Ագրեգատային վիճակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ցանկացած նյութ բաղկացած է ատոմների, մոլեկուլների կամ իոնների վիթխարի բազմությունից, և կախված դրանց միջև առկա փոխազդեցության ուժերի բնույթից, ինչպես նաև արտաքին պայմաններից, նյութը կարող է լինել պինդ, հեղուկ կամ գազային վիճակներում։

Նյութի ագրեգատային վիճակների նկարագրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պինդ և հեղուկ վիճակներում նյութը կազմող մասնիկները (մոլեկուլներ, ատոմներ, իոններ) իրար մոտ են, միջմասնիկային հեռավորությունները համաչափելի են մասնիկների բուն չափերին։ Այդ պատճառով նշված վիճակները կոչվում են նյութի կոնդենսացված (խտացված) վիճակ։ Այստեղ միջմասնիկային փոխազդեցության ուժերը հատկապես ատոմային և իոնային կառուցվածքով նյութերում չափազանց մեծ են, և սա ևս պայմանավորում է նշված վիճակների որոշ հատկությունների նմանությունը։ Գազային վիճակում տասնապատիկ ավելի մեծ են միջմոլեկուլային հեռավորությունները, և, ընդհակառակը, չափազանց թույլ են միջմասնիկային փոխազդեցությունները, այդ պատճառով նշված վիճակը էականորեն տարբերվում է հեղուկ և պինդ վիճակներից։ Նյութը և մարմինը նկարագրող կարևորագույն ֆիզիկական հատկություններ են սեփական ծավալը, ձևը, սեղմելիությունը, խտությունը, մասնիկների շարժման բնույթը, դիֆուզիան և այլն։ Ներքևի աղյուսակում նշված են պինդ, հեղում, գազային վիճակների բնորոշ հատկությունները.

Ծավալ Ձև Սեղմելիություն Խտություն Մասնիկների շարժման բնույթ Դիֆուզիա
Գազեր համընկնում է անոթի ծավալին ընդունում է անոթի ձևը մեծ փոքր քաոսային կա
Հեղուկներ որոշակի զբաղեցնում է անոթի ծավալը ամբողջովին կամ մասնակիորեն փոքր համեմատաբար մեծ քաոսային կա
Պինդ նյութեր որոշակի մարմինն ունի որոշակի ձև գործնականում բացակայում է մեծ ոչ քաոսային չկա

Ջերմաստիճան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյութի վիճակի նկարագրության համար կարևորագույն ֆիզիկական մեծությունը ջերմաստիճանն է։ Գիտական հետազոտություններում օգտագործվում է ջերմաստիճանի երկու սանդղակ։ Ցելսիուսի սանդղակի ձևավորման համար հիմք են ծառայել սառույցի հալումը (0 °C) և ջրի եռումը (100 °C)։ Զրոյից բարձրը համարվում է դրական, իսկ ցածրը՝ բացասական ջերմաստիճան, նշանակում են t տառով։ Հաճախ է հնչում սենյակային ջերմաստիճան արտահայտությունը, որը պայմանական հասկացություն է և դիտվում է մոտ +20 °C ջերմաստիճանը։ Մյուսը Կելվինի բացարձակ ջերմաստիճանների սանդղակն է, որը նշանակում են Կ տառով։ Հարկ է նշել, որ Կ–ի մոտ աստիճանի նշան չի դրվում։ Նշված երկու ջերմաստիճանները միմյանց հետ կապված են հետևյալ առնչությամբ. T(Կ)=t(0C)+273, 150

Ջերմաստիճանի ազդեցությունը նյութի ագրեգատային վիճակների վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջերմաստիճանի ազդեցությամբ նյութը կարող է անցնել մի վիճակից մյուսը, որն անվանում են գազային անցում։ Օրինակ՝ ջուրը հեղուկից կարող է վերածվել պինդի՝ սառույցի, և գազային վիճակի՝ գոլորշու։ Գազային անցումներն ունեն անվանումներ՝ գոլորշացում, պնդացում, ցնդում (սուբլիմացում) և այլն։ Պինդ վիճակից հեղուկի անցումը կոչվում է հալում և բնութագրվում է հալման ջերմաստիճանով՝ Tհլմ։ Հեղուկից գազի անցումը կոչվում է գոլորշացում և բնորոշվում է եռման ջերմաստիճանով՝ Tեռմ։ Հեղուկ վիճակից գազայինի անցումը կոչվում է գոլորշացում, իսկ հակառակ պրոցեսը՝ հեղուկացում։ Սովորաբար նյութերը անցնում են պինդ վիճակից հեղուկ հետո գազային վիճակների, բայց կան նյութեր, որոնք շրջանցում են են հեղուկ վիճակը և միանգամից պինդ վիճակից անցնում են գազային վիճակի։ Այդպիսի նյութերից է օրինակ յոդը։ Նյութի անցումը պինդ վիճակից գազայինի (շրջանցելով հեղուկ վիճակը) կոչվում է սուբլիմացիա (լատ. Սուբլիմո՝ բարձրացնում եմ բառից), հակառակ պրոցեսը՝ դեսուբլիմացիա:Օրինակ՝ գրաֆիտը կարելի է տաքացնել մինչև հազար, երկու հազար և անգամ երեք հազատ աստիճան. և, այդուհանդերձ այն չի վերածվի հեղուկի, այլ սուբլիմացիայի կենթարկվի, այսինքն՝ պինդ վիճակից միանգամից կանցնի գազայինի: Միանգամից գազային վիճակի է անցնում (շրջանցելով հեղուկ վիճակը) նաև, այսպես կոչված, չոր սառույցը (պինդ ածխածնի օքսիդը), որը կարելի է տեսնել պաղպաղակի պահպանման և տեղափոխման համար նախատեսված բեռնարկղում։ Պինդ (բյուրեղային)վիճակից նյութի անցումը հեղուկ վիճակի կոչվում է հալում, իսկ հակառակ պրոցեսը՝ բյուրեղացում կամ պնդացում:Հալման օրինակ է սառույցի հալումը, հակառակ պրոցեսը տեղի է ունենում ջրի սառցակալման ժամանակ:Նյութի անցումը հեղուկ վիճակից գազայինի կոչվում է շոգեգոյացում, հակառակ պրոցեսը՝ խտացում (կոնդենսացիա, լատ. Կոնդենսատիո՝ խտացում բառից): Շոգեգոյացման օրինակ է ջրի գոլորշիացումը, խտացման՝ ցողի առաջացումը:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քիմիա 10, 2010 թվական։ Գրքի հեղինակներ՝ Ա. Խաչատրյան, Լ. Սահակյան