Մաքս Պլանկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Մաքս Պլանկ
գերմ.՝ Max Planck
Max Planck (1858-1947).jpg
Ծնվել է ապրիլի 23, 1858({{padleft:1858|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:23|2|0}})[1][2][3]
Քիլ, Գերմանիա[4]
Մահացել է հոկտեմբերի 4, 1947({{padleft:1947|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:4|2|0}})[1][2][3] (89 տարեկանում)
Գյոթինգեն, Գյոթինգեն, Ստորին Սաքսոնիա, Bizone[4]
բնական մահով
Գերեզման Գյոտինգենի քաղաքի գերեզմանատուն
Բնակության վայր(եր) Քիլ և Մյունխեն
Քաղաքացիություն Flag of Germany.svg Գերմանիա
Ազգություն գերմանացի
Դավանանք լյութերականություն
Մասնագիտություն ֆիզիկոս տեսաբան և համալսարանի պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ) Լյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան, Քրիստիան-Ալբերտի համալսարան և Ֆրիդրիխ-Վիլհելմի համակսարան
Գործունեության ոլորտ Տեսական ֆիզիկա
Անդամակցություն Մյիւնխենի ակադեմիական երգչախումբ, Գերմանիայի ֆիզիկոսների միություն, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Կայզեր Վիլհելմի գիտական միություն, Գերմանական գիտության արտակարգ ասոցիացիա, Լինչեի ազգային ակադեմիա, Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Սաքսոնիայի գիտությունների ակադեմիա, Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Պապական գիտությունների ակադեմիա[5], Հատուկ բնակարային միավորում, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա, Լեոպոլդինա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն[6] և Թուրինի Գիտությունների Ակադեմիա
Ալմա մատեր Լյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան, Ֆրիդրիխ-Վիլհելմի համակսարան և Maximiliansgymnasium München
Տիրապետում է լեզուներին գերմաներեն[7]
Գիտական ղեկավար Ալեքսանդր ֆոն Բրիլ
Եղել է գիտական ղեկավար Ռիխարդ Բեկեր[8], Մաքս Լաուե[8], Մորից Շլիկ[8], Մաքս Աբրահամ[8], Վալտեր Բոթե[8], Վալտեր Գորդոն[8], Հիլդե Հայնիկե[8], Գուստավ Հերց[8], Հայնրիխ Կարստենս[8], Կարլ Կյուրներ[8], Էրիխ Կրեչման[8], Իսիդոր Իսրաել Մալկին[8], Վալտեր Մեյսներ[8], Վալտեր Շոտկի[8], Էրիխ Շուման[8] և Վիլհելմ Վենցել[8]
Հայտնի աշակերտներ Մաքս Աբրահամ, Վալտեր Բոթե, Գուստավ Հերց, Մաքս Լաուե, Վալտեր Մեյսներ, Մորից Շլիկ և Վալտեր Շոտկի
Պարգևներ ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ[9][10] Գերմանական կայսրության արծվի վահան Մաքս Պլանկի անվան մեդալ Գյոթեի մրցանակ Կոպլիի մեդալ Արվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշան Լորենցի մեդալ Harnack medal Հելմհոլցի մեդալ Գիտության և արվեստի Բաբարիական Մաքսիմիլիանի շքանշան Liebig Medal և Ֆրանկլինի մեդալ
Կուսակցություն Գերմանական ժողովրդական կուսակցություն
Երեխա(ներ) Էրվին Պլանկ
Հայր Վիլհելմ ֆոն Պլանկ
Ստորագրություն
Max.Planck.Signature.png
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Max Planck Վիքիպահեստում

Մաքս Պլանկ, Մաքս Կառլ Էռնեստ Լյուդվիգ Պլանկ (գերմ.՝ Max Karl Ernst Ludwig Planck, ապրիլի 23, 1858({{padleft:1858|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:23|2|0}})[1][2][3], Քիլ, Գերմանիա[4] - հոկտեմբերի 4, 1947({{padleft:1947|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:4|2|0}})[1][2][3], Գյոթինգեն, Գյոթինգեն, Ստորին Սաքսոնիա, Bizone[4]), գերմանացի ֆիզիկոս տեսաբան, Քվանտային ֆիզիկայի հիմնադիր, 1918 թվականի Նոբելյան մրցանակի դափենկիր ֆիզիկայից, 1894 թվականից Պրուսական գիտությունների ակադեմիայի և մի շարք արտասահմանյան գիտական ըկներությունների և ակադեմիաների անդամ, երկար տարիների ընթացքում գերմանական գիտության ղեկավարներից մեկը։ Պլանկը մեծ ներդրում է արել նաև ջերմադինամիկայի զարգացման մեջ։

Պլանկը արժանացել է Նոբելյան մրցանակի ֆիզիկայի բնագավառում 1918-ին։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծագում և կրթություն (1858-1878)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաքս Պլանկը՝ ծնված 1858 թվականի ապրիլի 23-ին Կիլայում, պատկանում էր հին ազնվական տոհմին, նրա նախնիների թվին էին պատկանում ականավոր իրավաբաններ, գիտնականներ, ռազմական և եկեղեցական գործիչներ։ Նրա պապը (Heinrich Ludwig Planck, 1785—1831) և նախապապը (Gottlieb Jakob Planck, 1751—1833) աստվածաբանության դասախոսներ էին Գյոտինգենի համալսարանում, իսկ հորեղբայրը (Gottlieb Karl Georg Planck, 1824—1910) հայտնի իրավաբան էր և Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգրքի հիմնադիրներից մեկը։ Ապագա ֆիզիկոսի հայրը՝ Վիլհելմ Պլանկը (Johann Julius Wilhelm von Planck, 1817—1900) նույնպես իրավաբան էր, իրավագիտության դասախոս Կիլի համալսարանում։ Նա երկու անգամ ամուսնացած է եղել և ունեցել է երկու երեխա առաջին ամուսնությունից (Հյուգո և Էմմա) և հինգ երեխա՝ երկրորդ ամուսնությունից (Հերման, Հիլդերարդ, Ադալբերտ, Մաքս և Օտտո)։ Մաքսի մայրը՝ Էմմա Փաթցիգը (Emma Patzig, 1821—1914) սերում էր պոմերական Գրայֆսվալդ քաղաքի պաստերային ընտանիքից[11][12][13]։ Ինչպես գրում էր հայտնի ֆազիկոս Մաքս Բորնը՝ «Բոլոր նրանք, ովքեր ցանկանում են հասկանալ Մաքս Պլանկի բնավորությունը և նրա հաջողության ակունքները, հարկավոր են հիշել Մաքսի ծագման և բոլոր այդ հիանալի, արժանապատիվ, անկաշառ, ազնիվ և մեծահոգի, իրենց՝ եկեղեցուն և պետությանը նվիրած մարդկանց մասին»[14]։

10-ամյա Մաքս Պլանկի ինքնագիրը

Մաքսի կյանքի առաջին ինը տարիներն անցել են Կիլում, Հոլշտինիի մայրաքաղաքում, որն այդ ժամանակ Դանիայի և Պրուսիայի միջև հակասությունների կենտրոնում էր գտնվում։ 1864 թվականին երիտասարդ Պլանկը նույնիսկ ականատես եղավ, թե ինչպես են պրուսական-ավստրիական զորքերը ներխուժում քաղաք[11]։ 1867 թվականին Վիլհելմ Պլանկը հրավեր է ստանում զբաղեցնելու Մյունխենի համալսարանի իրավագիտության դասախոսի պաշտոնը և իր ընտանիքի հետ միասին տեղափոխվում է Բավարիայի մայրաքաղաք։ Այստեղ Մաքսը հաճախում է Մաքսիմիլանյան գիմնազիա (Maximiliansgymnasium München)։ Սովորում է գերազանց և շուտով դառնում է դասարանի լավագույն աշակերտներից մեկը։ Թեև ուշադրություն էր դարձվում մեծ մասամբ գիմնազիայի ավանդական առարկաներին (մասնավորապես հին լեզուների ուսուցմանը)՝ բնական գիտությունների ուսուցումն այդ դպրոցում նույնպես գտնվում էր բարձր մակարդակի վրա։ Երիտասարդ Պլանկի վրա խորը ազդեցություն է ունեցել մաթեմատիկայի ուսուցիչ Հերման Մյուլերը (Hermann Müller), ումից ապագա գիտնականն առաջին անգամ լսում է էներգիայի պահպանման մասին։ Մարքսի մոտ վաղ են առաջ գալիս մաթեմատիկական կարողությունները[15]։ Եվ թեև ուսուցիչները նրա մեջ չէին տեսնում ինչ-որ անսովոր ունակություններ, նրանք հատուկ նշում էին նրա անձնական որակները՝ ուժեղ կամք, ջանասիրություն և կատարողականություն[16]։ Գիմնազիայում սովորելը ամրապնդեց գիտության հանդեպ ունեցած նրա հետաքրքրությունները, պարզեց բնության օրենքները, որի մասին նա այդքան գրում էր կյանքի վերջին շրջանում։

Կրոնի նկատմամբ վերաբերմունքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պլանկի հետաքրքրությունը կրոնի նկատմամբ մեծապես պայմանավորված էր նրա ծագումով: Նրա մի շարք հարազատներ զբաղվել են աստվածաբանությամբ։ Նա դաստիարակվել է Լյութերական ոգով և արժեվորել է կրոնը։ Հայտնի է, որ ճաշի սեղանի մոտ նա աղոթել է, իսկ 1920 թվականից մինչև կյանքի վերջը ծառայել է որպես քահանա Գրունվալդի ժողովում(172)։ Պլանկը բազմիցս հանդես է եկել գիտության և կրոնի միավորման դեմ։ Նա քննադատել է 1920-ական թվականների ակտիվ փորձերը գիտության պատճառականության և փոխարենը ներդնել կամքի ազատությունը, մերկացրել է սպիրիտուալիզմը, աստղագուշակությունը, թեոսոֆիան և այլ ուղություններ, որոնք մասայականություն էին վայելում Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, զգուշացրել է գիտության համար վտանգավոր հայացքների մասին այնպիսի հեղինակների, ինչպիսիք են Օսվալդ Շպենգլերը և Ռուդոլֆ Շտեհները։ Միաժամանակ Պլանկը չի հակադրել գիտությունը և կրոնը, այլ համարել է հավասարաչափ անհրաժշետ(173)։ Մեծ համաբավ է ձեռք բերեց «Կրոնը եւ բնագիտության» դասախոսությունները, որոնք առաջին անգամ կարդացել է 1937 թվականի մայիսին, որը հետագայում բազմիցս հրատարակպվել է։ Այդ ելույթը հիմնականում արձագանքն իր երկրում ֆաշիստական ռեժիմին։ Այն ուշադրություն գրավեց իր լավատեսությամբ, բանականության և հավատի յուրօրինակ սինթեզով։ Կրոնում գիտնականը տեսավ բարոյականության և հումանիզմի հիմքը։ Ինչպես գրել է Պլանը իր աշխատությունում «Կրոնը և բնագիտությունը չեն բացառում մեկը մյուսին, ինչպես ոմանք ներկայումս մտածում և մտահոգվում են, այլ լրացնում և հարստացնում են մեկը մյուսին.. որքան գիտելիքը և հմտությունը չի կարելի փոխարինել աշխարհայացքային ընկալումներով, այնքան էլ հնարավոր չէ մշակե

ակայն այս երկու ճանապարհները չեն տարանջատվում, այլ ընթանում են զուգահեռ, հանիդպելով նույն նպատակով անսահմանության մեջ։ Պլանկը իր լեկցիաներում երբեք չի նշել Քրիստոսի անունը և անհրաժեշտ է համարել ժխտել լուրերը քրիստոնեական հավատքի այս կամ այն կոնկրետ ուղությանը դիմելու վերաբերյալ(օրինակ՝ կաթոլիկություն), նա ընդգծել է, որ չնայած երիտասարդ տարիներին «կրոնի հանդեպ տրամադրվածությանը, նա չի հավատացել աստծո մարդ լինելուն, առավել ևս քրիստոնեական աստված լինելուն»(175)։ Այս պլանով նրա հավատը նման է Էյնշտեյնի կրոնական զգացմունքին։ Այդ մասին գրել է նաև Լիզա Մեհտները «Իհարկե Պլանկի հավատը չուներ ինչ-որ հատուկ կրոնի ձև, բայց այն հվատացյալ էր»(Սինոզայի և Գյոթեի իմաստով) և միշտ նա այդ ընդգծում էր։ (176)։

Մրցան

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Babelio
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118594818 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  5. http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/planck.html
  6. NNDB — 2002.
  7. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 Mathematics Genealogy Project — 1997.
  9. The Nobel Prize in Physics 1918Nobel Foundation.
  10. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
  11. 11,0 11,1 Кляус и Франкфурт, 1980, էջ 7—8
  12. Heilbron, 1986, էջ` 1
  13. Mehra, 2001, էջ` 26
  14. Борн, 1977, էջ 51
  15. Кляус и Франкфурт, 1980, էջ 9—11
  16. Heilbron, 1986, էջ` 3

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Кляус Е. М., Франкфурт У. И., Макс Планк, М., «Наука», 1980, էջ 392։
  • Heilbron J. L., The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck as Spokesman for German Science, Berkeley, «University of California Press», 1986։

Աղբյուր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գ. Յա. Մյակիշև, Բ. Բ. Բուխովցև «Ֆիզիկա», 1992 թ., «Լույս» հրատարակչություն