Ռիչարդ Ֆեյնման

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ռիչարդ Ֆեյնման
անգլ.՝ Richard Feynman
RichardFeynman-PaineMansionWoods1984 copyrightTamikoThiel bw.jpg
Ծնվել էմայիսի 11, 1918(1918-05-11)[1][2][3][4][5][6][7][8]
Far Rockaway, Քուինս, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ
Մահացել էփետրվարի 15, 1988(1988-02-15)[9][1][3][4][5][10][6][7][8] (69 տարեկանում)
Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[9]
բնական մահով
Բնակության վայր(եր)Far Rockaway? և Լոս Ալամոս
ՔաղաքացիությունFlag of the United States.svg ԱՄՆ
Դավանանքաթեիզմ[11][12] և հրաժարում կաթոլիկությունից
Մասնագիտությունֆիզիկոս, քվանտային ֆիզիկոս, գյուտարար, գրող, համալսարանի պրոֆեսոր, percussionist, ֆիզիկոս-տեսաբան, ճարտարագետ և գիտության մասսայականացնող
Հաստատություն(ներ)Կորնելի համալսարան, Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ և Մանհեթթենյան նախագիծ
Գործունեության ոլորտՔվանտային էլեկտրադինամիկա, տարրական մասնիկների ֆիզիկա և ֆիզիկա
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիա[13], Ամերիկյան ֆիզիկական ընկերություն[13] և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերFar Rockaway High School?, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ և Փրինսթոնի համալսարան
Գիտական աստիճանփիլիսոփայության դոկտոր
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[1]
Գիտական ղեկավարՋոն Ուիլեր[14]
Եղել է գիտական ղեկավարՋորջ Ցվեյգ
Հայտնի աշակերտներRobert Barro? և William Daniel Hillis?
Ազդվել էՊոլ Դիրակ
Պարգևներֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ[15][16] Էստրեդի մեդալ Նիլս Բորի միջազգային ոսկե մեդալ Ալբերտ Այնշտայնի պարգև Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամ[17] Ազգային գիտական մեդալ Ամերիկայի ֆիզիկայի ակադեմիայի անդամ և Ernest Orlando Lawrence Award?
Կայքrichardfeynman.com
Ստորագրություն
Richard Feynman signature.svg
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Richard Feynman Վիքիպահեստում

Ռիչարդ Ֆիլիպս Ֆեյնման (անգլ.՝ Richard Phillips Feynman, մայիսի 11, 1918(1918-05-11)[1][2][3][4][5][6][7][8], Far Rockaway, Քուինս, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ - փետրվարի 15, 1988(1988-02-15)[9][1][3][4][5][10][6][7][8], Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[9]), ամերիկացի ֆիզիկոս, արդի քվանտային էլեկտրադինամիկայի հիմնադիրներից, ԱՄՆ-ի ազգային գիտությունների ակադեմիայի անդամ 1954 թվականից մինչև 1969 թվականը, երբ ինքը հրաժարվեց իր անդամակցությունից[18]։

Ֆեյնմանը մշակել է լայնորեն օգտագործվող պատկերային սխեմա` ներատոմային մասնիկների վարքագծի և մաթեմատիկական արտահայտությունների համար, որը հետագայում հայտնի դարձավ, որպես Ֆեյնմանի դիագրամ: Իր կյանքի ընթացքում Ֆեյնմանը դարձավ աշխարհի ամենահայտնի գիտնականներից մեկը: Ըստ 1999 թվականին Բրիտանիայում անցկացված հարցման արդյունքների Ֆեյնմանը ճանաչվել է որպես աշխարհի ամենահայտնի ֆիզիկոսներից մեկը:

Ֆեյնմանը երկրորդ համաշխարհային պատերազմում աջակցել է ատոմային ռումբի զարգացմանը և հասարակությանը հայտնի է դարձել 1980-ականներին, որպես «Ռոջերս Քոմիշիոն»-ի անդամ, որը ուսումնասիրում էր Չելենջեր տիեզերանավի աղետը: Ֆեյնմանը իր տեսական ֆիզիկայի աշխատանքից զատ հաշվի էր առնում նաև քվանտային հաշվարկների դաշտը:

Վաղ կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիչարդ Ֆիլիպս Ֆեյնմանը ծնվել է 1918 թվականի մայիսի 11-ին Քուինս նահանգի Նյու Յորք քաղաքում: Ֆեյնմանի ծնողներն էին Լյուսի Նիի Ֆիլիպսը, ով տնային տնտեսուհի էր և Մելվի Արթուր Ֆեյնմանը, ով վաճառքի գծով մենեջեր էր: Երկուսն էլ Լիտվիայի հրեաներ էին: Նրանք չէին հանդիսանում որևէ կրոնական համայնքի ներկայացուցիչներ, այդ պատճառով էլ Ֆեյնմանը իրեն վաղ տարիքից կոչել է «վաղ աթեիստ»: Տարիներ անց, Թինա Լևիթանին ուղղված նամակում, Ֆեյնմանը հրաժարվում է տեղեկություն տրամադրել հրեական Նոբելյան մրցանակի հաղթողներին, ասելով, որ նա դադարել է հավատալ, որ հրեա ժողովուրդը «ընտրյալ ժողովուրդ» է: Հետագայում, Ֆեյնմանը այցելում է նաև Հրեական աստվածաբանական ճեմարան:

Ֆեյնմանին նմանեցնում էին Ալբերտ Այնշտայնի և Էդվարդ Թելլերի հետ, քանի որ նա սկսել էր խոսելը բավականին ուշ` երեք տարեկան հասակում: Նա արդեն բավականին մեծ էր, երբ դեռ խոսում էր Բրուքլինյան առոգանությամբ: Երիտասարդ Ֆեյնմանի կյանքում մեծ դեր է ունեցել իր հայրը, ով խոստանում էր նրան, որ կօգնի ցանկացած հարցում և միշտ պատրաստ է Ֆեյնմանին նոր բան սովորեցնել: Ֆեյնմանը մորից ժառանգում է հումորի զգացումը, որն իրեն ուղեկցում է իր ողջ կյանքի ընթացքում: Որպես երեխա, նա բավականին տաղանդավոր էր ճարտարագիտությունից և իր տանն ուներ փորձնական լաբորատորիա, որտեղ նա ստեղծում է տնային կողոպուտի համակարգ:

Երբ Ռիչարդը հինգ տարեկան էր, ծնվեց նրա փոքր եղբայրը` Հենրի Ֆիլիպսը, ով չորս շաբաթ անց մահացավ (1924 թվականի փետրվարի 25-ին): Չորս տարի անց ծնվեց Ռիչարդի քույրը` Ջոանը, և Ֆեյնմանի ընտանիքը տեղափոխվեց Ֆար Ռոքվայ` Քուինս: Չնայած ինը տարի տարիքային տարբերությանը, Ջոանն ու Ռիչարդը մտերիմ էին և կիսում էին իրենց պատկերացումները աշխարհի մասին: Սակայն նրանց մայրը կարծում էր, որ կանայք այդպիսի բաները հասկանալու ունակություն չունեն և շատ էր անհանգստանում, որ Ջոանը աստղագիտություն է ուսումնասիրում: Ջոանին ոգևորում էր եղբայրը` Ռիչարդը, և ի վերջո Ջոանը դարձավ աստղաֆիզիկոս, ում հիմնական նախասիրություններն էին Երկիր մոլորակը և արևային քամիները:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆեյնմանը ընդունվում է Ֆար Ռոքվայի ավագ դպրոց, որտեղ ժամանակին սովորել են նոբելյան մրցանակակիրներ Բարտոն Ռիխտերը և Բեաչ Սամուել Բլանբերգը: Ավարտելուց հետո Ֆեյնմանը արագորեն սովորեց բարձրագույն մաթեմատիկա: Ֆեյնմանի դպրոցական IQ թեստը գնահատվեց 125-ից բարձր, սակայն իր քրոջ IQ թեստի արդյունքները ավելի բարձ էին: Տարիներ անց Ֆեյնմանը հրաժարվեց միանալ միջազգային «Մենսա» IQ ծրագրին, ասելով, որ իր ցուցանիշը բավականին ցածր է:

Երբ Ֆեյնմանը 15 տարեկան էր, նա ինքնուրույն սովորում էր եռանկյունաչափություն, բարձրագույն հանրահաշիվ, անվերջ սերիաներ, անալիտիկ երկրաչափություն և միարժամանակ դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշվարկներ: Ֆեյնմանը ստեղծում է որոշ հատուկ սիմվոլներ լոգարիթմների, կոսինուսի, սինուսի և տանգենսի համար: Նա սահմանել է նաև ածանցյալի կրճատ գրելաձևը: Իր դպրոցական վերջին տարում Ֆեյնմանը ավագ դպրոցում հաղթել է Նյու Յորքի համալսարանի մաթեմատիկայի առաջնությունը:

Ֆեյնմանը դիմել է Կոլումբիայի համալսարան, սակայն չի ընդունվել: Փոխարենը, ընդունվել է Մասաչուսեթի տեխնոլոգիական ինստիտուտ, որտեղ նա միացել է «Ֆի Բետա Դետա» ընկերությանը: Չնայած Ֆեյնմանը սկզբում մասնագիտացել էր մաթեմատիկայի մեջ, սակայն հետագայում անցավ էլեկտրատեխնիկային, քանի որ մտածում էր, որ մաթեմատիկան շատ վերացական է: Հասկանալով, որ «շատ հեռու է գնացել», Ֆեյնմանը որոշեց մասնագիտանալ ֆիզիկայի ոլորտում: Որպես շրջանավարտ, նա հրապարակել է երկու թերթ, որոնցից մեկը Մանուել Վալարթայի հետ միասին:

Ֆեյնմանը ևս մեկ տեսության հեղինակ է, որը կոչվում է «Ուժերը մոլեկուլներում»: Այն հիմնված է եղել Ջոն Կ. Սլաթթերի տեսության վրա: Այն հայտնի է որպես Հելման-Ֆեյմանի տեսություն:

Ֆեյնմանը ավարտում է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտը: Փիլիսոփայության դոկտորի աստիճանը ստացել է Պրինստոնի համալսարանում (1942 թվական), այնուհետև աշխատել է Լոս Ալամոսի Ազգային լաբորատորիայում և Կոռնելի համալսարանում։ 1950 թվականից աշխատել է որպես Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսոր։ Նրա աշխատանքները վերաբերում էին քվանտային էլեկտրադինամիկային, քվանտային մեխանիկային և վիճակագրական ֆիզիկային։ Մշակել է մաթեմատիկական այնպիսի ապարատ, որը կարևոր նշանակություն է ունեցել դաշտի քվանտային տեսության զարգացման համար։ Մարի Գել-Մանի հետ միասին 1958 թվականին ստեղծել է թույլ փոխազդեցությունների քանակական տեսությունը։ Վիճակագրական ֆիզիկայում զարգացրել է պոլյարոնի տեսությունը միջանկյալ կապի դեպքի համար, բացատրել է մրրիկների առաջացումը գերհոսուն հելիումում (Ֆեյնմանի մրրիկներ)։ 1969 թվականին առաջարկել է նուկլոնների փարթոնային մոդելը։ Քվանտային մեխանիկայում մշակել է ըստ հետագծերի ինտեգրման մեթոդը։ «Ֆիզիկայի ֆեյնմանյան դասախոսություններ» հայտնի դասընթացի հեղինակն է (Ռ․ Լեյտոնի և Մ․ Սենդսի հետ համատեղ)։ 1965 թվականին Նոբելյան մրցանակ է ստացել Յուլիան Շվինգերի և Սինյիտիրո Տոմոնագայի հետ)։

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1978 թվականին Ֆեյնմանի մոտ ախտորոշվեց քաղցկեղի հազվագյուտ տեսակ: Հետագա բուժման գործողությունները կատարվեցին 1986 թվականի հոկտեմբերին և 1987 թվականի հոկտեմբերին: Ֆեյնմանը 1988 թվականի փետրվարի 3-ին UCLA բժշկական կենտրոնում հոսպիտալացվեց: Ֆեյնմանը հնարավորություն ստացավ երկարաձգելու կյանքը, սակայն հրաժարվեց այդ հնարավորությունից: Նրան խնամում էին կինը, քույրը և հորեղբայրը: Ֆեյնմանը մահացավ 1988 թվականի փետրվարի 15-ին:

Երբ Ֆեnյմանն արդեն մահանում էր, նա հարցրեց Դենի Հիլլսին, թե ինչու է նա տխուր և նա պատասխանեց, որ մտածում է, որ Ֆեnյմանը մահանալու է: Սակայն Ֆեյմանը պատասխանեց, որ եթե նույնիսկ ինքը մահանա նա ամբողջությամբ չի հեռանա:

Ֆեյնմանի վերջին բառերն էին. «Ես չէի ցանկանա մահանալ, դա շատ ձանձրալի է»:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 Фейнман Ричард Филлипс // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 SNAC — 2010.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Internet Broadway Database — 2000.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Munzinger-Archiv — 1913.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Brockhaus Enzyklopädie
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118827545 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  10. 10,0 10,1 10,2 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  11. Feynman R. What Do You Care What Other People Think?W. W. Norton & Company, 1988. — P. 25. — ISBN 978-0-393-02659-7
  12. https://www.zhihu.com/question/302812529/answer/572349335
  13. 13,0 13,1 Notable Names Database — 2002.
  14. https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2017/11/17/richard-feynman-and-john-wheeler-revolutionized-time-reality-and-our-quantum-universe/#da49d012f9d4
  15. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1965/
  16. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
  17. https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM
  18. ԱՄՆ-ի ազգային գիտությունների ակադեմիայի տարեկան զեկույց (1969-1970)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Ռիչարդ Ֆեյնման հոդվածին
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png