոփաների հանդեպ։ Նա կարծում էր, որ «հնարավոր չէ առանց հունական փիլիսոփայության իմացության զարգացնել ժամանակակից ատոմային ֆիզիկան»[14]։ XX դարի երկրորդ կեսի տեսական ֆիզիկայի զարգացման մեջ նա տեսնում էր վերադարձ Պլատոնի որոշ ատոմիստական գաղափարներին (այլ մակարդակում).

Aquote1.png Եթե մենք ցանկանում ենք համեմատել մասնիկների ժամանակակից ֆիզիկայի արդյուքները հին փիլիսոփաներից որևէ մեկի գաղափարների հետ, ապա Պլատոնի փիլիսոփայությունը ամենահամապատասխանն է. ժամանակակից ֆիզիկայի մասնիկները սիմետրիայի խմբերի ներկայացուցիչներ են, և այս իմաստով նրանք հիշեցնում են պլատոնական փիլիսոփայության սիմետրիկ պատկերները[15]։
- Վերներ Հայզենբերգ
Aquote2.png


Պարգևներ և անդամակցությունը գիտական հաստատություններին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Encyclopædia Britannica
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 SNAC
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Nationalencyklopedin — 1999.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Discogs — 2000.
  7. 7,0 7,1 7,2 Гейзенберг Вернер // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  8. http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/heisenberg.html
  9. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb12035206w
  10. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/
  11. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
  12. А. В. Ахутин,, В. Гейзенберг, Физика и философия. Часть и целое, М. Наука, 1990, էջ 365 (Վերներ Հայզենբերգը և փիլիսոփայությունը) (ռուս.)
  13. А. В. Ахутин, Вернер Гейзенберг и философия էջեր 367—368 (ռուս.)
  14. А. В. Ахутин, Вернер Гейзенберг и философия, էջ 370}} (ռուս.)
  15. В. Гейзенберг, Природа элементарных частиц, 1977, հատոր 121, էջ 665 (ռուս.)