«Մեծ Հայքի գավառների ցանկ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Jump to navigation Jump to search
չ
Colon֊ը (:, U+003A) փոխարինում եմ հայերեն վերջակետով (։, U+0589); ծանոթագրությունը տեղափոխում եմ կետադրական նշանից առաջ
չ (Colon֊ը (:, U+003A) փոխարինում եմ հայերեն վերջակետով (։, U+0589); ծանոթագրությունը տեղափոխում եմ կետադրական նշանից առաջ)
[[Պատկեր:Աղձնիք Նահանգ Page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.djvu.jpg|350px|մինի|Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգ]]
 
Մեծ Հայքի հարավարևմտյան նահանգը:նահանգը։ Ըստ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] (ըստ այլ ուսումնասիրողների՝ [[Անանիա Շիրակացի|Անանիա Շիրակացու]]) «[[Աշխարհացույց]]» քարտեզների ժողովածուի՝ հանդիսանում էր [[Մեծ Հայք]]ի երրորդ նահանգը։ Ասուրաբաբելական արձանագրություններում հիշատակվում է ''Ալզի'', ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում՝ ''Ալզինի'' ձևերով։ Հայտնի է նաև ''Ալսե'', ''Ալզինենե'' անուններով<ref>{{Գիրք:ՏԲ|102}}</ref>։ Ասորեստանյան սեպագիր արձանագրություններում երբեմն կոչվում է ''Աղզիս''<ref>{{Գիրք:ՏԲ|173}}</ref>։ Այստեղ էր հաստատված սահմանները պահպանող չորս բդեշխներից մեկը, որի սահմանների մեջ ներառվում էր նաև Միջագետքի մի մասը՝ [[Մծբին]] քաղաքով ([[Արվաստան]]), ինչպես նաև հայկական հարավային նահանգները մինչև [[Ուրմիա լիճ|Ուրմիա լճի]] սահմանները<ref>Մարկվարտ, «Հայ բդեաշխք», թարգմ. Հ. Թ. Կետիկյանի, Վիեննա, 1903, եր. 36:</ref>:։ Աղձնիքը գտնվում էր Արևմտյան [[Տիգրիս]]ի և [[Հայկական Տավրոս]]ի միջև՝ մոտ 18 000 կմ<sup>2</sup> տարածությամբ։ Բնական պայմաններով բաժանվում է երկու հակադիր մասերի՝ հյուսիսային, որը [[Հայկական Տավրոս]]ի շրջանում ունի դաժան կլիմա, և հարավային, որի կլիման տաք է, մակերևույթը՝ հարթավայրային։ Դաշտային մասում էին [[Անգեղտուն]] (''Քեղ''), [[Նփրկերտ]] և [[Աղձն]] (''Արձն'', ''Արզն''), իսկ լեռնային մասում՝ [[Կեթիկ]], [[Տատիկ]], [[Ազնվաց ձոր]], [[Երխեթք]] (''Խերխեթք''), [[Գզեղխ]], [[Սալնաձոր]] և [[Սանասունք]] (''Սասուն'') գավառները։ [[Արտաշեսյաններ]]ի և [[Արշակունիներ]]ի օրոք Աղձնիքը [[Մեծ Հայք]]ի չորս [[բդեշխություն]]ներից մեկն էր։ Աղձնիքի խոշոր կենտրոն Տիգրանակերտը ''«արքունի քաղաք»'' էր և ունեցել է ներքին ինքնավարություն։ Քաղաքը կառավարում էր թագավորի նշանակած քաղաքապետը՝ ''«շահապը»''։ Աղձնիքը հարուստ էր գետերով ու աղբյուրներով, հայտնի էր իր երկաթի ու կապարի հանքերով (հատկապես [[Անգեղտուն]] և [[Ազնվաց ձոր]] գավառներում) և նավթով։ Զարգացած էր խաղողի մշակությունը, գինեգործությունը և անասնապահությունը։ Կազմված էր 10 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
 
|| 1 || [[Պատկեր:Ազնվաց Ձոր Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Ազնվաց Ձոր Աղձնիք]] || [[Ազնվաց ձոր]] || Այլ անվանումներն են Ազնվաձոր, այժմ՝ Գյուզել-դերե կամ Սուսան։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Աղձն Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Աղձն Աղձնիք]] || [[Աղձն]] || Այլ անվանումներից են ''Արզն, Արաքսենե, Արձն'', ''Խարզան'':։ Գտնվում է նահանգի հարավարևելյան մասում՝ [[Տիգրիս]] գետից հյուսիս։ Ընդգրկել է [[Արևմտյան Տիգրիս]]ի [[Արզան (գետ)|Արզան]] և [[Բիթլիս (գետ)|Բաղաղեշ]] վտակների ստորին ավազանները։ Ունեցել է ավելի քան 3500 կմ<sup>2</sup> տարածություն։ Անտիկ աղբյուրներում հիշատակվում է ''Arzanenae'' ձևով։ [[Եղիշե]] պատմիչն Աղձնը հիշում է ''Արզնարզյուն'', իսկ [[Թովմա Արծրունի]]ն՝ ''Արզն Աղձնյաց'' անուններով։ Աղձնը ''Բիթլիսի լեռնանցքով'' ([[Ձորապահակ]]) անցնող ճանապարհով կապվում էր [[Մեծ Հայք]]ի կենտրոնական նահանգի՝ [[Այրարատ]]ի հետ։ Գավառը եղել է [[Աղձնիքի բդեշխություն|Աղձնիքի բդեշխության]] կենտրոնը։ Կենտրոնն էր [[Խարզան|Արզն]] կամ Արզան (այժմ՝ Խարզան) քաղաքը։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Անգեղ տուն Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Անգեղ տուն Աղձնիք]] || [[Անգեղտուն]] / [[Քաղ]] || Գտնվում է այժմյան [[Թուրքիա]]յի Դիարբեքիր վիլայեթի Ակլ կամ Էգիլ գավառի տեղում։ Կենտրոնն էր [[Անգղ բերդաքաղաք]]ը, որի ավերակները գտնվում են Դիարբեքիրից հարավ, [[Տիգրիս]]ի վերին [[հոսանք]]ի աջ ափին։ Ենթադրվում է, որ [[Անգեղ]] անունը ծագել է նույնանուն աստվածությունից (Հին կտակարանի թարգմանիչը շումերհեթիթյան ռազմի [[Ներգալ]] աստծո անունը [[հայերեն]]ում փոխվել է Անգեղի)։ Անգեղի անունով տեղանուններ կային նաև [[Հայաստան]]ի [[Ծաղկոտն]] գավառում (Անգղ), [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիք]] նահանգում (Անգեղի, [[Անգեղակոթ]], [[Անգեղաձոր]]), [[Վանա լիճ|Վանա լճի]] ափին, [[Արտամետ]]ի մոտ (Անգղ) և այլն։ Անգեղ-տան [[հեթանոս]] հայերի նվիրական վայրերից էր Տորք դյուցազնի գլխավոր տաճարատեղը, որտեղից էլ՝ սրա «Տորք Անգեղեայ» («Անգեղի Տորք») անվանումը։ Երբ գավառի անունը Քաղ էր, կենտրոնն էր [[Քղիմար]] բերդաքաղաքը։
|| 5 || [[Պատկեր:Երխերթ Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Երխեթք Աղձնիք]] || [[Երխեթք (Սերխեթք)|Երխեթք]] || Այլ անվանումն է Խերհեթք, այժմ՝ Սղերդ։ Տարածվում էր Բիթլիս գետի ստորին հոսանքի շրջանում՝ [[Աղձն]] գավառից անմիջապես արևելք։ Գտնվում էր Աղձնիքի դաշտային մասում։ Իր տարածությամբ Երխեթքը [[Նփրկերտ]]ից և [[Արզն]]ից անհամեմատ փոքր է։ Սղերթն այժմ էլ գոյություն ունի որպես բնակավայր և գտնվում է Արևելյան ու [[Արևմտյան Տիգրիս]]ների միախառնման տեղից ոչ հեռու՝ Բիթլիս գետի ստորին հոսանքի շրջանում։ Հազվադեպ է հիշատակվում պատմագիրների և աշխարհագիրների կողմից։ Գավառի հիշատակելի բնակավայրերից է Սղերթ (Սերխեթ) բնակավայրը, որը հնում ճանապարհային կայան է հանդիսացել։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Կերթիկ Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|ԵԿեթիկ Աղձնիք]] || [[Կեթիկ]] || Հիշատակվում է «Աշխարացույցում»։ Տեղադրությունն անորոշ է։ Ըստ Հյուբշմանի՝ Կեթիկը գտնվել է ներկայիս Շիրվանի շրջանում՝ Մադենի գետահովիտում։ Երեմյանի կարծիքով՝ Կեթիկն արևելքից սահմանակից է եղել [[Մոկք նահանգ|Մոկք]], հարավից՝ [[Կորճայք նահանգ|Կորճայք]] նահանգներին, արևմուտքից՝ Աղձնիքի Աղձն (Արզան), հյուսիսից՝ Երխեթք (Հերխեթք) գավառներին։ Ենթադրվում էր, որ հենց այս գավառում էր [[Տիգրան Մեծ]] արքան հիմնել [[Տիգրանակերտ (մայրաքաղաք)|Տիգրանակերտ]] քաղաքը:քաղաքը։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Նփրկերտ Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Նփկերտ Աղձնիք]] || [[Նփրկերտ]] || Այլ անվանումն է Մուֆարղին:Մուֆարղին։ Այստեղ հայտնի էր Մարտիրոսաց քաղաքը (Մարտիրոպոլիս, որը հետո անվանափոխվել է Մուֆարղին):։ Տարածվում էր Քաղրիդ գետի միջին և ստորին հոսանքի վրա ընկած շրջաններում։ Հարավում, հավանաբար, ընդգրկել էր [[Տիգրիս]] գետից հարավ ընկած որոշ շրջաններ։ Նփրկերտը տաք և չոր կլիմայով, անտառազուրկ, հարթավայրային գավառ է։ Հյուսիսային մասն ունի լեռնային ռելիեֆ, ձգվում են Իլիջայի ոչ բարձր լեռները։ Նփրկերտի պատմական վայրերից են [[Տիգրանակերտ (մայրաքաղաք)|Տիգրանակերտ]] քաղաքը, [[Թուխ գետակ]]ը և [[Կլեսուր լեռնանցք]]ը։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Սալնո Ձոր Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Սալնո Ձոր Աղձնիք]] || [[Սալնո ձոր]] || Այժմ, հավանաբար՝ Բադեշ։
|| 9 || [[Պատկեր:Սանասունք Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Սանասունք Աղձնիք]] || [[Սանասունք]] || Այժմ՝ Սասուն։ Սանասունք գավառի տարածքի մեծ մասն ընկած էր Բաթմանա գետի վերին հոսանքում։ Արևելքում սահմանակից էր Խութին, որը հնում կազմում էր Սասունի բաղկացուցիչ մասը։ Սասունը խիստ լեռնային գավառ է, կլիմայական պայմանները խիստ են։ Ըստ ավանդության՝ անունը ստացել է Ասորեստանի Սենեքերիմ արքայի որդու՝ Սանասարի անունից, որն իր եղբոր հետ, սպանելով հորը, փախչել է այստեղ, կառուցել բերդ՝ իր շուրջն ամեն կողմից հավաքելով բազմաթիվ բնակիչներ։ Սասունը տարածվում էր Հայկական Տավրոս լեռների վրա, այդ պատճառով էլ հայ պատմագիրները նրա բնակիչներին երբեմն անվանում են ոչ թե սասունցիներ, այլ «բնակիչք Տորոս լեռին»։
|-
|| 10 || [[Պատկեր:Տատիկ Աղձնիք page258-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Տատիկ Աղձնիք]] || [[Տատիկ (գավառ)|Տատիկ]] || Այլ անվանումներն են Գյոզալդարա, Դադիկ, Դատիկ, Կյուզելտերե, Տաթիկ, Տատկո, Տատկու:Տատկու։ Ուշ ժամանակներում գավառակ [[Արևմտյան Հայաստան]]ում, [[Բիթլիսի վիլայեթ]]ի [[Բիթլիսի գավառ]]ում։ Գավառը գտնվում էր Տատիկ գետի հովտում, [[Բաղեշ]] քաղաքից հարավ-արևելք։ Նշանավոր գյուղը [[Խուլթիկ]]ն է։
|-
|}
# Ծավդեք
# Արզնարղյուն
# Ռեիմենա։
# Ռեիմենա:
 
=== Այրարատ նահանգ ===
 
[[Պատկեր:Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգ]]
Մեծ Հայքի կենտրոնական նահանգը:նահանգը։ Հայկական մատենագրության մեջ Այրարատ անվան տակ հասկացվում է [[Արաքս]]ի հովիտը, [[Մեծ Մասիս|Մասիս]] և [[Արագած]] լեռների մեջ, սկսած մոտավորապես [[Ախուրյան (գետ)|Ախուրյան գետի]] բերանից մինչև [[Նախճավան (քաղաք)|Նախճավան]]:։ Հյուսիսից սահմանակից էր [[Գուգարք]]ին, արևմուտքից՝ [[Բարձր Հայք]]ին ու [[Տայք]]ին, արևելքից՝ [[Սյունիք]]ին և հարավից՝ [[Տուրուբերան]]ին ու [[Վասպուրական]]ին։ Արևմուտքում Այրարատի սահմանը կազմում էր Մեծրաց (կամ Տայոց) լեռնաշղթան, հարավում՝ [[Այծպտկունք (լեռնագագաթ)|Այծպտկունք]] գագաթից մինչև [[Շարիանի լեռնաշղթա]]յի հյուսիսարևմտյան ծայրը, Այրարատի սահմանն անցնում էր [[Հայկական Պար]]ի ջրբաժան բարձրություններով, ապա Շարիան և [[Ծաղկանց լեռներ]]ով դեպի արևելք՝ [[Թոնդրակ (հրաբուխ)|Թոնդրակ]], իսկ այնտեղից էլ հասնում է Արաքս։ Արևելքում Այրարատի սահմանը կազմում էին [[Գեղամա լեռներ]]ը, այս մասում նրա մեջ է մտնում նաև [[Շարուրի դաշտ]]ը, որը տարածվում էր [[Արփա]] գետի ստորին հոսանքի շրջանում։ Հյուսիսում նրա սահմանները անցնում էին այժմ [[Փամբակի լեռներ|Փամբակ]] և [[Չլդըր]] կոչվող լեռնաշղթաներով։ Այրարատն այսպիսի սահմաններով Մեծ Հայքի կազմում հիշատակված «փոքր աշխարհների» մեջ ամենաընդարձակներից է։ Այստեղ են եղել Հայաստանի գրեթե բոլոր մայրաքաղաքները՝ [[Արմավիր]]ը, [[Երվանդաշատ]]ը, [[Արտաշատ]]ը, [[Վաղարշապատ]]ը, [[Դվին]]ը, [[Բագարան (ավերակ)|Բագարանը]], [[Շիրակավան (մայրաքաղաք)|Շիրակավանը]], [[Կարս]]ը, [[Անի]]ն, իսկ այժմ՝ [[Երևան]]ը։ Այրարատը տարածքային այն մեծությամբ, որը նկարագրված է 7-րդ դարի «[[Աշխարհացույց]]ի» մեջ, անծանոթ չէ հնագույն մատենագիրներին։ Վերջիններս ծանոթ են [[Բասեն]], [[Շիրակ (գավառ)|Շիրակ]], [[Բագրևանդ]] գավառներին և Արաքսի հովտին, որի տակ նրանք հասկացել են Արարատյան հարթությունը՝ [[Ախուրյան]]ի գետախառնուրդից մինչև [[Շարուրի դաշտ]]ը։ 5-րդ դարի մեր պատմիչներն Այրարատ ասելով նկատի են ունեցել այն տարածքը, որը համապատասխանում է «Աշխարհացույցում» նկարագրված Այրարատ աշխարհի արևելյան մասին, իսկ Այրարատն այդպիսի սահմաններով կազմում էր [[Արշակունիներ]]ի ոստանը՝ արքունական սեփականությունը։ Նույն ժամանակաշրջանում Բագրևանդում իշխում էին [[Բագրատունիներ]]ը, Արշարունիքում և Շիրակի մի մասում՝ [[Կամսարականներ]]ը, Շիրակի մյուս մասում՝ [[Դիմաքսյաններ]]ը, Վանանդում՝ Վանանդի իշխանները։ Կազմված էր 23 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
{| class="sortable wikitable"
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Աբեղյանք Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Աբեղյանք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Աբեղյանք]] || Այլ անվանումներն են Աբելյանք, Աբելունք Մյուս, Աբեղանք, Աբեղենք, Աբեղենք Մյուս, Աբեղունիք:Աբեղունիք։ [[Ուրարտու|Ուրարտական]] [[Սարդուրի Բ]] թագավորի արձանագրության մեջ հիշատակվում է ''[[Աբիլիանիխի]]'' (Abilianihi) ձևով։ Տեղադրվում է Երասխ ([[Արաքս]]) գետի ձախ ափին՝ [[Մեծրաց լեռներ]]ի միջև, Մժնկերտ գյուղի շրջանում։ Աբեղյանք գավառին ժառանգաբար տիրում էին [[Աբեղյաններ]]ի նախարարական տոհմը։ Գավառի մոտավոր տարածությունն էր՝ 1000 կմ<sup>2</sup>, կենտրոնն էր [[Մժնկերտ]] բերդաքաղաքը, այստեղից էլ՝ Աբեղյանքի նաև Մժնկերտ անվանումը։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Աշոցք Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy.jpg|200px|Աշոցք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Աշոցք (գավառ)|Աշոցք]] || Այլ անվանումներն են Աշոցան կամ Արշոցան:Արշոցան։ Գավառի կենտրոնն Աշոցք ավանն էր (ներկայիս [[Ղազանչի (Շիրակի մարզ)|Ղազանչի]] (Ղայղուլի) գյուղի տեղում):։ Աշոցք գավառի տարածքը համապատասխանում է ներկայիս [[Շիրակի մարզ]]ի [[Ղուկասյանի շրջան]]ին:ին։ Աշոցքն [[Ուրարտու|ուրարտական]] արձանագրություններում հիշատակվում է Իշկիգուլա (Iskigulu) ձևով:ձևով։ Մինչև [[Հայաստանի առաջին բաժանում]]ը, այն, ամենայն հավանականությամբ, մտել է [[Գուգարք նահանգ|Գուգարք]] նահանգի, իսկ այնուհետև` Այրարատ նահանգի կազմի մեջ:մեջ։ Աշոցքը կազմում էր Աշոցյան նախարարական տան ժառանգական սեփականությունը:սեփականությունը։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Արագածոտն Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 6.jpg|200px|Արագածոտն գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Արագածոտն (գավառ)|Արագածոտն]] || Այստեղ են գտնվել Հայաստանի մայրաքաղաքներ [[Արմավիր]]ը և [[Վաղարշապատ]]ը։ Արագածոտնում է գտնվել Վարդագեսավան բնակավայրը, որը [[Վաղարշակ Ա]] թագավորի օրոք (117-140) վերանվանվել է Վաղարշապատ՝ դարձնելով Մեծ Հայքի մայրաքաղաքը։ Միջին դարերում Արագածոտնի հյուսիսային մասը կոչվել է Ամբերդ գավառ՝ [[Ամբերդ (ամրոց)|համանուն ամրոցի]] անունով։ Նշանավոր վայրերից էր [[Սաղմոսավանք]]ը, [[Հովհաննավանք]]ը, [[Աշտարակ]]ը և այլն:այլն։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Արած Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 2.jpg|200px|Արած գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Արած]] || Կենտրոնը եղել է [[Արած]] գյուղաքաղաքը:գյուղաքաղաքը։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Արշարունիք Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Արշարունիք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Արշարունիք]] || Գավառը հայտնի էր նաև Երասխաձոր անունով։ Սկզբնապես պատկանել է [[Արշակունիներ]]ի արքունական տանը, սակայն հետագայում անցել է Արշակունիների տան ճյուղերից մեկին՝ [[Կամսարականներ|Կամսարական]] նախարարական տանը։ Ենթադրվում է, որ իր անունը ստացել է գավառի առաջին տիրակալ՝ [[Արշավիր Կամսարական]]ի անունից։ Գավառը տարածվել է [[Երասխ գետ|Երասխ]] և [[Ախուրյան]] գետերի կազմած արևմտյան անկյունում։ Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Հայաստանի բազմաթիվ այլ նախարարական տների հետ միասին աստիճանաբար իրենց քաղաքական ազդեցությունը կորցրել են Կամսարականները։ Արշարունիքն առանձնապես կարևոր դեր է խաղացել Բագրատունիների թագավորության շրջանում։ Գավառի առավել նշանավոր պատմական վայրերն են [[Երվանդաշատ]], [[Երվանդակերտ]], [[Բագարան]] քաղաքները և [[Արտագերս (բերդ)|Արտագերս]] ամրոցը:ամրոցը։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Բագրեվանդ Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 8.jpg|200px|Արշարունիք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Բագրևանդ]] || Այժմ՝ [[Ալաշկերտ]]:։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ Բագրևանդը եղել է [[Բագրատունիներ]]ի տոհմական գավառը, և Բագրևանդ ու Բագրատունի անունները կապ ունեն իրար հետ։ Ըստ հույն մատենագիրների՝ Բագրավանդեն:Բագրավանդեն։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ անունը ստացել է [[Բագին|բագինների]] ([[Մեհյան|հեթանոսական մեհյանների]]) պատճառով:պատճառով։ Տարածվում էր [[Արածանի]]ի վերնագավառում՝ [[Հայկական Պար]]ի, [[Ծաղկանց]] և [[Դիադին]]ի լեռների միջև։ Հնում Բագրևանդը գրավել է ավելի մեծ տարածք՝ նրա մեջ մտել է նաև [[Ծաղկոտն]] գավառը։ Բագրևանդի տարածքի մեծ մասը կազմել է [[Ալաշկերտի դաշտ]]ը։ Գավառի պատմական նշանավոր վայրերն են [[Վաղարշակերտ]] բերդը, [[Բագավան]] քաղաքը, [[Ձիրավի դաշտ]]ը։ Այստեղ է գտնվել նաև [[Նպատ]] լեռը:լեռը։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Բասեն Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Արշարունիք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Բասեն]] || Անունը ծագում է հնում գավառի տարածքում բնակվող բասյաններ ժողովրդի անվանումից (հիշատակվում է հույն պատմիչների, մասնավորապես՝ [[Քսենոֆոն]]ի կողմից [[մ.թ.ա. 5–րդ դար]]ում)։ Բասենը մեծ մասով լայնատարած հովիտ է 1750-ից 1800 մետր բարձրության վրա։ Վերին Բասենն ընդգրկում է Քարկապասարի լեռներից մինչև Մուրցի և Արաքսի գետախառնունքը տարածվող գոտին և հասնում մինչև Վանանդ:Վանանդ։ Գավառն անտառազուրկ է, որի պառճառով նաև հիշատակվել է որպես Անփայտ Բասեն։ Ստորին Բասենը տարածված է մինչև Սողանլուի լեռները։ Ստորին Բասենի հյուսիսային մասը ծածկված է Մայրիի անտառներով։ Տարածված է վայրի հոնին, խնձորենին, տանձենին և սալորենին։ Բասենը տարածվում էր [[Կարին]]ից արևելք՝ [[Արաքս]]ի ձախ կողմում՝ այժմյան Բասեն (Բասինլար) սանջակի տեղում։ 4-րդ դարում Բասենում իշխել է Որդունի նախարարական տունը, որոնք [[Ապահունիք]] և [[Հարք]] գավառներում իշխող [[Մանավազյաններ]]ի տան հետ ֆեոդալական կռիվների պատճառով կռվում, [[Խոսրով Կոտակ]]ի հրամանով, կռվում են [[Վաչե Մամիկոնյան]] սպարապետի կողմից, իսկ նրանց կալվածքներն ամբողջությամբ տրվում են եկեղեցուն։ Բասենի հիշարժան վայրերից են [[Որդորու]] և [[Դու (գյուղ)|Դու]] բնակավայրերը, [[Վաղարշավան]] ավանը, [[Օկումի]] ավանը, [[Բողբերդ]]ը, [[Ավնիկ]] բերդը։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Գաբեղյանք Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 9.jpg|200px|Արշարունիք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Գաբեղյանք]] || Եղել է [[Գաբեղյաններ]]ի տոհմի ժառանգական հայրենիքը։ Այստեղ է գտնվել [[Կաղզվան]] քաղաքը։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Ծաղկոտն Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 6.jpg|200px|Ծաղկոտն գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Ծաղկոտն]] || Այլ անվանումներն են Ծաղկեոտն, Ծաղկոոտն, Ծաղկուտն։ Այժմ՝ [[Դիադին]]:։ «Աշխարհացույցում» (7-րդ դար) հիշատակված է որպես Այրարատ նահանգի յոթերորդ գավառ։ Տարածվում էր [[Ծաղկանց լեռներ]]ի շրջանում։ Պատկանում էր [[Գնունիներ]]ի նախարարական տանը, սակայն հետագայում անցնում է [[Արշակունիներ]]ի արքունիքին։ Ծաղկոտնը հյուսիս-արևելքից սահմանակից էր [[Կոգովիտ]], արևմուտքից՝ [[Բագրևանդ]] գավառներին, հարավից՝ [[Վասպուրական]], հարավ-արևմուտքից՝ [[Տուրուբերան]] նահանգներին։ Տարածվում էր [[Արածանի (գետ)|Արածանի]] գետի վերին ավազանում՝ [[Ծաղկանց]] (Ալադաղ) լեռների լանջերին, որտեղից սկիզբ է առնում [[Եփրատ]]ի ամենամեծ վտակը՝ Արածանին։ Ծաղկոտնի հարավային մասում ձգվում են Ծաղկանց, իսկ հյուսիսում՝ [[Դիադինի]] լեռները։
|-
|| 10 || [[Պատկեր:Կոգովիտ Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 4.jpg|200px|Կոգովիտ գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Կոգովիտ]] || Իր տարածքով մոտավորապես համապատասխանում է ներկայիս Թուրքիայի Դոգու Բայազիդի ([[Բայազետ]]ի) շրջանին։ Նրա մեջ էին մտնում [[Գայլատու]] (այժմ՝ Բալըղ-գյոլ) լիճը և Կոգովիտ կոչված շամբը՝ ծանծաղ լճակը։ Արշակունիների թագավորության ժամանակ Կոգովիտը պատկանում էր արքունիքին, հետագայում անցել է [[Բագրատունի]]ներին։ 9-րդ դարում Կոգովիտը միացել է [[Վասպուրական]]ին։ Կոգովիտում եղած պատմական վայրերից առավել նշանավոր են [[Արշակավան]] քաղաքը, [[Դարոյնք]] և [[Արծափ]] բերդերը։
|| 12 || [[Պատկեր:Հավնունիք Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Հավնունիք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Հավնունիք]] || «Աշխարհացույցում» հիշատակվում է որպես Այրարատ նահանգի 4-րդ գավառ։ Տարածվում էր [[Արաքս]]ի ձախ ափին՝ [[Բասեն]]ի և [[Արշարունիք]]ի միջև, կենտրոնն էր Հավնիք կամ [[Ավնիկ]] բերդավանը։ Պատկանում էր [[Հավնունիներ]]ի տոհմին, որն առաջացել է [[Կամսարականներ]]ի նախարարական տոհմի ճյուղավորումից (5-րդ դար)։ Արաբական տիրապետության շրջանում (7-9 դարեր) Հավնունիքում առաջացել էր արաբական փոքր ֆեոդալական իշխանություն, որը ենթակա էր [[Կարին]]ի ամիրայությունը։ 949 թվականին Հայաստանի որոշ շրջանների հետ Հավնունիքը գրավվել է [[Բյուզանդիա]]յի կողմից։ 12-րդ դարի վերջից մինչև 13-րդ դարը պատկանում էր [[Զաքարյաններ]]ին։
|-
|| 13 || [[Պատկեր:Ճակատք Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 7.jpg|200px|Ճակատք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Ճակատք]] || Այժմ՝ Սուրմալու:Սուրմալու։ Տարածվում էր [[Հայկական Պար լեռնաշղթա]]յի և [[Երասխ գետ]]ի միջև, վերջինիս Վարդամարգ և Ագարակ վտակների ավազանում։ Հյուսիս-արևմուտքից և հյուսիս-արևելքից Երասխով սահմանակից էր [[Արշարունիք]] և Արագածոտն, հարավ–արևմուտքից և հարավ–արևելքից (Հայկական պարով)՝ [[Բագրևանդ]] և [[Կոգովիտ]] գավառներին։ Ճակատքի հարավային և արևմտյան մասերը լեռնոտ են, կենտրոնական մասում բարձրանում են [[Բարդող]] և Փարլու (Փերլու) լեռնագագաթները։ Հյուսիսը (Երասխի աջափնյակը) հարթավայրային է։ [[Արշակունիներ]]ի և [[Բագրատունիներ]]ի թագավորության ժամանակներում Ճակատքը մտել է արքունի տիրույթների մեջ։ 13-րդ դարի սկզբին ազատագրվել է սելջուկյան թյուրքերից և անցել [[Զաքարյաններ]]ին։ Ճակատքի բազմաթիվ բնակավայրեր կործանվել են [[1387]] և [[1393]] թվականների Լենկթեմուրի արշավանքների հետևանքով։ 15-րդ դարում Ճակատքը տրոհված է եղել երկու վիճակի՝ Կողբի և Սուրմառուի (համանուն կենտրոնների անունով)։ Այստեղ է գտնվում Սուրմառի բերդը:բերդը։
|-
|| 14 || [[Պատկեր:Մազազ Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 8.jpg|200px|Մազազ գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Մազազ]] || Այժմ՝ Գառնի:Գառնի։ [[Ազատ գետ]]ի վերին ավազանում:ավազանում։ Գառնի բերդն ու նշանավոր քաղաքը՝ Ազատ գետի վրա, հռչակված է հին ժամանակներից իր ամուր դիրքով. Արշակունի թագավորների դաստակերտ և գանձերի պահպանության տեղ:տեղ։ Այստեղ է Տրդատի թախտ անունը կրող հին փառավոր շինությունը հռոմեական ոչով:ոչով։ Վաղ Միջնադարում Մազազ գավառն անջատվել է [[Նիգ]] գավառից, որի մասն է կազմել [[Վարաժնունիք]] գավառի հետ միասին։ [[Նիգ]], Մազազ, [[Վարաժնունիք]] գավառների սկզբնական տերերն են եղել [[Գնթունիներ]]ը՝ Մեծ Հայքի թագավորության իշխանական նշանավոր տներից մեկը։ Այստեղ են գտնվում [[Գեղարդի վանք]]ն ու [[Հավուց Թառի վանք]]ը:ը։
|-
|| 15 || [[Պատկեր:Մասյացոտն Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 5.jpg|200px|Մազազ գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Մասյացոտն]] || Սեպաձև արձանագրությունների համաձայն՝ այս գավառի հնագույն անունն էր Էրիդուախի<ref>Նիկոլսկի, էջ 20:</ref>:։ Տարածվում էր Մեծ և Փոքր Մասիսների հրաբխային զանգվածների շրջանում, լեռնային գավառ է։ Մասյացոտնի պատմական վայրերից նշանավոր է [[Ակոռի]] գյուղը, որտեղ 481 թվականին [[Սասանյան Պարսկաստան]]ի դեմ ծավալված երկրորդ ապստամբության ժամանակ (481-484) Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ հայկական 400 հոգանոց զորագունդը հաղթել է իրեն թվաքանակով մի քանի անգամ գերազանցող պարսկական զորքերին։
|-
|| 16 || [[Պատկեր:Նիգ Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 5.jpg|200px|Նիգ գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Նիգ]] || Այժմ՝ Ապարան և Բջնի:Բջնի։ Կենտրոնն էր [[Ապարան|Քասաղ]] ավանը (այժմ՝ քաղաք Ապարան)։ Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում էր [[ՀԽՍՀ]] հետևյալ [[Շրջան (վարչական միավոր)|վարչական շրջան]]ներին.
1. [[Ապարանի շրջան]],
2. [[Սպիտակի շրջան]],
|| 17 || [[Պատկեր:Շարուրի Դաշտ Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 3.jpg|200px|Նիգ գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Շարուրդաշտ]] || Շարուրը մինչև [[5-րդ դար]]ը եղել է Հայոց արքունի կալված-գավառը։ Արաբական տիրապետությունից ազատագրելուց հետո հայոց [[Սմբատ Ա Բագրատունի]] թագավորը Շարուրն ընծայել է [[Սյունիք|Սյունյաց]] իշխաններին։
|-
|| 18 || [[Պատկեր:Շիրակ Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 2.jpg|200px|Շիրակ գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Շիրակ (գավառ)|Շիրակ]] || Շիրակ գավառը զբաղեցնում է [[Ախուրյան (գետ)|Ախուրյան]] գետի միջին և ստորին հոսանքի ավազանը։ Գավառի տարածքը կազմում է 3730 կմ²<ref name="shirakmuseum.am">[http://www.shirakmuseum.am/HTML/shirak_am.html Շիրակ Աշխարհի Պատմություն:]</ref>:։ Շիրակի սարահարթի միջին բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 1530 մետր։ Գավառով հոսող ամենամեծ գետն [[Ախուրյան]]ն է, որը սկիզբ է առնում [[Արփի լճի ջրամբար|Արփի]] լճից ու այդպիսով կիսում է Շիրակի սարահարթը երկու մասի՝ հարավում միախառնվելով [[Արաքս]]ին։ Գետն ունի մի քանի վտակներ, որոնք ոռոգում են դաշտավայրը։ 10-րդ դարի կեսերից Շիրակում իրենց գործունեությունն են ծավալել Կամսարականների Պահլավունի նախարարական տոհմի ներկայացուցիչները, որոնք զգալի դեր են կատարել Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային կյանքում:կյանքում։ Նրանց կողմից Անիում և Շիրակում կառուցվել են վանքեր, ամրոցներ, զորանոցներ, նպաստել դպրության և մշակույթի զարգացմանը:զարգացմանը։ Վանքային համալիրներն են եղել [[Հառիճի վանք]], [[Հոռոմոս]], [[Խծկոնք]], [[Մարմաշենի վանք]]ը և այլն, որոնք բացի հոգևոր և մշակութային կենտրոններ լինելուց, նաև արտադրական և տնտեսական խոշոր միավորներ էին:էին։
|-
|| 19 || [[Պատկեր:Ոստան Հայոց Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 10.jpg|200px|Ոստան Հայոց գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Ոստան Հայոց]] || «Ոստան» բառը նշանակում է «իշխանանիստ» կամ «թագավորանիստ», իր անունը, հավանաբար, ստացել է գավառում գտնվող [[Արտաշատ]] և [[Դվին]] քաղաքներից, որոնք Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորությունների ժամանակաշրջանում եղել են Հայաստանի մայրաքաղաքներ։ Ոստանը գրավում էր Ազատ գետի միջին և ստորին հոսանքների հովիտը։ Ենթադրվում է, որ Ոստանի մեջ էր մտնում նաև [[Շարուր]]ի դաշտը, որը տարածվում էր [[Արփա]] գետի ստորին հոսանքի շրջանում։ Այստեղ է գտնվում [[Խոր Վիրապ]]ը, [[Կաքավաբերդ]]ը և [[Խոսրովի արգելոց]]ը:ը։
|-
|| 20 || [[Պատկեր:Վանանդ Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 3.jpg|200px|Վանանդ գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Վանանդ (գավառ)|Վանանդ]] || Կոչվում էր նաև Անփայտ Բասյան (Անփայտ Բասեան) կամ Վերին Բասյան (Վերին Բասեան)։ Կենտրոնը եղել է [[Կարս]] քաղաքը:քաղաքը։ Հյուսիսից [[Զարիշատի լեռներ]]ով սահմանակից էր [[Գուգարք]]ի [[Ջավախք]], արլևելքից՝ [[Եղնախաղի լեռնաշղթա|Եղնախաղ]]ի պարով և [[Կարսի սարահարթ]]ով՝ Այրարատի [[Աշոցք (գավառ)|Աշոցք]] և [[Շիրակ (գավառ)|Շիրակ]], հարավից՝ [[Արշարունիք]]ի ([[Երասխաձոր]]) և [[Մեծրաց լեռներ]]ով՝ [[Աբեղյանք]] գավառներին։ Արևմուտքում [[Կարմիր Փորակ]] լեռնաշղթայով բաժանվում էր [[Տայք]]ի [[Պարտիզաց փոր]], [[Բերդաց փոր]], [[Կող]] և Գուգարքի [[Արտահան]] գավառներից:գավառներից։
|-
|| 21 || [[Պատկեր:Վարաժնունիք Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy 7.jpg|200px|Վարաժնունիք գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Վարաժնունիք (Այրարատ)|Վարաժնունիք]] || Կենտրոնը եղել է [[Դիլիջան|Հովք]] (այժմ՝ քաղաք Դիլիջան) քաղաքը:քաղաքը։
|-
|| 22 || [[Պատկեր:Վերին Տաշիր Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.jpg|200px|Վերին Տաշիր գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Վերին Տաշիր]] || Կենտրոնը եղել է Տանձուտ գյուղաքաղաքը:գյուղաքաղաքը։
|-
|| 23 || [[Պատկեր:Ուրծ Այրարատ նահանգ page353-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1 copy.jpg|200px|Ուրծաձոր գավառը Այրարատ նահանգում]] || [[Ուրծաձոր]] || Կենտրոնը եղել է [[Ուրծ (քաղաք)|Ուրծ]] քաղաքը:քաղաքը։
|-
|}
 
[[Պատկեր:Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Արցախ նահանգ]]
Մեծ Հայքի տասներորդ նահանգը, կոչվում էր նաև Փոքր Սյունիք:Սյունիք։ Տարածված էր Փոքր [[Կովկաս]]ի արևելյան և [[Հայկական Լեռնաշխարհ]]ի հյուսիսարևելյան մասում։ Ընդգրկում էր այժմյան [[Արցախի Հանրապետություն]]ը՝ հարակից ազատագրված տարածքներով, և ձգվում մինչև [[Իջևան]]ի շրջանը։ Հյուսիս-արևելքից և արևելքից սահմանակցում էր [[Ուտիք]] նահանգին, արևմուտքից, Աղավնո գետակով՝ [[Սյունիք նահանգ|Սյունիքին]]:։ Հյուսիս-արևմուտքում Արցախի սահմանները ձգվում էին [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]] արևելյան ափով, հարավից՝ [[Արաքս|Երասխի]] հովտով մինչև Մուխանք դաշտը՝ ընդգրկելով այդ դաշտի արևմտյան կեսը։ Հնագույն ժամանակներից սկսած նահանգի բնակչությունը զբաղվել է հացահատիկային կուլտուրաների մշակությամբ, այգեգործությամբ և շերամապահությամբ։ Ամբողջ արևելքում հայտնի էին Արցախում բուծվող ձիերը, որոնք աչքի էին ընկնում դիմացկունությամբ և արագավազությամբ։ Արցախի նախարարական տունը սերված էր [[Հայկ նահապետ]]ի ժառանգ [[Սիսակ]]ից:ից։ Արցախի առաջին եպիսկոպոս [[Գրիգորիս]]ը խոշոր դեր է խաղացել Արցախի և Ուտիքի բնակչության քրիստոնեացման գործում։ 5-րդ դարի սկզբին [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ը և իր աշակերտները Արցախում տարածել են հայերեն գիրն ու դպրությունը և պայքարել հեթանոսության մնացորդների դեմ։ 5-ից 6-րդ դարերում Արցախը մտնում էր պարսկահպատակ [[Աղվանք|Աղվանից]] մարզպանության մեջ։ [[Վարդանանց պատերազմ]]ի մասնակից Արցախի այրուձին [[Ավարայրի ճակատամարտ]]ում գլխավորում էր Առանշահիկ Բակ իշխանը, որը պատերազմից հետո վերադարձել է Արցախ և այն պաշտպանել պարսիկներից։ Օգտվելով Պարսից արքունիքի զիջումներից՝ Արցախի [[Առանշահիկներ]]ը 5-րդ դարի վերջում [[Վաչագան Բարեպաշտ]]ի գլխավորությամբ ստեղծել են [[Հայոց Աղվանք|Աղվանից թագավորությունը]], որի մեջ ընդգրկված էին Ուտիքը և Անդրկուրյան Կամբեճան հայաբնակ գավառը։ Կազմված էր 13 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
{| class="sortable wikitable"
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Բերդաձոր գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 7.jpg|200px|Բերդաձոր գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Բերդաձոր]] || Այլ անվանումներն են Այրում, Բերաձոր, Բերձոր, Բերձորք)<ref>Հայաստանի և Հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի, (Հ 1, Ա-Դ, Եր., 1988 թվական, էջ 665:</ref>:։ Ունեցել է համանուն կենտրոն՝ [[Բերձոր]]:։ Բերդաձորն ընդգրկում էր Արաքս և Աղավնո (Հագարի) գետերի միջև ընկած տարածությունը (Ջաբրաիլի շրջանն ամբողջությամբ մտել է նրա կազմում)<ref>ՀՍՀ, հ. 2, Երևան 1976, էջ 420:</ref>:։ [[Մովսես Կաղանկատվացի]]ն այն հիշատակում է Բերձոր ձևով:ձևով։ Ուշ միջնադարում Բերդաձորը բաժանված էր Վարանդայի և Դիզակի մելիքությունների միջև<ref>Մ. Բարխուդարյան, Արցախ, Բաքու, 1895 թվական։</ref>:։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Կողթ գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 8.jpg|200px|Կողթ գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Կողթ]] || Ընդգրկում էր [[Մռավ]]ի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերը, Շամքոր գետակի ավազանը (մինչև Շամքոր քաղաքը), արևմուտքում հասնել է մինչև Տուս (Տավուշ) գետակի հոսանքը։ Մինչև թաթար-մոնղոլների տիրապետության հաստատումը (13-րդ դարի 1-ին կես), մտել է Արցախի Առանշահիկների իշխանության մեջ, այնուհետև անցել է Զաքարյան իշխանապետության Վահրամյան ճյուղին, որի իշխանանիստն էր [[Գագ բերդ]]ը (Վահրամ Գազեցի և հաջորդներ)։ Ուշ միջնադարում բաժանված էր երկու մասի՝ Շամքոր գավառ և Զակամ։ Առաջինն ընդգրկում էր Շամքոր գետակի, երկրորդը՝ Զակամի ավազանները։ 17-րդ դարի սկզբին երկուսն էլ ունեցել են իրենց մելիքությունները, որոնք կարճատև գոյությունից հետո անցել են նրանց հարևանությամբ գոյացած Գանձակի իշխանության տիրապետության տակ։ Եկեղեցական թեմը ենթարկվել է Աղվանից (հետագայում՝ [[Գանձասար]]ի) կաթողիկոսությանը։ Հոգևոր կենտրոնն էր [[Թարգմանչաց վանք]]ը (Խաչակապ գյուղի մոտ)։ Հետագայում, երբ թեմը բաժանվել է երկու մասի, երկրորդ եպիսկոպոսանիստը դարձել է Վերին Զակամ ավանը։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Հարճլանք գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 3.jpg|200px|Հարճելանք գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Հարճլանք]] || Գտնվում է [[Շուշի]]-[[Գորիս]] ճանապարհի և [[Հագարի]] գետի միջև՝ Կարկառ գետի ավազանում:ավազանում։ Ներկայիս [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետության]] [[Քաշաթաղի շրջան]]ի զգալի մասը մտնում էր Հարճլանք գավառի կազմի մեջ։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Մեծ Առանք Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 5.jpg|200px|Մեծ Առանք գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Մեծ Առանք]] || Այլ անվանումն է Մեծիրանք:Մեծիրանք։ Զբաղեցնում է Խաչենագետի վերին ավազանը՝ Կարկառ գետից մինչև Տրտու ([[Թարթառ]]) և Քիրսա սարի փեշե­րից Մարտակերտի դաշտի արևմտյան ծայրը։ Գավառի տարածքը կազմում է մոտ 1600 կմ²։ Ուշ միջնադարում կոչվել է «Ջրաբերդ»՝ [[Ջրաբերդ (ամրոց)|Ջրաբերդ]] ամրոցի անունով։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Մեծ Կվենք Արցախ նախագահ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 11.jpg|200px|Մեծ Կվենք գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Մեծ Կվենք]] || Տեղադրվում է Թարթառի վտակ Թրղիի և Կուրակ գետակի ավազաններում՝ ընդգրկելով ներկայիս Շահումյանի շրջանը հարակից տարածքները, Գետաշենի ենթաշրջանը։
|| 6 || [[Պատկեր:Մյուս Հաբանդ գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy.jpg|200px|Մյուս Հաբանդ գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Մյուս Հաբանդ]] || Մյուս Հաբանդ գավառի տարածքն ընդգրկել է [[Կարկառ (գետ)|Կարկառ]] գետի աջափնյակից մինչև [[Դիզափայտ]]ի լեռները և Քիրսի լեռնաշղթայից մինչև Մուխանք դաշտի արևմտյան եզերքը<ref name="Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը">[http://akunq.net/hy/?p=2195 Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը։]</ref>։ Հաբանդի տարածքը մոտավորապես համապատասխանում է ներկայիս [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետության]] [[Մարտունու շրջան (ԼՂՀ)|Մարտունու]] և [[Հադրութի շրջան]]ներին։ [[Ամարաս]] ավանի եկեղեցին և վանքը հիմնադրել է Գրիգոր Ա Լուսավորիչը։ Այնտեղ է ամփոփվել Գրիգորիսի (Գրիգոր Ա Լուսավորչի թոռը) աճյունը, որի վրա 5-րդ դարում Վաչագան Գ Բարեպաշտ թագավորը կառուցել է Սուրբ Գրիգորիս մատուռը։ Նշանավոր էր Հաբանդի Գտիչ կամ [[Քթիշ (բերդ)|Քթիշ]] բերդավանը (ներկայիս Հադրութի շրջանում)` համանուն եպիսկոպոսանիստ վանքով։ Գտիչից ոչ հեռու (ներկայիս Տող և Տումի գյուղերի մոտ) գտնվող Գորոզ բերդավանի (հայտնի է 8-9-րդ դարերից) անունով հայ քերական-մեկնիչները (Համամ Արևելցի, Վարդան Արևելցի և ուրիշներ) հաճախ կոչել են բովանդակ Հաբանդ, իսկ «Գորոզու բարբառ» ասելով, հասկացել առհասարակ [[Արցախ]]ի բարբառ։ Ուշ միջնադարում Հաբանդը վարչականորեն բաժանվել է Դիզակի (հարավային մասը) և Վարանդայի (հյուսիսային մասը) գավառների՝ համանուն մելիքություններով, որով մոռացվել է գավառի հնագույն անվանումը։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Մուխանք գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 2.jpg|200px|Մուխանք գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Մուխանք]] || Այլ անվանումն է Մոխանք:Մոխանք։ Գավառի կենտրոնը եղել է [[Գիշի]] գյուղը:գյուղը։ Գավառը գտնվել է [[Գարգար]] գետից հարավ, և զբաղեցրել է 1250 կմ² տարածք։ Եղել է Մխանց իշխանական տոհմի տիրույթը։ [[5-րդ դար]]ի 2-րդ կեսին Մուխանքը ևս անջատվել է Մեծ Հայքից և միացվել Աղվանից մարզպանությանը։ [[9-րդ դար]]ի սկզբին Մուխանքի իշխանն էր [[Ստեփանոս Աբլասադ]]ը, որը Բաբեկի օգնությամբ հաղթել և իր տիրույթների սահմաններից դուրս է հանել բաղասականցիներին։ Սակայն վերջիններիս հաջողվել է սպանել Ստեփանոս Աբլասադին և տիրել նրա կալվածքները։ 12 տարի անց Հարավային Արցախի իշխան Եսայի Աբու Մուսեն, որը Ստեփանոս Աբլասադի քրոջ որդին էր, բաղասականցիներից ետ է նվաճել Մուխանքը, ինչպես նաև այն գավառները, որոնք մինչ այդ պատկանում էին իր քեռուն։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Պազկանք գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 4.jpg|200px|Պարզկանք գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Պարզկանք]] || Այլ անվանումներն են Պարսկանք, Պարծկանք, Պանծկանք, Պայծկան և Պազկանք:Պազկանք։ Հիմնականում զբաղեցնում է Արաքսի առափնյա շրջանները։ Գավառը հարավից սահմանակից է Արաքսին, արևել­քից՝ Պիանք գավառին, հյուսիսից՝ Մյուս Հաբանդին, հյուսիսարևմտյան կողմից՝ Բերդաձորին։ Նշված սահմանների մեջ գավառի տարածքը կազմում է մոտ 2000 կմ²։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Պիանք գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 4.jpg|200px|Պիանք գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Պիանք]] || Ընդգրկում է Արցախի դաշտավայրային հատվածը:հատվածը։ Հարավից սահմանակցել է Արաքս գետին, արևմուտքից՝ Իշխանագետին, հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան կողմերից՝ Մյուս Հաշբանդին, արևելքից՝ Բայլականին։ Տարածքը կազմում է մոտ 800 կմ²։
|-
|| 10 || [[Պատկեր:Սիսական Ոստան Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.jpg|200px|Սիսական Ոստան գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Սիսական-ի-Կոտակ]] || Այլ անվանումն է Սիսական-ի-Ոստան:Ոստան։ Պարսկերենից թարգամանաբար նշանակում է Փոքր Սիսական:Սիսական։
|-
|| 11 || [[Պատկեր:Քուստի գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 10.jpg|200px|Քուստի գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Քուստ-ի-Փառնես|Քուստի]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Փառնես]]:։ Ծավալվում է Շամքոր գետակի միջին օժանդակի և Գեղամա լեռնաշղթայի գագաթնագծի շարունակության ու Տավուշ գե­տակի հարավարևելյան օժանդակի Ախնջիի ափերի և դաշտաբերանի միջև։ Գավառի տարածքը կազմում է մոտ 700 կմ²։ Միջնադարում Քուստի և Փառնես գավառներն ընդգրկված էին Փառիսոսի թագավորության կազմում։
|-
|| 12 || [[Պատկեր:Փառնես գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 9.jpg|200px|Փառնես գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Քուստ-ի-Փառնես|Փառնես]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Փառնես]]:։ Ծավալավում է է Շամքոր գետակի միջին օժանդակի և Գեղամա լեռնաշղթայի գագաթնագծի շարունակության ու Տավուշ գե­տակի հարավարևելյան օժանդակի Ախնջիի ափերի և դաշտաբերանի միջև։ Գավառի տարածքը կազմում է մոտ 700կմ²։ Միջնադարում Քուստի և Փառնես գավառներն ընդգրկված էին Փառիսոսի թագավորության կազմում։
|-
|| 13 || [[Պատկեր:Վայքունիք գավառ Արցախ page150-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 6.jpg|200px|Վայքունիք գավառը Արցախ նահանգում]] || [[Վայկունիք]] || [[12-րդ դար|12]]-[[13-րդ դար]]երում գավառը կոչվել է Ծար, ընդգրկել է Տրտու ([[Թարթառ]]) գետի ակունքները։ Ծարի արևելյան սահմանն անցել է [[Դադիվանք]]ի կողքով՝ ընդգրկելով [[Լեռնաբերդ]]ը, Թարթառի աջափնյա լեռնային մասը, ներառյալ [[Խադավանք]]-[[Խաթրավանք]]ը և [[Վաղուհաս]] գյուղը։ Հարավից սահմանակից էր [[Սյունիք]]ին ([[Ջերմուկ]]ի մոտ), արևմուտքում սահմանն անցնում էր [[Սևանի ավազան]]ը Թարթառի ակունքներից բաժանող [[Ռմբոստյան լեռնաշղթա]]յով, հյուսիսում ընդգրկում էր [[Մռավ լեռ]]ան հյուսիսային լանջերը՝ [[Քյուրակ]] և [[Շամքոր (գետ)|Շամքոր]] գետակներով։ Ծարի կամ Վերին Խաչենի իշխանության ժամանակ ([[Դոփ]]ի ու նրա ժառանգների իշխանապետության օրոք) ''Ծար'' կամ ''Ծարի երկիր'' էին կոչվում իշխանության բոլոր տիրույթները՝ բուն Ծար-Վայկունիքն ու Սևանի արևելյան ափը՝ հարավ-արևմուտքում ընդգրկելով [[Շողվագ]] բնակավայրը, հյուսիս-արևելքում՝ Արցախի [[Կողթ]] գավառը։ [[Հաթերք (Արցախ)|Հաթերք]]ի տեր Վախտանգի մահից ([[1220]]-ական թվականներ) հետո Ծարի մեջ էր մտնում նաև Վերին Խաչենի իշխանությանն անցած Հաթերք գավառի մեծ մասը՝ Հաթերք ավանը, Դադիվանքը և շրջակա հողերը։ Բուն Ծարի նշանավոր բնակավայրերից աղբյուրներում հիշատակված են Ծար, [[Ակնա (քաղաք)|Ակնա]] ավանները, Վաղուհաս, [[Գետաշեն (Արցախ)|Գետաշեն]], [[Դարբնոց]] և այլ գյուղերը, [[Հավքախաղաց]]ը, [[Հանդաբերդ]]ը կամ Լեռնաբերդը բերդերը։ Եպիսկոպոսանիստն էր Խադավանք-Խաթրավանքը։
 
[[Պատկեր:Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգը]]
Մեծ Հայքի առաջին նահանգը:նահանգը։ Անունը ստացել է իր սարահարթի բարձրությունից:բարձրությունից։ Ունեցել է նշանավոր դեր հատկապես կրոնական տեսակետից:տեսակետից։ Այստեղ են գտնվել հեթանոս հայերի գլխավոր մեհյաններից որոշները:որոշները։ Իր տարածքով Բարձր Հայքը համապատասխանում է այժմյան [[Էրզրումի վիլայեթ]]ի հիմնական մասին։ Ունեցել է ընդարձակ սարահարթեր և դաշտեր։ Ձմռանը լինում են խիստ ցրտեր, տեղում է առատ ձյուն, մթնոլորտային տեղումները բավարար են։ Գլխավոր գետը [[Եփրատ]]ն է, որի մեջ Բարձր Հայքի սահմաններում թափվում են մի շարք վտակներ։ Բարձր Հայքը հայտնի էր իր սառնորակ աղբյուրներով, ոսկով, պղնձով, աղահանքերով, քարածուխով, նավթով, երկաթով։ Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում Բարձր Հայքի արևմտյան շրջանները մտել են խեթական պետության մեջ։ Մ.թ.ա. 15-րդ դարից Բարձր Հայքը, [[Տայք]]ի մի մասը [[Փոքր Հայք]]ի հետ միասին կազմում էին Հայասա-Ազզի հայկական ցեղային միության տարածքը։ Մ.թ.ա. 189 թվականից Բարձր Հայքը մտել է Հայոց [[Արտաշեսյաններ|Արտաշեսյան]] թագավորության մեջ։ Հայտնի էր հեթանոսական հավատքի կենտրոններով։ Նահանգի Եկեղիք գավառի [[Երիզա]] ավանում էր գտնվում [[Անահիտ]] աստվածուհու մեհյանը։ Նույն գավառի [[Թիլ]] ավանում էր գտնվում պտղաբերության աստվածուհի [[Նանե]]ի մեհյանը։ Կազմված էր 9 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
{| class="sortable wikitable"
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Aghivn Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 9.jpg|200px|Աղիվն գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Աղիվն|Առյուծ]] || Այլ անվանումն է Աղիվն:Աղիվն։ Կենտրոնը եղել է Արմտանը, որն ունեցել է Սուրբ Աստվածածին անունով եկեղեցի:եկեղեցի։ Գյուղի մոտակայքում եղել են հին բերդի ավերակներ՝ պատմական Սուրբ Նշան վանքի կիսակործանված համալիրը, Քառասուն Մանկանց եկեղեցու մնացորդները, Սուրբ Լուսավորիչ եկեղեցու փլատակները:փլատակները։ Գավառն ընդգրկել է Եփրատի Աղյունաձոր վտակի հովիտը։ Կենտրոնը Նկոպոլիս-Զիմարա ճանապարհին գտնվող Անի Ադյունո (Անալյուն) ամրոցն էր, որն ըստ Ադոնցի՝ հունական և հռոմեական աղբյուրներում հիշատակվող Անալիբնան է։ Ուշ միջնադարում Աղյունը կոչվել է նաև Աղնցիք<ref>Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 1, Երևան, 1990։</ref>:։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Daranaghi Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 8.jpg|200px|Դարանաղի գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Դարանաղի]] || Այլ անվանումներն են Աղյաց գավառ, Դարալիստե, Դարանա, Դարանալիս, Դարանաղ, Դարանաղե, Դարանաղիկ, Դարանաղիք, Դարանաղյաց աշխարհ, Դարանաղյաց գավառ, Դարանաղյաց երկիր, Դարանաղյաք, Դարանիսա, Դարյաց գավառ:գավառ։ Անունը հին ստուգաբանությամբ բացատրվում էր իբրև «դարան» և «աղի» բառերի լծորդում, այսինքն՝ «Աղի հանք»:։ [[Լատիներեն]] աղբյուրներում նույնացված է Անալիբլայի հետ, որը համարվում է [[7-րդ դար]]ի «[[Աշխարհացույց]]»-ի Աղյուն կամ Առյուծ գավառը։ Հարուստ էր աղահանքներով, որի պատճառով էլ նրա անունը սովորաբար կապում են աղի հետ։ Կենտրոնը եղել է [[Կամախ (քաղաք)|Կամախ]] քաղաքը:քաղաքը։ Տարածվում էր [[Արևմտյան Եփրատ]]ի հովտում։ Հնում մտնում էր [[Ստրաբոն]]ի կողմից հիշատակված [[Ակիլեսենեի]] (հետագայում՝ Եկեղեցյաց գավառ) կազմի մեջ։ Իր տարածքով համապատասխանում է այժմյան Թուրքիայի Կամախի շրջանին, գտնվել է Երզնկայից հարավ-արևմուտք։ Հրաբխային սարահարթ է, ունի սառնորակ աղբյուրներ, հարուստ է հանքային ջրերով։ Պատմաաշխարհագրական վայրերից նշանավոր են [[Թորդան (Կամախի գավառ)|Թորդան]] գյուղը և [[Անի ամրոց]]ը։ Գավառի կենտրոնն Անի ավանն էր՝ [[Արևմտյան Եփրատ]]ի աջ ափին, որի մոտ էր գտնվում Կամախը՝ նույն գետի ձախ ափին։ Այլ պատմական վայրերից են [[Սեպուհ (լեռ)|Սեպուհ]] լեռը, [[Մանյա այրք]]ը և [[Թորդան (Կամախի գավառ)|Թորդան]] ավանը։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Derjan Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 2.jpg|200px|Դերջան գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Դերջան (գավառ)|Դերջան]] || Այլ անվանումներն են Թերջան կամ Տերջան:Տերջան։ Կենտրոնը եղել է [[Դերջան քաղաք]]ը:ը։ Գտնվում է [[Եփրատ]]ի վերին հոսանքի և նրա ձախակողմյան վտակ [[Դերջանի հովիտ|Դերջանի հովտում]]:։ Հյուսիսից սահմանակից էր [[Սպեր]], արևելքից՝ [[Կարին (գավառ)|Կարին]], հարավից՝ [[Մանանաղի]], արևմուտքից՝ [[Եկեղյաց]] գավառներին։ Նշանավոր գագաթներն են Մարիամը, Պախրը, Խաչը, Խալխալը։ Դերջանը հնուց ի վեր հայտնի էր իր արգավանդ վարելահողերով, հացահատիկի ընտիր տեսակների մշակմամբ։ Ըստ [[Ագաթանգեղոս]]ի՝ [[Գրիգոր Ա Լուսավորիչ]]ը Դերջանում հիմնել է առանձին եպիսկոպոսություն։ 387 թվականի [[Հայաստանի առաջին բաժանում]]ից հետո Դերջանը միացվել է [[Բյուզանդիա]]յին, եղել է [[Ներքին Հայք]]ի, իսկ 536 թվականի վարչական փոփոխությամբ՝ [[Առաջին Հայք]]ի կազմում։ [[Միհր]] աստծուն նվիրված մեհյաններից մեկը գտնվել է այս գավառի [[Բագահառինճ]] գյուղում:գյուղում։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Ekeghyats Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.jpg|200px|Եկեղյաց գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Եկեղյաց]] || Այլ անվանումներն են Ագիլիսենե, Ագիլիսին, Ակելեսենե, Ակիլեսենե, Ակիլիսին, Ակիլիսինի, Ակիսենե, Ակիսենես, Ակլիսենե, Անաիտիկա, Անահիտի գավառ, Անահտա գավառ, Անահտական, Անահտի երկիր, Անթիսենես, Աջիլիզին, Ասիլիզեն, Ասիկենեսե, Ասկենեսենե, Գավառ Լուսավորչի, Գրիգոր Լուսավորչի գավառ, Եկելեձինե, Եկելեսենե, Եկեղեց գավառ, Եկեղիք, Եկեղյանք գավառ, Եկեղյաց երկիր, Եկլեց, Երիզա գավառ, Էլեկեցի, Էլելեն, Էկելենսենե, Էկլեց, Էկլեցի, Էկկլենսենե, Լեսկենե, Լուսավորիչի գավառ, Կելեսենե, Կելձենե, Կելսենե, Կելտցենք, Կոզլիջան, Հուստինիանուպոլսի գավառ, Չելզինե, Սենե:Սենե։ Կենտրոնը եղել է [[Երիզա]] քաղաքը, որում գտնվել է [[Անահիտ]]ի աստվածուհու տաճարը:տաճարը։ Նշանավոր բնակավայրերից է [[Թիլ]] ավանը, որտեղ գտնվել է [[Նանե]] աստվածուհու արձանը:արձանը։ Փռված էր [[Արևմտյան Եփրատ]]ի հովտում (մոտ 40 կմ երկարությամբ և 20 կմ լայնությամբ) և իր տարածքով հիմնականում համապատասխանում է [[Երզնկայի սարահարթ]]ին։ Սահմանները կազմում էին հյուսիսից՝ [[Անտիպոնտական լեռնաշղթա]]ն, արևմուտքից՝ [[Գոհանամ լեռներ]]ը (հնում՝ Մանեարք, Սեպուհ), հյուսիսից՝ [[Մնձուրի լեռնաշղթա]]ն, իսկ արևելքից՝ Անտիպոնտական լեռները Բյուրակնի հետ միացնող լեռնաճյուղը։ Նույնպես հայտնի է եղել իր հեթանոսական տաճարներով:տաճարներով։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Karin Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 5.jpg|200px|Կարին գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Կարին (գավառ)|Կարին]] || Այլ անվանումներն են Թեոդուպոլյաց գավառ, Կառնիֆորա, Կարենիտիս, Կարինիտի, Կարինիտիս, Կարնա գավառ, Կարնո գավառ:գավառ։ Տեղակայված է [[Եփրատ]] գետի վերին հոսանքում։ Կենտրոնը [[Կարին]] քաղաքն էր։ Կարին գավառը տարածքով մոտավորապես համապատասխանում էր [[Էրզրումի դաշտ]]ին։ Գավառը հյուսիսից շրջափակված էր [[Անտիպոնտական լեռներ|Անտիպոնտական]], հարավից՝ [[Այծպտկունքի լեռնաշղթա|Այծպտկունք]], արևելքից՝ [[Ծիրանյաց լեռներ]]ով։ [[387]] թվականի [[Հայաստանի բաժանում (387)|Հայաստանի առաջին բաժանումից]] հետո գավառը մտնում էր բյուզանդական մասի մեջ և կազմում Ներքին Հայքի գավառներից մեկը։ [[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս 1-ին]]ի վերափոխությունից հետո Կարինը գտնվում էր [[Առաջին Հայք]] նահանգում։ 6-7-րդ դարերում ունեցել է առանձին եպիսկոպոսություն։ Գավառն [[Օսմանյան կայսրություն|օսմանցի թուրքերը]] նվաճել են [[1514]] թվականին։ Այն մտնում էր Էրզրումի նահանգի Էրզրումի գավառի մեջ։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Mananaghi Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy.jpg|200px|Մանանաղի գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Մանանաղի]] || Այժմ՝ [[Շուշար]] կամ [[Թեքման]]:։ Ըստ նորագույն բացատրությունների՝ նշանակում է «Մանյան»՝ Մանների երկիր:երկիր։ Կենտրոնը [[Կարին]] քաղաքն էր։ Գտնվում է [[Եփրատ]] գետի Մանանաղի (այժմ՝ Թոզլու) վտակի ավազանում։ Հյուսիս-արևելքից սահմանակից էր Այրարատ, արևելքից և հարավ-արևելքից՝ Տուրուբերան, հարավից՝ Չորրորդ Հայք նահանգներին, արևմուտքից՝ Բարձր Հայք, Եկեղյաց, հյուսիսից՝ Դերջան և Կարին գավառներին։ Մակերևույթը հիմնականում հարթավայրային է, հողը՝ արգավանդ։ Նշանավոր են Խաչ և Սմբատա լեռները։ Հարուստ է աղի պաշարներով։ 11-րդ դարում եղել է [[Թոնդրակյան աղանդավորական շարժում|Թոնդրակյան աղանդավորական շարժման]] կենտրոններից։ Ուշ միջնադարում կոչվել է նաև Լակզո ձոր, հետագայում՝ Վերին Դերջան։ Աղբյուրներում հիշատակվում են Մանանաղի Վժան, Շիրնի և Սմբատաբերդ բերդաքաղաքները, Ջերմ, Բազմաղբյուր կամ Խաչ ավանները, Կաշե, Աղյուս ագարակները։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Muzur Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 7.jpg|200px|Մնձուր գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Մնձուր (գավառ)|Մնձուր]] || Այժմ՝ [[Մզուր]] կամ [[Գուրուչա]]:։ Կենտրոնը [[Տանձիկ (Էրզրումի գավառ)|Տանձիկ]] գյուղն էր։ [[Արածանի]] գետի աջակողմյան վտակ Քղի գետի Մնձուր օժանդակի հովտում (այժմ՝ Օվաջղի գավառակ)։ Մզուրի մեծ մասը փռված էր համանուն լեռների լանջերին։ Արևմուտքից սահմանակից էր [[Փոքր Հայք]]ին, հարավից՝ [[Ծոփք]] նահանգին։ Մզուրը կազմել է [[Եկեղյաց]] գավառի մի մասը, հետագայում, վերջինիս մասնատման հետևանքով, արդեն հիշատակվել է իբրև առանձին գավառ։ 387 թվականի [[Մեծ Հայք]]ի բաժանումից հետո գտնվել է Հայաստանի [[Բյուզանդիա|բյուզանդական]] մասում և մտել Ներքին Հայքի մեջ, որը [[Հուստինիանոս Ա]] կայսրի (527-565) վարչական վերափոխությունից հետո շրջակա մի քանի գավառաների հետ կոչվել է Առաջին Հայք, իսկ 7-րդ դարի «[[Աշխարհացույց]]»ում՝ Բարձր Հայք։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Shaghagom Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 4.jpg|200px|Շաղագոմ գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Շաղագոմք]] || Այժմ՝ [[Թորթոմ]]:։ Այլ անվանումն է Շատգոմք:Շատգոմք։ Կենտրոնը [[Շաղագոմ]] գյուղն էր։ Գավառը գտնվել է [[Տայք]] նահանգի Ոքաղե գավառից հարավ-արևմուտք՝ Եփրատի վտակ Սարչամայի վերին հոսանքում (այժմ՝ Էրզրումի վիլայեթի Օվաջըկ վիճակ)։ Մովսես Խորենացին այն անվանում է «անապատ և հովանավոր տեղիք»։ Ըստ Խորենացու՝ այստեղ իր առաջին աշակերտներին է ուսուցանել Մեսրոպ Մաշտոցը։ Ղազար Փարպեցի Շաղագոմքը հիշատակում է [[Վահանանց պատերազմ]]ի (481-484) առնչությամբ. Վահան Մամիկոնյանն ամրանալով Շաղագոմքում՝ պայքարել է պարսից զորավար Հազարավուխտի ուժերի դեմ։ Հետագա աղբյուրներում Շաղագոմքի մասին տեղեկություններ չկան։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Sper Bardzr Hayq page322-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2 copy 3.jpg|200px|Սպեր գավառը Բարձր Հայք նահանգում]] || [[Սպեր (գավառ)|Սպեր]] || Այժմ՝ [[Իսփիր]]:։ Անտիկ հեղինակները՝ սպերը, հիշատակում են Սիսպիրիտիս, Հեսպերիտիս և այլ անվանումներով («սասպեյրներ» ցեղանունից)։ Գավառն ավելի ուշ գտնվել է [[Արևմտյան Հայաստան]]ի [[էրզրումի վիլայեթ]]ի [[Ճորոխ]] գետի վերին հոսանքի շրջանում։ Եղել է [[Բագրատունիներ]]ի ժառանգական տիրույթը։ Իշխանանիստ կենտրոնն էր [[Սպեր (բերդաքաղաք)|Սպեր]] բերդաքաղաքը։ Մյուս նշանավոր բերդն էր [[Բաբերդ (քաղաք)|Բաբերդը]]։ 20-րդ դարի սկզբին հյուսիսից սահմանակից էր Համշենի և Խոտորջրի, արևելքից՝ Թորթումի, արևմուտքից՝ Բաբերդի և հարավից՝ Էրզրումի գավառներին։ Գավառակի հյուսիսային մասը լեռնային է և անտառապատ, իսկ հարավայինը՝ զգալի հարթավայրային է։
|-
|}
 
[[Պատկեր:Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգում]]
Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանագլուխ տասներեքերորդ նահանգն է:է։ Հույն պատմիչները հիշատակում են Գոգարեն անվանաձևով։ Նահանգն անունն ստացել է գուգարացիներից, որոնք կազմում էին առանձին ցեղ:ցեղ։ [[Տիգրան Մեծ]]ը, Հայաստանի և Վրաստանի մեջ սահման հաստատելով [[Կուր]] գետը, Գուգարք նահանգը դարձրեց բդեշխություն:բդեշխություն։ 4-րդ դարում Գուգարքը հայկական մյուս ծայրագավառների հետ ապստամբեց, բայց նորից նվաճվեց:նվաճվեց։ Սակայն նույն դարի վերջերում Գուգարքն անցավ Վրաստանին և մնաց նրա կազմի մեջ մինչև 6-րդ դարը:դարը։ Վրացիներն այդ կողմերն անվանում են «Սոմխեթի» (սոմեխի նշանակում է հայ):։ 652 թվականի [[Հայ-արաբական պայմանագիր|հայ-արաբական պայմանագրով]] [[Թեոդորոս Ռշտունի]]ն վերամիավորել է նաև Գուգարքը։ 8-րդ դարում Գուգարքի արևմտյան գավառները մտել են Տփղիսի արաբական ամիրայության, 9-րդ դարի կեսից՝ վրաց [[Բագրատունիներ]]ի տիրույթների մեջ, իսկ արևելյան գավառները՝ հայ Բագրատունիների։ 969-970 թվականներին արևելյան Գուգարքում Հայոց թագավոր [[Աշոտ Գ]] Ողորմածի որդի Գուրգենը հիմնել է թագավորություն՝ [[Շամշուլդե]] կենտրոնով։ 1065 թվականին այս թագավորության կենտրոնը տեղափոխվել է Լոռե բերդաքաղաքը, որի համար այն կոչվել է նաև Լոռու թագավորություն։ 11-րդ դարի վերջին և 12-րդ դարի սկզբին Լոռու թագավորությունը տիրել են սելջուկ նվաճողները։ Իսկ 1118-1123 թվականներին այն սելջուկներից գրավել է [[Դավիթ Շինարար]] թագավորը և տվել վրաց [[Օրբելիներ]]ին։ Ճնշելով Օրբելիների խռովությունը` 1177 թվականին վրաց Գեորգի III թագավորը Լոռե բերդաքաղաքը հանձնել է ղփչաղներին, իսկ 1185 թվականից՝ [[Զաքարյաններ]]ին։ 12-13-րդ դարերում Գուգարքում կալվածքներ են ունեցել նաև [[Մամիկոնյաններ]]ը և [[Արծրունիներ]]ը։ [[Կյուրիկյաններ]]ի և [[Զաքարյաններ]]ի օրոք արևելյան Գուգարքը եղել է հայ մշակույթի ու գիտության կենտրոն։ Զարգացած էր [[գորգագործություն]]ը, փայտամշակությունը, [[մետաղագործություն]]ը։ Արևելյան Գուգարքում ապրել և ստեղծագործել են միջնադարյան ականավոր գիտնականներ [[Հովհաննես Սարկավագ]]ը, [[Գրիգոր Տուտեորդի]]ն և [[Մխիթար Գոշ]]ը։ Կազմված էր 14 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
{| class="sortable wikitable"
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Արտահան Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 7.jpg|200px|Արտահան գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Արտահան]] || Այլ անվանումներն են՝ Արտահանք, Արտան(ի):։ Կենտրոնը եղել է [[Արդահան (քաղաք)|Արդահան]] քաղաքը:քաղաքը։ Արտահանի կարևոր մշակութային կենտրոններից մեկը Վարձունյաց խաչ վանական համալիրն էր։ Տարածքը (5700 կմ<sup>2</sup>) հիմնականում հարթավայրային է, բայց բարձրադիր (2000-2500 մ), իսկ լեռների զգալի մասը լերկ է, [[Կուր]] գետի վերին հոսանքի ավազանում` նույնանուն քաղաքի շրջանում, լեռներից քչերն են անտառածածկ:անտառածածկ։ Արշակունիների թագավորության անկումից հետո (428) մերթ մտել է Հայաստանի, մերթ Վրաստանի կազմի մեջ:մեջ։ Ըստ վրաց աղբյուրների` Արդահանի սահմաններն Էին՝ հարավից Էրուշեթ, արմևմուտքից՝ Շավշեթ, արևելքից` [[Չուխուրեթի]] և [[Ջավախք]]:։ Ընդգրկում էր Գչոլեի (պատմական Կող) ընդարձակ սարահարթը, որտեղ Կուրի ակունքներն են:են։ Վերջինս հոսելով այդ սարահարթով՝ անցնում է ամբողջ գավառը հարավ-արևմուտք-հյուսիս-արևելք ուղղությամբ և դուրս է գալիս [[Ախալքալաք]]ի սահմանները:սահմանները։ Ըստ թուրքական 14–16-րդ դարերի աղբյուրների՝ Արդահանը թուրքական վարչական բաժանմամբ եղել է Չըլդըրի նահանգի գավառներից մեկը:մեկը։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Բողնոփոր Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 5.jpg|200px|Բողնոփոր գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Բողնոփոր]] || Գավառը գտնվում է Գաջենագետի (այժմ` [[Մաշավերա]]) վտակ Բոլնիս գետի ձորահովտում:ձորահովտում։ Կենտրոնը [[Բոլնիս]] (Բողնիս) ավանն էր (հետագայում` [[Բոլնիս-Խաչեն]] գյուղը):։ [[363]] թվականից հետո միացվել է [[Վրաց թագավորություն|Վրաց]] աշխարհին:աշխարհին։ Բողնոփորը, ըստ երևույթին, Գուգարաց բդեշխության կենտրոնական [[գավառ]]ն էր, որտեղ պիտի գտնվեր [[բդեշխ]]ների նստավայր [[Ցուրտավ]] կամ Գաջենք քաղաքը, որը տեղադրվում է Գաջենագետի ([[վրացերեն]]` Քցիա) միախառնման տեղում (այժմյան Բոլնիսի [[Արուխլո]] գյուղի մոտ):։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Թռեղք Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.jpg|200px|Արտահան գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Թռեղք]] || Կենտրոնը եղել է [[Ծալկա]] քաղաքը:քաղաքը։ Թռեղք գավառի աշխարհագրական դիրքը համընկնում է ներկայիս [[Վրաստան]]ի` [[Ծալկայի մունիցիպալիտետ]]ի տարածքին:տարածքին։ Այն [[Մեծ Հայք]]ի ամենահյուսիսային գավառն էր:էր։ Հարավ-արևմուտքից սահմանակից էր [[Վերին Ջավախք]], արևելքից` [[Մանգլյաց փոր|Մանգլեաց Փոր]], հարավից` [[Կանգարք]] գավառներին, իսկ հյուսիսից` վրացական [[Քարթլի (պատմական մարզ)|Քարթլի]] պատմաաշխարհագրական մարզին:մարզին։ Թռեղքի հյուսիսային բնական սահման էր [[Թրիալեթի լեռնաշղթա]]ն:ն։ Թրիալեթի լեռնաշղթայից սկիզբ է առնում [[Խրամ (գետ)|Խրամ]] գետը:գետը։ Պատմական աղբյուրներում այս գավառն հաճախ անվանել են «Երկիրն Թռեղեաց» կամ «Ծաղկայ»:։ Ամենահնագույն հիշատակությունը պահպանել է [[Պլինիոս Ավագ]]ը` vegio Thrire «Թրիար» ձևով, որից առաջացել է «Թռել-ք», «Թռեղ-ք» արտասանական ձևը:ձևը։ Այստեղ էր [[Ցուրտավ]] քաղաքում նստող [[բդեշխ]]ների ամառանոցը:ամառանոցը։ Թռեղքում է գտնվում նաև [[Թրիալեթ (հուշարձանախումբ)|Թրիալեթ]] հուշարձանախումբը:հուշարձանախումբը։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Ձոբոփոր Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 8.jpg|200px|Ծոբոփոր գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Ծոբոփոր գավառ|Ծոբոփոր]] || Այլ անվանումն է Ծոփոփոր:Ծոփոփոր։ Կենտրոնը եղել է [[Ծոփաբերդ]]ը:ը։ Ծոբոփոր գավառն ընդգրկում էր Ձոբաց (այժմ` Շուլավեր) գետի հովիտը` մինչև [[Ձորագետ]]ի ([[Դեբեդ]]) ստորին հոսանքը, շուրջ 450 կմ² տարածությամբ:տարածությամբ։ Կենտրոնն էր [[Ծոբոփորի ամրոց|Ծոբ]] (Ծոփ) ամրոցը, որի անունով կոչվել է գավառը:գավառը։ Այն միջնադարյան աչքի ընկնող [[հուշարձան]]ներից մեկն է:է։ Ծոբոփորում էր գտնվում Հյուսիսային Հայաստանի պղնձահանության կենտրոն Պղնձահանքը (այժմյան [[Ախթալա]]յից հյուսիս գտնվող հանքավայրը):։ [[627]] թվականի պարսկական արշավանքի ժամանակ բյուզանդական [[կայսր]] [[Հերակլ]]ը Ծոբոփորում հիմնադրել է Սուրբ Աստվածածին [[եկեղեցի]]ն (ներկայիս [[Ախթալայի վանք]]ը):։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Կանգարք Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 7.jpg|200px|Կանգարք գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Կանգարք]] || Կենտրոնը եղել է [[Կեչուտ գյուղ]]ը:ը։ «[[Աշխարհացույց]]»-ում Կանգարքը հիշատակվում է որպես Գուգարքի 6-րդ գավառ:գավառ։ Այն զբաղեցնում էր [[Ոսկեպար]] գետի ձորահովիտը (հիմնականում [[Հայաստան]]ի [[Տավուշի մարզ]]ի [[Իջևան]]ի և [[Նոյեմբերյան]]ի տարածաշրջանները) և Մթին (Մթնասար) լեռնաշղթայով սահմանակցում էր [[Ձորափոր|Ձորոփոր]] գավառին:գավառին։ Համաձայն [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]]` Կանգարքը` [[Ջավախք]]ի մի մասի, [[Կողբափոր]]ի, [[Ծոբոփոր գավառ|Ծոբոփոր]]ի և Ձորափորի հետ, որպես ժառանգություն ստացել են [[Շարա]]յի հետնորդները:հետնորդները։ [[Արշակունյաց թագավորություն|Արշակունյաց թագավորական]] շրջանում (1-4-րդ դարեր) Գուգարաց բդեշխության կազմում էր և պատկանում էր տեղական փոքր նախարարական տոհմին:տոհմին։ [[7-րդ դար]]ի վերջին այն նվաճել են [[արաբներ]]ը, [[9-րդ դար]]ում Գուգարքի արևելյան գավառների հետ Կանգարքը միացվեց հայ [[Բագրատունիներ]]ի ոստանին, 10-11-րդ դարերում [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Կյուրիկյան թագավորության]] կազմում էր:էր։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Կղարջ գավառ Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 9.jpg|200px|Կղարջք գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Կղարջք]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Արտանուջ]] բերդաքաղաքը<ref>[http://www.armenianhouse.org/hakobyan-t/5-cities.html#10 Թադեոս Հակոբյան, Պատմական Հայաստանի քաղաքներչը, Արտանուջ։]</ref>:։ Հայտնի է որպես ''Կլարջեթ'' ({{lang-ka|კლარჯეთი}}, {{IPA-ka|kˈlɑrdʒetʰiː|}}), ''Կաղարջք'', ''Կալարջք'', ''Կլարջք'', ''Կլարճք'' ([[հուն.]]՝ Καλαρ΄ξηνη, Καταρζηνη΄, [[վրաց.]]՝ Կղարջեթի, [[արաբ.]]՝ Qaearîτt), միջնադարյան [[Վրաստան]]ի նահանգների մեկն էր, որն այժմ համապատասխանում է Թուրքիայի Հանրապետության [[Արդվին մարզ]]ին։ Կլարջեթին և հարակից [[Տայք]] (վրացիների մոտ հայտնի է որպես ''Տաո'') ու մի քանի այլ պատմական շրջանները հարուստ պատմություն և մշակույթ ունեցող մեծ տարածաշրջան էին կազմում, որն այժմ վրացիներն անվանում են [[Տաո-Կլարջեթ]]։ Նույնացվում է ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվող Կատարզա և հին հայկական Գոդերձական տուն գավառին։ Մ.թ.ա. 8-րդ դարի սկզբից ընդգրկվել է [[Ուրարտու]] թագավորության, ապա Մեծ Հայքի կազմում։ [[Արշակունյաց թագավորություն|Արշակունյաց թագավորության]] անկումից (428) հետո մտել է Վրաց մարզպանության մեջ։ Կղարջքում շարունակել է իշխել հայ նախարարական տներից մեկը, որի ավագը ժառանգաբար կրում էր «Տանուտեր Կղարջքի» տիտղոսը, իսկ գավառը կոչվում «տանուտիրություն Կղարջից»։ Դժվարամատույց լեռներով ու անտառներով պատված՝ Կղարջքը 7-8 դարերին եղել է [[արաբ]]ական հալածանքներից փախչող հայերի` համեմատաբար ապահով ապաստանը։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Կողբափոր Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 7.jpg|200px|Կողբափոր գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Կողբափոր]] || Կողբ գետի հովտում:<ref name="Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը"/>:։ Գավառի կենտրոնն էր [[Կողբաքար (բերդ)|Կողբաքար]] բերդաքաղաքը։ 7-րդ դարի «[[Աշխարհացույց]]»-ում հիշատակվում է որպես Գուգարքի 3-րդ գավառ:գավառ։ Տարածքը համապատասխանում է Հայաստանի Նոյեմբերյանի շրջանին:շրջանին։ Արշակունիների օրոք պատկանում էր տեղական Փոքր նախարարական տանը:տանը։ 10-11-րդ դարերում եղել է Լոռու թագավորության, իսկ 12-13-րդ դարերում՝ Զաքարյանների իշխանության կազմում:կազմում։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Ձորոփոր Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 6.jpg|200px|Մանգլյաց փոր գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Ձորափոր]] || Այլ անվանումն է Կայան:Կայան։ Տեղակայված էր [[Աղստև]] գետի միջին հոսանքում, համապատասխանում էր վաղ միջնադարի [[Զորոփոր]] գավառին։ Անունն առաջացել է Կայան բերդի անունից։ [[Զաքարյաններ]]ի իշխանության օրոք նախ պատկանել է [[Մահկանաբերդի Արծրունիներ]]ին, ապա՝ [[Իվանե Զաքարյան]]ի ավատատիրական տանը։ 12-13 դարերում եղել է հայ մշակույթի ու գիտության խոշոր կենտրոններից մեկը։ Այստեղ կառուցվել են նշանավոր ճարտարապետական համալիրներ՝ [[Նոր Գետիկ]]ի, [[Հաղարծնի վանք|Հաղարծնի]], [[Մակարավանք]]ի, [[Աճարկուտի Առաքելոց վանք|Առաքելոց]], [[Կիրանցի վանք|Կիրանց]], [[Դեղձնուտ]]ի և այլ վանքեր ու եկեղեցիներ։ Կայանում ապրել ու ստեղծագործել են [[Մխիթար Գոշ]]ը, [[Խաչատուր Տարոնեցի]]ն, [[Գետիկ]]ի վանքում ուսանել է [[Կիրակոս Գանձակեցի]]ն։ Մտավոր-ստեղծագործական կյանքի հետագա զարգացումը Կայանում կասեցվել է մոնղոլական նվաճման և հայկական ֆեոդալական իշխանությունների կազմալուծման պատճառով։ Ուշ միջնադարում գավառը կոչվել է Ղրաղի ձոր։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Մանգլեաց Փոր Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy.jpg|200px|Մանգլյաց փոր գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Մանգլյաց փոր]] || Մանգլյաց փոր գավառի աշխարհագրական դիրքը մոտավորապես համընկնում է ներկայիս [[Վրաստան]]ի [[Թեթրի Ծղարոյի մունիցիպալիտետ]]ին:ին։ Ամենայն հավանականությամբ այն գտնվել է Ալ գետի ձորահովտում:ձորահովտում։ Այժմ այդ վայրում գտնվում է [[Մանգլիս]] քաղաքատիպ ավանը:ավանը։ Այստեղ է գտնվում Մանգելաց Սուրբ Խաչ վանքը։
|-
|| 10 || [[Պատկեր:Ներքին Ջավախք Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 6.jpg|200px|Ներքին Ջավախք գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Ներքին Ջավախք]] || Այստեղ է գտնվում [[Թմկաբերդ]]ը։
|| 11 || [[Պատկեր:Շավշեթ Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 8.jpg|200px|Շավշեթ գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Շավշեթ]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Շատբերդ]] քաղաք-ամրոցը։
|-
|| 12 || [[Պատկեր:Վերի Ջավախք Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 5.jpg|200px|Վերին Ջավախք գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Վերին Ջավախք]] || Կենտրոնն [[Ախալքալաք]] քաղաքն է:է։ Մեզ հասած ամենահին գրավոր տեղեկությունները Ջավախքի մասին (որտեղ այն նշվում է որպես "Զաբախաե"/"Զաբախա") [[մ.թ.ա. 8-րդ դար]]ի [[Ուրարտու|ուրարտական]] արքա [[Արգիշտի Ա]]-ի կողմից կատարված Խոռխոռյան արձանագրությունն է<ref>Գ.Ա. Մելիկիշվիլի, Ուրարտական արձանագրություններ,1960 թ., էջեր` 210-213։</ref>:։ Ներկայումս [[Ջավախք]] գավառը մտնում է [[Վրաստան]]ի կազմի մեջ, որտեղ սակայն մինչև այսօր մեծամասնություն կազմում են [[հայեր]]ը։
|-
|| 13 || [[Պատկեր:Տաշիր Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 7.jpg|200px|Տաշիր գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Տաշիր (գավառ)|Տաշիր]] || Կենտրոնը [[Լոռու բերդ]]ն է:է։ Տաշիր գավառն ընդգրկել է [[Ձորագետ]], [[Փամբակ (գետ, Լոռու մարզ)|Փամբակ]], [[Դեբեդ]] (վերին և միջին հոսանքը) [[գետ]]երի ավազանները:ավազանները։ Համապատասխանում է ներկայիս [[Լոռու մարզ]]ի [[Կալինինոյի շրջան|Տաշիրի]] (նախկին Կալինինոյի), [[Ստեփանավանի շրջան|Ստեփանավանի]], [[Գուգարքի շրջան|Գուգարքի]] և մասամբ [[Թումանյանի շրջան|Թումանյանի]] շրջանների տարածքին:տարածքին։ Հյուսիսային սահմանագիծը [[Վիրահայոց լեռներ]]ն էին, հարավայինը` [[Հալաբի լեռնաշղթա]]ն:ն։ Արևմուտքում [[Շիրակ (գավառ)|Շիրակից]] բաժանվում էր [[Բազումի լեռնաշղթա]]յով, արևելքում տարածվում էր մինչև [[Գուգարաց լեռնաշղթա]]ն:ն։ [[Մ.թ.ա. 8-րդ դար]]ից եղել է [[Ուրարտու]]ի, ապա [[Երվանդունիներ]]ի (մ.թ.ա. 6-2-րդ դարեր) և [[Արտաշեսյաններ]]ի (մ.թ.ա. 2-1-ին դարեր) պետության կազմում:կազմում։ [[Արշակունիներ|Արշակունյաց]] թագավորության օրոք (1-5-րդ դարեր) [[Գուգարք]]ի [[բդեշխ]]ների կալվածն էր:էր։ [[Արշակունիների թագավորություն|Արշակունյաց թագավորության]] անկումից հետո ([[428]]), երբ Պարսից արքունիքը նվաճված [[Հայաստան]]ը, [[Վիրք]]ը, [[Աղվանք]]ը և [[Ատրպատական]]ը միավորել է մեկ վարչական միավորի` Հյուսիսային կամ Կապկոհ (Կովկասյան) [[քուստակ]]ի կազմում, Տաշիրը Գուգարքի հետ մտել է [[Վրաց մարզպանություն|Վրաց մարզպանության]] մեջ:մեջ։
|-
|| 14 || [[Պատկեր:Քուիշափոր Գուգարք page241-2000px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3 copy 6.jpg|200px|Վերին Ջավախք գավառը Գուգարք նահանգում]] || [[Քվիշափոր]] || Այլ տեղեկատվություն չկա գավառի վերաբերյալ։
 
[[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգ]]
Հայտնի է նաև Չորրորդ Հայք անվամբ:անվամբ։ Մեծ Հայքի երկրորդ նահանգը։ Հյուսիսից սահմանակից էր [[Բարձր Հայք]], հարավից՝ [[Աղձնիք]], արևելքից՝ [[Տուրուբերան]] նահանգներին, արևմուտքից՝ [[Փոքր Հայք]]ին։ [[Արածանի]] գետով բաժանվում էր երկու մասի, որոնցից հարավայինը կոչվում էր Մեծ Ծոփք, հյուսիսայինը՝ Փոքր Ծոփք։ Հավաստի պատմության սկզբներում այս նահանգը կարևոր դեր է կատարել որպես նահանգ, որտեղ կազմակերպվել է Հայաստանի քաղաքական անկախությունը:անկախությունը։ Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում Ծոփքի տարածքում ձևավորվել են առաջին ցեղային միավորումները։ Խեթական թագավոր Սուպիլուլիումա I–ի արձանագրություններում հիշատակվում է Ծոփքի միասնական իշխանության մասին, որը ընդդիմացել է խեթական հզոր պետության։ Մ.թ.ա. 13-9-րդ դարերում, պարբերաբար ենթարկվելով [[Ասորեստան]]ի կողոպտչական արշավանքներին, կասեցվել է Ծոփքի զարգացումը։ Մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին քարորդից Ծոփքը, ընդգրկելով [[Վանի թագավորություն|Վանի թագավորության]] կազմում, նոր վերելք է ապրել։ Մ.թ.ա. 5-րդ դարի սկզբից Ծոփքը եղել է [[Երվանդունիներ]]ի հայկական պետականության կազմում։ Աշխարհագրականորեն մոտիկ գտնվելով հելլենիստական կենտրոններին՝ Ծոփքն ապրել է տնտեսական և մշակութային նոր առաջընթաց։ Մ.թ.ա. 3-րդ դարի կեսին Ծոփքը [[Սելևկյան պետություն|Սելևկյան պետության]] միջամտությամբ անջատվել է Մեծ Հայքից և կազմել ինքնուրույն թագավորություն։ Նույն դարի վերջին [[Անտիոքոս III Մեծ]]ը նվաճել է Ծոփքը և դարձրել Սելևկյան պետության նահանգ՝ այստեղ ստրատեգոս կարգելով Զարեհին։ Հռոմի դեմ [[Մագնեզիայի ճակատամարտ]]ում Անտիոքոս III Մեծի պարտություից հետո Զարեհը Ծոփքը կրկին հռչակել է անկախ թագավորություն։ Արտաքին քաղաքականության հարցերում Զարեհը դաշնակվել է Մեծ Հայքի թագավորին՝ Արտաշես Ա–ին։ Զարեհին հաջորդել է Արկաթիասը, որը հիմնել է նոր մայրաքաղաք [[Արկաթիակերտ]]ը։ Արկաթիոսը սպանվել է Սելևկյան Անտիոքոս IV թագավորի դեմ կռվում։ Ծոփքի գահն անցել է Արկաթիոսի եղբորը՝ Մեհրուժանին, իսկ նրանից հետո՝ Արտանեսին։ Մ.թ.ա. 94-ին [[Տիգրան Բ Մեծ]]ը հաղթել է Արտանեսին և Ծոփքը վերամիավորել Մեծ Հայքին։ 7-9-րդ դարերում Ծոփքը դարձել է արաբա–բյուզանդական պատերազմների ասպարեզ և գտնվել տարբեր տերությունների կազմում։ 9-րդ դարում Ծոփքի արևելյան գավառներն անցել են հայ [[Բագրատունիներ]]ին, իսկ արևմտյան գավառները՝ մտել [[Բյուզանդիա]]յի Միջագետք բանակաթեմի մեջ։ 1555 և 1639 թվականներին [[Սեֆյան Իրան]]ի և [[օսմանյան Թուրքիա]]յի միջև կնքված պայմանագրով Ծոփքը զավթել են օսմանյան թուրքերը։ Ծոփքի հայությունը բնաջնջվել է 1915 թվականին տեղի ունեցած [[Մեծ եղեռն]]ի ժամանակ։ Կազմված էր 8 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
{| class="sortable wikitable"
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|200px|Ծոփք նահանգում]] || [[Անձիտ]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Անձիտ բերդ]]ը, որը գտնվում էր [[Խարբերդ]] քաղաքից հարավ-արևելք, սարահարթի վրա, այժմյան Թիլ-Էնզիտ գյուղի տեզում, ուր նշմարվում են միջնադարյան Անձիտի ավերակները։: Գտնվում էր [[Արածանի]] գետի ստորին հոսանքում, հարավային ափին։ Ընդգրկում էր [[Խարբերդի դաշտ]]ի մեծ մասը։ հարուստ էր ամրոցներով և բերդերով:բերդերով։ Ասուրա-բաբելական աղբյուրներում հիշատակվում է Էնզիտու ձևով։ Անձիտով էր անցնում [[Տիգրիս]]ի հովտով ձգվող Պարսից [[Արքայական ճանապարհ]]ը։ Անձիտում էին գտնվում [[Անձիտ բերդ|Անձիտ]], [[Խարբերդ]], [[Էլեգիա]] բերդերը, [[Հռանդեա]] վայրը, որտեղ [[62 թվական]]ին հայ-պարթևական միացյալ ուժերը հաղթեցին հռոմեացիներին։ Գավառում հայտնի էր [[Անձտեացիներ]]ի նախարարական տոհմը։ Մեծ Հայքի թագավորության 387-ի բաժանումից հետո Անձիտը դարձավ [[Բյուզանդիա]]յին ենթակա հինգ սատրապություններից մեկը՝ Անզետենե անունով։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|200px|Ծոփք նահանգում]] || [[Բալահովիտ]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Արշամշատ]] քաղաքը:քաղաքը։ Այլ անվանումներն են Արշամաշատ, Բալաբիտենա, Բալաբիտենե, Բալախահովիտ, Բալախոհովիտ, Բալախոյվիտ, Բալախովիտ, Բալահովիտք, Բալավիտենա, Բալավիտենե, Բալիձոր, Բալիոբիտա, Բալիսբիգա, Բալիսբիտա, Բալովիտենա, Բալու, Բալու Հովիտ, Բաղախոհովիտ, Բաղահովիտ, Բաղահովիտք, Բալիբիթենե, Բալաբիտենե, Բալիբետինե, Խոզան, Խոզանա գավառ, Խոզնա գավառ, Պալու։ Տարածվում էր [[Արածանի]] գետի ստորին հոսանքի շրջանում՝ նրա աջակողմյան վտակ [[Պաղին]] (Փերի) գետի միախառնման շրջանում։ Հարավում սահմանակից էր [[Պաղնատուն]], արևմուտքում՝ [[Խորձյան]] գավառներին։ [[377]]-[[378]] թվականներին Բալահովիտը [[Հին Հռոմ|հռոմեացիները]] միացրել են [[Հաշտյանք]] գավառի հետ։ [[6-րդ դար]]ում [[Բյուզանդիա|բյուզանդական]] տիրապետության ժամանակ երկուսն էլ մտնում էին Նախարարական (կամ Սատրապական) [[Սատրապական Հայաստան|Հայաստանի]] մեջ և համարվում էին ինքնավար իշխանություններ կամ պարզապես ժողովուրդներ՝ ''Բալաբիտենե'' կամ ''Բալաբիտենա'' անվամբ։ Հռոմեական պատմիչ [[Պոլիբիոս]]ը (մ․թ․ա․ 3-2-րդ դարեր) Բալահովիտն անվանել է «գեղեցիկ դաշտ»։ Ունի հարթ մակերևույթ, արգավանդ հողեր, համապատասխանում է օսմանյան [[Խարբերդի նահանգ]]ի Բալուի գավառակին։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|200px|Ծոփք նահանգում]] || [[Գավրեք]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Լուսաթառիճ]] քաղաքը:քաղաքը։ Լուսաթառիճն ուներ Սուրբ Հակոբ անունով եկեղեցի:եկեղեցի։ Մոտակայքում գտնվում էր Քառասուն Մանկունք ավերված վանքը։ Սուրբ Հակոբ եկեղեցուն կից գործում էր հայկական վարժարան<ref name=texanunneri_bararan>«Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 2, էջ 607։</ref>:։ Այլ տեղեկատվություն գավառի մասին բացակայում է:է։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|200px|Ծոփք նահանգում]] || [[Դեգիք]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Կռնի բերդ]] բերդաքաղաքը:բերդաքաղաքը։ Այլ տեղեկատվություն գավառի մասին բացակայում է:է։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|200px|Ծոփք նահանգում]] || [[Խորձեան]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Կողոբերդ]] բերդաքաղաքը:բերդաքաղաքը։ Գտնվում է [[Արածանի]] գետի Գայլ վտակի հովտում։ 7-րդ դարի «Աշխարհացույց»-ում հիշատակվում է որպես նահանգի առաջին գավառ։ Մինչև [[13-րդ դար]]ը կոչվել է Խորձյան, իսկ դրանից հետո՝ Կեղի (այժմ՝ Քղի, տարածքը համապատասխանում է այժմյան Քղիի գավառին)։ Կենտրոնն էր Կողոբերդը կամ Կեղին՝ [[Քղի]]ն։ Խորձյանը սահմանակից էր հյուսիսից [[Բարձր Հայք]]ի [[Մուզուր]], [[Մանանաղի]], հարավից և հարավ-արևմուտքից՝ Չորրորդ Հայքի [[Պաղնատուն]], [[Հաշտյանք]], [[Տուրուբերան]], [[Արշամունիք]] և [[Մարդաղի]] գավառներին։ Ունի խիստ լեռնային մակերևույթ։ Հյուսիսային մասով ձգվում են Գայլախոզուտի լեռները Պախր գագաթով (3282 մ)։ Խորձյանով է հոսում Գայլ գետը, որը սկիզբ է առնում Խաչդաղ և Խալխալ լեռների հարավային լանջերից և Խարբերդի մոտ թափվում [[Արածանի]]ի մեջ։ Խորձյանը հետագայում բաժանվել է երկու մասի՝ Վերի Քղի և Վարի Քղի։ Վանքերից նշանավոր էին Սուրբ Կիրակոսը՝ [[Աստղաբերդ (Քըղիի գավառ)|Աստղաբերդ]] գյուղի մոտ, Սուրբ Փրկիչը՝ [[Սերկևլիկ]] գյուղի մոտ։ Գլխավոր ուխտատեղի էր համարվում Սուրբ Լույս լեռն իր քարայրներով։ Խորձյանի պատմական վայրերից հայտնի է [[Էնդիրիս|Արտալես բերդը]] (գրվում է նաև Արտալեսոն ձևով)։ Այն գտնվում էր Քղիից հարավ, Գայլ գետի աջ ափին, որտեղով անցնում էր [[Հայաստանի առաջին բաժանում|Հայաստանի առաջին բաժանման]] (387) սահմանը։ Այդ պատճառով [[Հուստինիանոս]] կայսրն առանձնակի ուշադրություն է դարձրել նրա ամրացման վրա։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|200px|Ծոփք նահանգում]] || [[Հաշտյանք]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Կթառիճ]] բերդաքաղաքը:բերդաքաղաքը։ Հյուսիս-արևմուտքից սահմանակից էր [[Խորձյան]], արևելքից՝ [[Տարոն]], արևմուտքից՝ [[Պաղնատուն]] և [[Բալահովիտ]] գավառներին, հարավից ձգվում էր մինչև [[Հայկական Տավրոս]] լեռնաշղթան և [[Կղեսուր]]ի լեռնանցքը։ Ընդգրկում էր [[Արևմտյան Տիգրիս]]ի հյուսիսարևելյան ակունքների շրջանը, ինչպես նաև [[Արածանի]]ի միջին հոսանքի ու նրա Գինեկ վտակի հովիտները։ Վաղ միջնադարում Հաշտեանքի բնակավայրերից հիշատակվում են Հանդիսյանքը, Ոլորը (այժմ՝ Օլոր), Շտյան կամ Ողինը (այժմ՝ Օղնուտ), Մուշեղան (Մուշեղամարդ), Գիրեհը (Կրեհ), Ալվարը։ Հաշտեանքը եղել է հայ [[Արշակունիներ]]ի սեպուհների ժառանգական տիրույթը։ 5-6-րդ դարերում բյուզանդական տիրապետության ներքո այն կազմել է [[Սատրապական Հայք]] վարչամիավորման հինգ սատրապություններից (նախարարություններ) մեկը։ Հաշտեանքի սատրապն իշխել է ժառանգական իրավունքով, ունեցել սեփական ռազմական ուժեր, ինքնուրույն վարչություն և [[Բյուզանդիա]]ն չի միջամտել նրա ներքին գործերին։ [[479]] թվականին, Սատրապական Հայքի ապստամբությունը ճնշելուց հետո, Զենոն կայսրը Հաշտեանքի իշխանին ևս զրկել է ժառանգաբար կառավարելու իրավունքից։ [[Հուստինիանոս I]] կայսրը [[536]] թվականին հրովարտակով վերացրել է Հաշտեանքի ներքին ինքնավարությունը, Սատրապական Հայքը վերածել բյուզանդական [[Չորրորդ Հայք]] նահանգի՝ Մարտիրոսուպոլիս կենտրոնով։ Բյուզանդական և պարսկական տիրապետությունների սահմանագծին գտնվող [[Կթառիճ]] բերդաքաղաքը (նույնանուն է այժմյան [[Ճապաղջուր]] ավանին) վերածվել է զորակայանի։ [[7-րդ դար]]ի կեսին Հաշտեանքն ազատագրվել և միացվել է առժամանակ անկախացած [[Հայաստանի Էմիրություն|Հայաստանին]]։ 8-9-րդ դարերում տիրել են արաբական զավթիչները։ [[9-րդ դար]]ի վերջից այն մտել է [[Բագրատունյաց Հայաստան|Բագրատունիների թագավորության]] մեջ։ [[11-րդ դար]]ի կեսից Հաշտեանքին տիրել են բյուզանդացիները, սելջուկյան թուրքերը, թաթար-մոնղոլները, [[16-րդ դար]]ից՝ օսմանյան թուրքերը։ Հաշտեանքի (համապատասխանում էր [[Բիթլիսի նահանգ]]ի [[Ճապաղջրի գավառակ]]ին) հայերը գրեթե լիովին բնաջնջվել են [[1915 թվական]]ի [[Մեծ Եղեռն]]ի ժամանակ։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|200px|Ծոփք նահանգում]] || [[Պաղնատուն]] || Տեղակայված է եղել [[Արածանի|Արածանու]] Պաղին վտակի ավազանում<ref name="Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը"/>։ Այստեղ է գտնվել նաև [[Արղանա-Մադեն]] քաղաքը։ Կոչվել է իր գլխավոր բերդերի՝ [[Պաղին (Բալուի գավառ, հին)|Պաղինի]] ու Խոզանի անուններով։ Հարավից սահմանակից էր [[Բալահովիտ]], արևելքից՝ [[Հաշտյանք]], հյուսիս-արևելքից՝ [[Խորձյան]], հյուսիս-արևմուտքից՝ [[Մնձուր]] (Մուզուր), արևմուտքից՝ Ծոփք Շահունյաց գավառներին։ Ունի բարեբեր դաշտեր և ոսկու պաշարներ։ [[Մեծ Հայքի բաժանում]]ից ([[387]]) հետո Պաղնատունն անցել է [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրությանը]] (մտել է [[Ներքին Հայք]] կուսակալության մեջ՝ որպես ինքնավար իշխանություն)։ 7-9-րդ դարերի ընթացքում գտնվել է բյուզանդական և արաբական նվաճողների տիրապետությունների ներքո։ 9-11-րդ դարերում մնացել է Բյուզանդիային, [[1071]] թվականից տիրել են սելջուկյան թուրքերը։ 19-րդ դարի վերջից մտել է [[Դիարբեքիրի վիլայեթ]]ի [[Բալու]] գավառակի (կազա) մեջ։ Տարածվում է [[Խորձյան]]ից հարավ՝ Արածանու աջ կողմում։ Գավառի նշանավոր վայրը եղել է Պաղին բերդը, որը գտնվել է այժմ ավերակ դարձած Պաղին գյուղի տեղում։ Պաղինը եղել է հին [[Հայաստան]]ի ամուր բերդերից մեկը։ Այս գավառից է եղել [[Հովսեփ]]ը, որը [[Սահակ]]ի և [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի կողմից արտասահման կրթության ուղարկված «առաջին թարգմանիչներից» մեկն էր։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Tsopq page140-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|200px|Ծոփք նահանգում]] || [[Փոքր Ծոփք]] || Այլ անվանումներն են Շահունյաց Ծոփք, Ծոփք Վերին, Մյուս Ծոփք:Ծոփք։ Տեղակայված է եղել [[Արածանի|Արածանու]] ստորին հոսանքի աջ կողմում:կողմում։ Հնում մտել է Ծոփքի, ապա՝ [[Նախարարական Հայք]]ի կազմի մեջ։ Մոտավորապես համապատասխանել է [[Խարբերդի վիլայեթ]]ի [[Դերսիմի գավառ]]ի [[Չմշկածագ]]ի, [[Խոզաթ]]ի և [[Մեծկերտ]]ի շրջաններին:շրջաններին։ [[Արածանի]]ով բաժանված էր Մեծ Ծոփքից:Ծոփքից։ [[Վանի թագավորություն|Վանի թագավորության]] արձանագրություններում հիշատակվում է Ծուպանի ձևով:ձևով։ Հնում մտել է [[Ծոփքի թագավորություն|Ծոփքի թագավորության]] մեջ՝ կազմելով նրա կենտրոնական մասը, որտեղ գտնվում էր Ծոփքի սրբավայրը՝ [[Հերապոլիս]]ը (այժմ՝ [[Չմշկածագ]]):։ Ծոփքի թագավորության կազմից նրա կենտրոնական մասում գտնվող [[Անձիտ]] գավառի անջատումից հետո Ծոփքը բաժանվել է հյուսիսարևմտյան և հարավարևելյան մասերի, որոնցից առաջինը հայտնի է դառնում Փոքր Ծոփք անունով:անունով։ Այստեղ տիրող [[Շահունիներ|Շահունի]] թագավորական հարստության անունով կոչվել է նաև Շահունյաց Ծոփք:Ծոփք։ [[Բյուզանդիա|Բյուզանդական]] աղբյուրները Փոքր Ծոփքը շարունակում են կոչել Ծոփքի ընդհանուր անունով՝ Սոֆենա կամ Սոֆենե:Սոֆենե։ Ասորիները Ծոփքի այս մասը կոչում էին Սոֆ, իսկ Մեծ Ծոփքը՝ Սոֆանենա կամ Սոֆանենե:Սոֆանենե։ Այս անունների տարբերակումը երկար ժամանակ հաստատուն չի եղել:եղել։
|-
|}
 
[[Պատկեր:Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Կորճայք նահանգը]]
Մեծ Հայքի վեցերորդ նահանգը՝ [[Արևելյան Խաբուր]] և Մեծ Զավ գետերի վերին հոսանքների շրջանում։ Արևելքից ձգվել է մինչև Զագրոսի լեռնաշղթան, արևմուտքից՝ Տիգրիս գետը։ Հարավից սահմանակից էր Ադիբենեին (Ասորեստան), արևմուտքից՝ Հայոց Միջագետք, հյուսիս-արևմուտքից՝ [[Աղձնիք]], հյուսիսից՝ [[Մոկք]] և [[Վասպուրական]], արևելքից՝ [[Նոր Շիրական]] նահանգներին։ Աղբյուրներում Կորճայքը հաճախ իր ամենաընդարձակ գավառի՝ Կորդուքի անունով կոչվել է «Կորդվաց աշխարհ»։ [[Արտաշես Ա]]-ի օրոք (մ.թ.ա 189-160) հայկական հողերի վերամիավորումից հետո Կորճայքը մտել է Մեծ Հայքի մեջ, [[Արշակունիներ]]ի ժամանակ եղել Մեծ Հայքի չորս բդեշխություններից կամ սահմանակալ զորաթևերից մեկը, որի բդեշխը, ըստ [[Ագաթանգեղոս]]ի, կոչվել է «Երկրորդ սահմանակալն յԱսորեստանեայց կողմանէն»։ Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Իրանի միջև [[Մեծ Հայքի առաջին բաժանում|Մեծ Հայքի 387 թվականի բաժանումից]] հետո Կորճայքը անջատվել է։ 5-6-րդ դարերում [[Սասանյան Պարսկաստան]] Կորճայքը միացրել է Ադիաբենե-Հեդայաբին և մտցրել Խորավարան քուստակի մեջ։ Սակայն այդ վարչաքաղաքական բաժանումը չի խոչընդոտել Կորճայքի և կենտրոնական Հայաստանի ազգային միասնությանը, տնտեսական և մշակութային կապերին, մանավանդ, որ Կորճայքը կրոնա-եկեղեցական առումով մնում էր Հայոց կաթողիկոսի հոգևոր գերիշխանության ներքո։ Այդ դարերում հայերի կողքին Կորճայքում հաստատվել էին զգալի թվով ասորական, հատկապես՝ նեստորական համայնքներ։ Արաբական տիրապետության ժամանակ Կորճայքի զգալի մասը մտել է Զազիրա կուսակալության մեջ։ 9-րդ դարում Տմորիքի հյուսիսային մասը՝ Ալկի կամ Ալկեքար ամրոցով, և Մեծ Զավի հովտի գավառները՝ Ջլմար, Սրինգ և Ագարակ ամրոցներով, մտել են Վասպուրականի Արծրունյաց իշխանության կազմում։ Սելջուկյան նվաճումների ժամանակ Կորճայքի հարավային շրջաններում գերիշխող են դարձել քրդական վաչկատուն ցեղերը։ Որոշ ուսումնասիրություներ «քուրդ» անվան ծագումը կապում են «Կորճայք» կամ «Կորդուք» անունների հետ։ Այլ ուսումնասիրողներ մերժում են այդ ենթադրությունները՝ պատճառաբանելով, որ հասարակական զարգացման համեմատաբար ցածր մակարդակում ապրող վաչկապուն ու խաշնարած քրդերը ցեղակցական որևէ կապ չեն ունեցել բարձր քաղաքակրթության հասած, երկրագործ կորճայեցիների կամ կորդվացիների հետ։ Օսմանյան տիրապետության հաստատումից հետո Կորճայքը մտել է [[Վան]]ի փաշայության՝ Հեքյարի սանջակի, իսկ նրա Կորդուք գավառը՝ Դիարբեքիրի վիլայեթի մեջ։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ՝ հայերի ու ասորիների կոտորածից ու բռնագաղթից հետո, Կորճայքը հիմնականում դարձել է քրդաբնակ։ Կազմված էր 11 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
 
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Aygark Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy.jpg|200px|Այգարք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Այգարք]] || Համաձայն ավանդազրույցների՝ այստեղ ապրել են խարգայցիները, որից առաջացել է գավառի անվանումը<ref>Մերձավոր և միջին արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ, Ն.Հ. Հովհաննիսյան, «Զանգակ 95» տպարան, 2000 թ.։</ref>:։ Շատ քիչ տեղեկատվություն կա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Ayrtuanq Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 7.jpg|200px|Այտրվանք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Այտրվանք]] || Այլ անվանումն է Այտրուանք:Այտրուանք։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Kartunik Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 3.jpg|200px|Կարթունիք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Կարթունիք]] || Գավառի անունը հիշեցնում է Զագրոս լեռների արևմտյան փեշերին գտնվող [[Կատունինո (գյուղ, Պրիմորսկի շրջան)|Կատունի]] գյուղը։ Կարթունիք անունն առաջացել է [[բաբելոն]]ացիների և Բաբելոն անվան «Կարդունիաշ» ձևից։ Գավառի տարածքը կազմել է շուրջ 550 կմ²։ 7-րդ դարի «[[Աշխարհացույց]]»-ում հիշատակվում է որպես [[Կորճայք]]ի 9-րդ գավառ։ Այս գավառից են ծագում [[Զաքարյաններ]]ի նախնիները։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Korduq Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 10.jpg|200px|Կորդուք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Կորդուք]] || Հայոց հարավային սահմանագավառը։ Կար ավանդություն, որի համաձայն [[Նոյյան տապան]]ը կանգ է առել Կորդվաց բարձր լեռներում:լեռներում։ Գավառի բնակիչները հայտնի են եղել Կորդուք անունով:անունով։ Հյուսիսում [[Արևելյան Տիգրիս]] գետով բաժանված էր [[Մոկք]] նահանգից և գրավում էր Արևելյան Տիգրիս ու Խաբուր-սու (Տիգրիսի ձախակողմյան վտակ) գետերի միջև ընկած լեռնային շրջանները։ Գտնվել է Տիգրիս, Ջերմ և Արևելյան Խաբուր գետերի միջև։ Արևմուտքից սահմանակից էր [[Հայոց Միջագետք]]ին, հյուսիս-արևմուտքից՝ [[Աղձնիք]], հյուսիսից [[Մոկս]] նահանգներին, արևելքից՝ [[Կորճայք]]ի [[Տմորիք]] գավառին, հարավից՝ [[Ադիաբենե]]ին (Ասորեստան)։ Հունահռոմեական պատմիչները Կորդուքի բնակավայրերից հիշատակում են Փինակա (այժմ՝ Փինիկ գյուղ), Սարիսա և Սիդալագա բերդաքաղաքները։ «[[Աշխարհացույց]]ում» հիշատակվում է Կորդուքի [[Թման]] ավանը (Հռիփսիմեանց պատմության մեջ՝ Թմնիս, ասորերեն՝ Թեմանոն, արաբերեն՝ Թամանոն, այժմ՝ Թմնին գյուղ)։ [[Արտաշեսյաններ]]ի և [[Արշակունիներ]]ի թագավորության ժամանակ (մ.թ.ա. 2-րդ-մ.թ. 4-րդ դարեր) Կորդուքի իշխանը եղել է Հայաստանի հարավային զորաթևի կուսակալը՝ բդեշխը։ Քրիստոնեության տարածման ժամանակաշրջանում (1-4-րդ դարեր) Կորդուքում հաստատվել են ասորական համայնքներ։ 640 թվականին Կորդուքը գրավել են արաբները։ Արաբական և սելջուկյան նվաճումներից (11-րդ դար) հետո Կորդուքում հաստատվել են քրդական վաչկատուն աշիրաթներ։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Chahuk Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 6.jpg|200px|Ճահուկ գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Ճահուկ գավառ (Կորճայք)|Ճահուկ]] || Այստեղ են գտնվել Ճահուկ, Սմբատաբերդ և Ջլմար ամրոցները:ամրոցները։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Mijin Kordrik Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 9.jpg|200px|Միջին Կորդրիք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Միջին Կորդրիք]] || Նախկինում եղել է Տմորիք գավառի կազմում՝ որպես ենթագավառ։ Գավառի կենտրոնը եղել է Թման գյուղաքաղաքը:գյուղաքաղաքը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Motoghank Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 2.jpg|200px|Մոթողանք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Մոթողանք]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Սրինգ (բերդ)|Սրինգ բերդը]], որը հիմնադրվել է [[Արտաշեսյաններ]]ի ժամանակներում (հիշատակվում է [[մ․թ․ա․ 2-րդ դար]]ի դեպքերի կապակցությամբ)։ [[Միջին դարեր]]ում այն վերակառուցել և իրենց հարավային կարևոր ռազմակայանն են դարձրել [[Վասպուրական]]ի [[Արծրունիներ]]ը։ [[Սրինգ (բերդ)|Սրինգն]] առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել արաբական բռնակալների դեմ 9-րդ դարում հայերի ազատագրական կռիվների ժամանակ։ [[851]]-[[852]] թվականներին, երբ արաբ ոստիկան Բուղայի զորքերը ներխուժել էին նաև Վասպուրական, գահերեց իշխան [[Աշոտ Արծրունի]]ն, Սրինգի պաշտպանությունը հանձնարարելով բերդապահներին, ամրացել է Նկան բերդում:բերդում։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Nerkin Kordiq Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 11.jpg|200px|Ներքին Կորդրիք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Ներքին Կորդրիք]] || Նախկինում եղել է Տմորիք գավառի կազմում` որպես ենթագավառ։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Vorsirank Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 4.jpg|200px|Որսիրանք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Որսիրանք]] || Ընկած էր Տիգրիս գետի ձախակողմյան վտակ՝ Մեծ Զաբի Որսիրանց (այժմ՝ Գավառ կամ Նեհիլ) վտակի հովտում։ Գավառի տարածքում էին գտնվում Թվայ գյուղը և Արյան լիճը։ [[Վասպուրական]]ի զորքերը [[852 թվական]]ին մեծ դիմադրություն են ցույց տվել Բուղայի բանակին, որն [[Արաբական խալիֆայություն|Արաբական խալիֆայության]] կողմից ուղարկված էր՝ [[Հայաստան]]ում, [[Վրաստան]]ում և [[Աղվանք]]ում ծավալված ժողովրդա-ազատագրական ապստամբությունները ճնշելու<ref>Հակոբյան Թ.Խ., Հայաստանի պատմական աշխարհահագրություն, ԵՀՀ հրատ., 1984 թվական։</ref>։ Մեծ Հայքի 387 թվականի բաժանումից հետո Որսիրանքը Կորճայքի հետ անցել է Սասանյան Պարսկաստանին։ 7-9-րդ դարերում մտել է արաբական Ջազիրա կուսակալության մեջ։ 9-րդ դարում Արծրունիներն այն ազատագրել են նվաճողներից և միացրել իրենց տիրույթներին։ 11-րդ դարի կեսից դարձյալ անցել է օտար նվաճողներին։ Օսմանյան տիրապետության հաստատումից հետո կազմել է Վանի փաշայության Հեքյարի սանջակի Գավառ Նահիեն։
|-
|| 10 || [[Պատկեր:Verin Kardrik Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 8.jpg|200px|Վերին Կորդրիք գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Վերին Կորդրիք]] || Նախկինում եղել է Տմորիք գավառի կազմում՝ որպես ենթագավառ։ Գավառի կենտրոնը եղել է [[Ալկի (ամրոց)|Ալեքար]] ամրոցը:ամրոցը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 11 || [[Պատկեր:Poqr Aghbak Korchayk page659-2166px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5 copy 5.jpg|200px|Փոքր Աղբակ գավառը Կորճայք նահանգում]] || [[Փոքր Աղբակ]] || Արևելքից հարևան էր Վասպուրականի [[Մեծ Աղբակ]] գավառին։ Գավառը հայտնի է իր Ջլմար և Սրինգ բերդերով։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|}
 
[[Պատկեր:Page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.jpg|300px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Մոկք նահանգ]]
Մեծ Հայքի հինգերորդ նահանգը:նահանգը։ Հայտնի է նաև Մոկս անվամբ:անվամբ։ Հյուսիսից և արևելքից սահմանակցում էր [[Վասպուրական]]ի, արևմուտքից՝ [[Աղձնիք]]ի, հարավից՝ [[Կորճայք]]ի հետ։ Նահանգի կենտրոնն էր [[Մոկս (քաղաք)|Մոկս]] բերդաքաղաքը։ Հանդիսանում է Մեծ Հայքի հարավային ծայրագավառ:ծայրագավառ։ Այստեղ տարածվում են [[Տավրոսյան լեռնահամակարգ|Տավրոսի լեռները]]:։ Լեռներով ու ամրություններով հարուստ նահանգ է:է։ Նրա մասին շատ քիչ տեղեկատվություն կա:կա։
451 թվականի [[Ավարայրի ճակատամարտ]]ում Մոկքի մեծ իշխանը եղել է հայոց առաջին զորագնդի հրամանատարի օգնական։ Հայոց [[Արշակունի թագավորություն|Արշակունի թագավորության]] անկումից հետո Մոկքի իշխանները պահպանել են իրենց ինքնուրույնությունը։ [[8-րդ դար]]ի սկզբին [[Բագրատունիներ]]ի մի ճյուղը հաստատվել է Մոկքում։ [[9-րդ դար]]ի 2–րդ կեսին Մոկքը ենթարկվել է [[Վասպուրական]]ի [[Արծրունիներ|Արծրունյաց]] իշխաններին։ [[10-րդ դար]]ի 2–րդ կեսին Բյուզանդիան ցանկանում էր նվաճել Մոկքը՝ Վասպուրականի նվաճումը հեշտացնելու նպատակով։ Վասպուրականի թագավորության անկումից հետո Մոկքը միացվել է Բյուզանդիային, սակայն այնտեղ Արծրունիները շարունակում էին ճանաչել Վասպուրականում մնացած Արծրունիների շառավիղներ Խեդենեկյանների գերակայությունը։ [[16-րդ դար]]ի սկզբից Մոկքի տարածքը նվաճել է [[Օսմանյան կայսրություն|օսմանյան Թուրքիան]]։ Վերջինիս կազմում այն մտնում էր [[Վան]]ի էյալեթի մեջ՝ որպես առանձին սանջակ՝ Մոկս անունով։ 16-19-րդ դարերում Մոկքում շարունակում էին գոյատևել հայկական կիսանկախ համայնքները։ Այնտեղ ժառանգական հողատերեր էին հայերը, մասամբ՝ քրդերը։ Մոկքում զարգացած էր խաղողամշակությունը, բամբակագործությունը, ձիթատու բույսերի մշակությունը, մեղվաբուծությունը։ Մոկքի 49 բնակավայրերի հայ բնակչությունը, ավելի քան 900 ընտանիք, 1915 թվականին տեղահանվել են։ Փրկվածներն անցել են Արևելյան Հայաստան և բնակություն հաստատել Թալինի, Աշտարակի շրջաններում, Սևանի ավազանում և այլուր։ Կազմված էր 9 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
 
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Մովենից Ձոր page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7 copy 2.jpg|200px|Մոկքի Առվենից ձոր գավառը]] || [[Առվենից ձոր]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Արգաստովիտ page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.jpg|200px|Մոկքի Արգաստովիտ գավառը]] || [[Արգաստովիտ]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Մովենից Ձոր page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7 copy 2.jpg|200px|Մոկքի Արքայից գավառը]] || [[Արքայից գավառ]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Իշայր page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7 copy 4.jpg|200px|Մոկքի Իշայր գավառը]] || [[Իշայր]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Իշոց page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7 copy 5.jpg|200px|Մոկքի Իշոց գավառը]] || [[Իշոց գավառ|Իշոց]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Միջա page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7 copy 6.jpg|200px|Մոկքի Միջա գավառը]] || [[Միջա]] || Այլ անվանումն է Մամռտանք:Մամռտանք։ Գտնվում է Ջերմ գետի (Արևելյան Տիգրիս) Կեցան վտակի ստորին հոսանքի շրջանում։ Համապատասխանում է [[Բիթլիսի նահանգ]]ի Մամրտանք գավառակին։ Կենտրոնն էր Միջա ավանը (այժմ՝ գյուղ), որը, ըստ [[Շապուհ Բագրատունի (պատմիչ)|Շապուհ Բագրատունու]], բերդ է ունեցել:ունեցել։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Մյուս Իշայր page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7 copy 3.jpg|200px|Մոկքի Մյուս Իշայր գավառը]] || [[Մյուս Իշայր]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Մոկք Առանձնակ page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7 copy 7.jpg|200px|Մոկքի Մոկք Առանձնակ գավառը]] || [[Մոկք Առանձնակ]] || Մոկք Առանձնակը գտնվում էր [[Որբ]] գետի (այժմ կոչվում է Մոկուս-սու) վրա։ Մոկք Առանձնակը հայտնի է իր [[Մոկք (բերդ)|Մոկք բերդով]] և [[Ամենափրկչի վանք|Ամենափրկիչ վանքով]], որն, ամենայն հավանականությամբ, գտնվել է Մոկք բերդի մոտ՝ այժմյան Մոկուս քաղաքի տեղում։ Մոկք բերդը Մոկաց իշխանների ոստանն էր, որը մինչև օրս գոյություն ունի։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Ջերմածոր page696-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7 copy 8.jpg|200px|Մոկքի Ջերմաձոր Առանձնակ գավառը]] || [[Ջերմաձոր]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Շատախ]] ավանը<ref name="Հակոբյան">{{Գիրք։Հակոբյան։Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|234-235}}</ref>:։ Գտնվում է Ջերմ (Արևելյան Տիգրիս) գետի ձորահովտում։ Մակերևույթը լեռնային է, անտառապատ ու ջրառատ։ Ջերմաձորը համապատասխանում է այժմյան Ջերմաձորի շրջանին, որը եղել է Մոկքի ամենաարևելյան գավառը։ Ջերմաձորում էր գտնվում Ջրել Զրել ամրոցը (այժմ՝ Մոկուս քաղաքի արևելք), որը [[Թովմա Արծրունի]]ն հիշատակում է որպես Զռայլ (Զըռղայլ, Զռել)։ Զռայլ բերդում առժամանակ ապաստանել է Վարդան Մամիկոնյանը։
|-
|}
 
[[Պատկեր:Page209-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Պարսկահայք նահանգ]]
Մեծ Հայքի տասնմեկերորդ նահանգը։ Հյուսիս–արևմուտքից սահմանակից էր [[Սյունիք]], [[Արցախ]] և [[Ուտիք]], արևմուտքից՝ [[Վասպուրական]] նահանգներին, արեւելքից՝ Կասպից ծովին։ Փայտակարան նահանգն, ըստ մ․թ․ա․ 63 թ․ - մ․թ․ 24 թ․ ապրած փոքրասիական հույն աշխարհագէտ եւ պատմիչ [[Ստրաբոն]] Ամասիացու՝ հայերը խլել են Ատրպատականից։ Փայտակարանը Մեծ Հայքի թագաւորության կազմում է եղել մ․թ․ա 165 թվականից մինչեւ մ․թ․ 385 թվականը՝ այսինքն 550 տարի, այլ կերպ ասած՝ ավելի քան կես հազարամյակ:հազարամյակ։ Նահանգն իր անունը ստացել է [[Փայտակարան (քաղաք)|Փայտակարան]] քաղաքի անունից:անունից։ Մյուս անունն էր Կասպեից կամ Կազբեից աշխարհ։ Այլ տվյալներ շատ քիչ են պահպանվել:պահպանվել։ Կազմված էր 13 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
{| class="sortable wikitable"
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Ayli page209-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9 copy 4.jpg|200px|Այլի գավառը Պարսկահայք նահանգում]] || [[Այլի]] || Հայտնի է նաև Կուռիճան անվամբ:անվամբ։ Գավառի կենտրոնը եղել է Այլի գյուղը:գյուղը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Arna page209-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9 copy 7.jpg|200px|Առնա գավառը Պարսկահայք նահանգում]] || [[Առնա]] || Հայտնի է նաև Ըռնա անվամբ:անվամբ։ Գավառի կենտրոնը եղել է Առնա գյուղը:գյուղը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Sraskh page209-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9 copy.jpg|200px|Արասխ գավառը Պարսկահայք նահանգում]] || [[Արասխ]] || Հայտնի է նաև Ովէա անվամբ:անվամբ։ Գավառի կենտրոնը եղել է Շնավհ գյուղը:գյուղը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Zarehavan page209-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9 copy 6.jpg|200px|Զարեհավան գավառը Պարսկահայք նահանգում]] || [[Զարեհավան (գավառ)|Զարեհավան]] || Տեղակայված է եղել Կապուտան լճից հյուսիս-արևմուտք՝ Տարոնո գետի (այժմ՝ Զոլաչայ) հովտում։ Հյուսիսից սահմանակից էր Պարսկահայքի Հեր, հարավից՝ Տամբեր, արևմուտքից՝ Առնա, հարավ-արևմուտքից՝ Վասպուրականի Վարաժնունիք գավառներին, հյուսիս-արևելքից՝ Կապուտան լճին։ 387 թվականի Հայաստանի առաջին բաժանմամբ անցել է պարսկական տիրապետության տակ։ 9-11-րդ դարերում անցել է Արծրունիների իշխանության տիրապետության տակ (908 թվականին՝ թագավորության մեջ)։ Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում է [[Սալմաստ]] գավառին։ Նշանակավոր բնակավայրերն էին Զարեհավան քաղաքը (Նոր Շիրական բդեշխության վարչական կենտրոնը) և Սաղամաս ավանը<ref name="Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը"/>։
|| 7 || [[Պատկեր:Her page209-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9 copy 8.jpg|200px|Հեր գավառը Պարսկահայք նահանգում]] || [[Հեր (գավառ)|Հեր]] || Տեղակայված է եղել Կապուտան ([[Ուրմիա լիճ]]) լճից հյուսիս-արևմուտք։ Հյուսիս-արևմուտքից սահմանակից էր [[Պարսկահայք]]ի [[Զարավանդ]], հարավից՝ [[Զարեհավան]], արևմուտքից՝ [[Վասպուրական]]ի [[Անձախի ձոր]] և [[Աղանդ ռոտ]], արևելքից՝ [[Մարանդ]], հարավ-արևելքից՝ [[Գաբիթյան]] գավառներին։ Կենտրոնը եղել է [[Հեր]]ը։ Համապատասխանել է [[Խոյ (գավառ)|Խոյ]] գավառին։ Ենթադրվում է, որ Հերը շնորհվել է [[Խորխոռունիներ]]ի տոհմաճյուղ Մաղխազունիներին, [[Արշակունիներ]]ի ժամանակաշրջանում հարևան [[Զարավանդ]] գավառի հետ միավորվել է մեկ վարչամիավորի մեջ։ [[Մարզպանական Հայաստան]]ում պարսից արքունի կալվածք Հերի նկատմամբ վերահաստատվել են Խորխոռունիների իրավունքները։ Միջին դարերում Հեր և Զարավանդ գավառները հիմնականում հիշատակվում են միասին՝ Ռոտկանց անունով։ 870-ական թվականներին Հերը մտել է Վասպուրականի իշխանության, [[885]] թվականից հետո՝ [[Աշոտ Ա]] Բագրատունու տիրույթների մեջ։ [[1403]] թվականին Հերով (Խոյով) անցած իսպանացի ուղեգրող Կլավիխոյի վկայությամբ՝ Վերին [[Հայաստան]]ի սահմանին գտնվող Խոյի բնակիչների մեծ մասը եղել են [[հայեր]]։ Սեֆյան [[Իրան]]ի կազմում Հերի տարածքում կազմավորվել է Խոյի խանությունը (համանուն կենտրոնով)։ 1827 թվականին ռուսական զորքն առժամանակ գրավել է [[Խոյ գավառ]]ի մեծ մասը։ 1828-1829 թվականներին գավառի հիմնական բնակիչների՝ հայերի մեծ մասը գաղթել է [[Արարատյան դաշտ]]։ Խոյում և գավառի վեց հայաբնակ գյուղերում բնակվող հայերի զգալի մասը բնաջնջվել է [[1918]] թվականի թուրքական հարձակման ժամանակ։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Mari page209-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9 copy 2.jpg|200px|Մարի գավառը Պարսկահայք նահանգում]] || [[Մարի գավառ|Մարի]] || Գավառի կենտրոնը եղել է Մարի գյուղը:գյուղը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Tamber page209-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9 copy 5.jpg|200px|Այլի գավառը Պարսկահայք նահանգում]] || [[Տամբեր]] || Գավառի կենտրոնը եղել է Տամբեր գյուղը:գյուղը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|}
{{Հիմնական|Սյունիք (նահանգ)}}
 
Մեծ Հայքի իններորդ նահանգը:նահանգը։ Արևմուտքում և հյուսիս-արևմուտքում սահմանակցում էր [[Այրարատ]]ին, հյուսիս-արևելքում և արևելքում՝ [[Արցախ]]ին, հարավում և հարավ-արևելքում՝ [[Վասպուրական]]ին։ Ուրարտական արձանագրություններից մեկում կարդացվում էր Սուինիա երկրանունը:երկրանունը։ Սյունիքում տիրող նախարարական տոհմը կոչվում էր Սիսիական, որի անունով էլ պարսիկները նահանգը կոչում էին Սիսիական, իսկ արաբները՝ Սիսաջան:Սիսաջան։ Կազմված էր 12 գավառներից:գավառներից։
 
{| class="sortable wikitable"
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || ||[[Աղահեճք]]|| Գավառի կենտրոնը եղել է [[Քաշաթաղք]] ամրոցը:ամրոցը։ Աղահեջք գավառի մասին շատ քիչ տեղեկություններ կան։ Աղահեջքը եղել է ընդարձակ գավառ։ Այն տարածվում էր Սյունիքի հյուսիսարևելյան մասում և սահմանագծված էր [[Արցախ]]ի [[Ծար]] և Սյունիքի [[Ծղուկք]] ու [[Հաբանդ (Սյունիք)|Հաբանդ]] գավառներով։ Տաթևի եպիսկոպոսական հարկացուցակում Աղահեջքի տակ հիշատակված է 43 բնակավայրեր։ Աղահեջքում հիշատակված վայրերից համեմատաբար նշանավոր են եղել [[Քաշաթաղք]] և [[Խոժոռաբերդ]] բերդերը<ref>{{cite book|author=Թ.Խ. Հակոբյան|title=Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year=1981|page=212}}</ref>։
|-
|| 2 || || [[Արևիք]] || Սյունիքի ամենահարավային գավառն է։ Համապատասխանում է ՀԽՍՀ [[Մեղրու շրջան]]ին<ref>{{cite book|author=Ա.Ա.Ասլանյան, Հ.Ղ. Գրգեարյան|title=Հայկական ՍՍՀ աշխարհագրական անունների համառոտ բառարան|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ|location=Երևան|year=1981|page=31}}</ref>։ ''Արևիք'' անունը հնագույն ծագում ունի։ Այս անունը, հավանաբար, կապված է նույնանուն ցեղի կամ Արև աստծու հետ։ Արևիքը Սյունիքի ամենափոքր գավառներից է։ Տարածքը գրեթե համընկնում է [[Մեղրի]] գետի ավազանին, նրա միայն մի փոքր մասը տարածվում է դեպի արևելք՝ [[Կովսական]]ի կողմերը՝ այս մասերում իր մեջ ընդգրկելով մի քանի փոքրիկ ձորահովիտներ։ Արևիքը հնում կազմում էր [[Գողթն]]ի մի մասը, իսկ հետագայում նրանից անջատվելով միացել է Սյունիքին։ Այս գավառը 1226 թվականին ավերման է ենթարկվել [[էմիր]] [[Հարուն]]ի կողմից, որը դեռ 1158 թվականին գրավել էր Մեղրին։ Արևիքի պատմաաշխարհագրական վայրերից ամենահայտնիներն են Մեղրին, որը համապատասխանում է այժմյան Մեղրի քաղաքին, [[Կարճավան]] ավանը, որը համապատասխանում է այժմյան [[Կարճևան]] գյուղին (Մեղրի քաղաքից 7-8 կմ արևմուտք՝ Կարճևան գետի հովտում), [[Կաքավաբերդ]]ը, որը գտնվում է այժմյան [[Կալեր-Վանք]]ի շրջանում և հանդիսանում էր [[Սյունիքի թագավորություն|Սյունիքի թագավորության]] նշանավոր բերդերից մեկը<ref>{{cite book|author=Թ.Խ.Հակոբյան|title=Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year=1968|page=200-201}}</ref>։ Այստեղ [[Ալդարա]] գյուղից հյուսիս գտնվում է Կուսանաց անապատա վանական համալիր:համալիր։ Նշանավոր հուշարձաններից են [[Մեղրու բերդ]]ը, Մեղրի քաղաքի եկեղեցիներ, ջանցույցը:ջանցույցը։
|-
|| 3 || || [[Բաղք]] || Բաղքը 10-12-րդ դարերում ունեցել է ավելի մեծ տարածք, քան հնում։ Բաղքը սահմանափակված էր հարավից [[Կովսական]]ով, արևմուտքից՝ [[Ձորք]]ով և [[Ծղուկք]]ով, հյուսիսից՝ [[Հաբանդ (Սյունիք)|Հաբանդ]]ով, իսկ արևելքից՝ [[Աղավնո]] ([[Հագարի]]) գետով։ [[Տաթևի վանք]]ին տրվող հարկի հին ցուցակում Բաղքը բաժանված էր երկու մասի՝ արևմտյան և արևելյան։ Նրա արևմտյան մասը կոչվում է «Բաղք գվառ», իսկ արևելյանը՝ «Միւս Բաղք», որը կոչվում էր նաև [[Քուշանիք]]։ Տաթևի եպիսկոպոսական թեմի հին հարկացուցակում Բաղքի տակ հիշատակված էր 93 գյուղ<ref>{{cite book|author=Թ.Խ. Հակոբյան|title=Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year=1981|page=204}}</ref>, որից հայտնի էին Տորթնը, Խոտանանը, Կավարտը, Վժանիսը:Վժանիսը։ Ուշ միջնադարում կոչվել է Չավնդուր:Չավնդուր։ Հայտնի էր պղնձահանքերով:պղնձահանքերով։
|-
|| 4 || || [[Գեղարքունիք (գավառ)|Գեղարքունիք]] || Գեղարքունիք գավառը զբաղեցնում էր [[Գեղամա լիճ|Գեղամա լճի]] ([[Սևանա լիճ]]) ավազանի խոշորագույն մասը, իսկ ավազանի մյուս փոքրիկ մասը կազմում էր [[Սոթք (գավառ)|Սոթք]] գավառը։ Գեղարքունիքը տարածվում էր լճի ավազանի հյուսիսարևմտյան կողմում, իսկ Սոթքը՝ հարավարևելյան։ Գեղարքունիքն ու Սոթքը միասին կոչել են նաև [[Գեղամա երկիր]]։ Ավանդությունը Գեղարքունիք անունը կապում է ավանդական [[Գեղամ]]ի անվան հետ։ Սևանա լիճը մեծ մասով պատկանում էր Գեղարքունիք գավառին։ Գեղամա երկրի քաղաքական վիճակի մասին վկայությունները սկսել են 8-րդ դարից, երբ այդ երկիրը միացվել էր [[Բագրատունիներ]]ի կենտրոնական իշխանությանը։ [[Սելջուկ թուրքերի արշավանքները Հայաստան|Սելջուկների տիրապետությունը]] Գեղամա երկրում կարճատև է եղել։ Հայ-վրացական միացյալ զորքերը, [[Զաքարյաններ|Զաքարյան]] զորավարների գլխավորությամբ, Գեղամա երկիրը 12-րդ դարի վերջերին ազատել են սելջուկներից։ Այստեղ իրենց իշխանությունն են հաստատել Զաքարյանները և նրանց ազգական [[Դոփյաններ]]ը<ref>{{cite book|author=Թ.Խ. Հակոբյան|title=Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year=1981|page=216-217}}</ref>։ Գավառը հայտնի է եղել իր փայտագործներով:փայտագործներով։
|-
|| 5 || || [[Երնջակ (գավառ)|Երնջակ]] || Տարածվում էր [[Երնջակ գետ]]ի (այժմ՝ [[Ալինջա-չայ]]) ավազանում։ Երնջակը շրջապատված էր [[Գողթն]], [[Ծղուկք]], [[Ճահուկ գավառ (Սյունիք)|Ճահուկ]] և [[Նախճավան]] գավառներով, հարավում, հավանաբար, նրա սահմանը հասնում էր [[Երասխ գետ]]ին։ Երնջակի հարավային մասը հնագույն ժամանակներից ի վեր հայտնի է եղել իր ընտիր մրգերով՝ [[ծիրան]]ով, [[նուռ|նռով]], [[թուզ]]ով, [[տանձ]]ով և այլն։ Այս մասում մշակվում էին նաև [[բամբակ]], իսկ հյուսիսային մասում՝ [[քնջութ]], [[կտավատ]], [[հացահատիկ]]ներ և այլ մշակաբույսեր։ Նրա պատմական տարածքն ընդգրկում է այժմյան [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության]] Ջուլֆայի շրջանը և տարածվում Արաքս գետի աջ և ձախ կողմի հարթություններում ու լեռնալանջերում` հանրահայտ [[Վիշապասար]] (Օձասար) անվանվող բարձրաբերձ լեռան փեշերին, որը միաժամանակ հանդիսանում է գավառի հիմնական խորհրդանիշներից մեկը։ Լեռը ծովի մակարդակից ունի 2412 մետր բարձրություն, որի երկգագաթ բարձունքի վրա տարբեր հատվածներում կան ճգնարաններ, 10-17-րդ դարերին թվագրվող մատուռ։ Վերջերս նրա վրա հայտնաբերվել է նաև ուրարտական սեպագիր արձանագրություն։ Երնջակի նպաստավոր բնակլիմայական պայմանները, ճոխ բուսականությունն ու խմելու ջրի պաշարները, բարեբեր դաշտերն ու բնական ամրությունները պատճառ են դարձել, որպեսզի տարածքը մշտապես լինի բնակեցված սկսած անհիշելի ժամանակներից։ Երնջակը միջնադարում հռչակված էր որպես «Գեղեցկանիստ երկիր»:։ Ս. Երեմյանը տեղադրելով պատմական Երնջակի տարածքը, ժամանակին նշել է, որ այն գրավել է «շուրջ 600 կմ² տարածություն. գրավում էր [[Երնջակ գետ]]ի (այժմ՝ Ալիջա-չայ) գետի վերին հոսանքի շրջանը»<ref>Ղ. Ալիշան - Սիսական, Վենետիկ, 1893, էջ 349</ref><ref>Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացույցի», Եր., 1963 թ., էջ 51։</ref>։ Այս տեղադրությունն այնքան էլ ճիշտ չէ, քանզի գավառի պատական տարածքը 7-17-րդ դարերում ընդգրկել է ոչ միայն Երնջակի վերին, այլ միջին և ստորին հոսանքի տարածքները՝ հաճախ մինչև [[Արաքս գետ]]ի ափերը։ Այսպիսով գավառի տարածքը կազմել է ավելի քան 900 կմ²<ref>[[Արգամ Այվազյան]]- Նախիջևանի վիմագրական ժառանգությունը, Հատոր Դ, Երնջակ Գավառ, Եր., 2008, էջ 5։</ref>:։
|-
|| 6 || || [[Ծղուկք]] || Այլ անվանումն է Սիսիական:Սիսիական։ Համապատասխանում է ՀԽՍՀ նախկին [[Սիսիանի շրջան]]ին և [[Գորիսի շրջան]]ի արևմտյան մասին<ref>{{cite book|author=Ա.Ա. Ասլանյան, Հ.Ղ. Գրգեարյան|title=Հայկական ՍՍՀ աշխարհագրական անունների համառոտ բառարան|publisher=ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն|location=Երևան|year=1981|page=94}}</ref>։ Ծղուկ գավառը սահմանափակված էր արևելքից [[Աղահեջք]]ով և [[Հաբանդ (Սյունիք)|Հաբանդ]]ով, արևմուտքից՝ [[Ճահուկ գավառ (Սյունիք)|Ճահուկ]]ով և [[Վայոց ձոր]]ով, որոնց հետ ունեցած սահմանն անցնում է [[Սյունյաց լեռներ]]ի ջրբաժան գծով, հարավից՝ [[Բաղք]], [[Ձորք]], [[Գողթն]] ու [[Երնջակ (գավառ)|Երնջակ]] գավառներով, որոնց հետ բնական սահման է ծառայում [[Բարկուշատի լեռներ]]ը։ Հյուսիսում Ծղուկքի հարևանն [[Արցախ]]ի [[Ծար]] գավառն է։ Ծղուկ անունը, հավանաբար, էթնիկական ծագում ունի<ref>{{cite book|author=Թ.Խ. Հակոբյան|title=Սյունիքի Թագավորությունը|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year=1966|page=137}}</ref>։ Սյունյաց իշխանների ոստանն այստեղ գտնվելու պատճառով, այս գավառը հաճախ կոչվում էր նաև Սյունիք կամ Սիսական, որոնք 10-11-րդ դարերին մեր պատմիչների մոտ ավելի հաճախ են հիշատակվել, քան Ծղուկը։ 13-րդ դարից ի վեր Ծղուկ գավառը կոչվել է նաև [[Որոտան]]։ Ծղուկի պատմական վայրերից նշանավոր են [[Շաղատ (գյուղ)|Շաղատ]] գյուղաքաղաքը, [[Որոտն]] գյուղը, [[Որոտնաբերդ]]ը և [[Որոտնավանք]]ը, [[Տաթևի վանք]]ը, [[Թանահատի վանք]]ը, Սիսիան քաղաքի [[Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի (Սիսիան)|Սյունի վանք]]ն ու [[Սյունի բերդ]]ը<ref>{{cite book|author=Թ.Խ. Հակոբյան|title=Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year=1981|page=205-209}}</ref>։ Նշանավոր տոհմերից են Սյունիներն ու Օրբելյանները:Օրբելյանները։
|-
|| 7 || ||[[Կովսական (գավառ)|Կովսական]]|| Կոչվել է նաև Կուսական, Կոսական և [[Գրհամ]]՝ համանուն գլխավոր բերդի անունով։ Կովսականը հիմնականում տարածված էր այժմյան [[Ծավ]] գետի ավազանում և [[Ողջի]] [[գետ]]ի աջակողմյան մի շարք վտակների ([[Բեխ]], [[Վաչագան (գետ)|Վաչագան]], [[Գեղանուշ]] և այլ [[վտակ]]ներ) շրջաններում։ Կովսականում մինչև 13-րդ դարը եղած պատմա-աշխարհագրական վայրերից նշանավորը Գրհամ բերդն է, որը գոյություն է ունեցել 10-13-րդ դարերում<ref>{{cite book|author=Թ.Խ.Հակոբյան|title=Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year=1968|page=201}}</ref>:։
|-
|| 8 || || [[Հաբանդ (Սյունիք)|Հաբանդ]] || Հաբանդ գավառին հայ պատմիչները շատ քիչ են անդրադարձել։ «Աշխարհացույցի» մեջ հիշատակված է երկու Հաբանդ, որոնցից մեկը գտնվում է [[Սյունիք]]ում, իսկ մյուսը՝ [[Արցախ]]ում։ Արցախի Հաբանդ գավառն անմիջապես սահմանակից է Սյունիքի Հաբանդին։ Արևելյան կողմում Հաբանդի սահմանն անցնում է [[Հագարի]] գետով, արևմտյան կողմում սահմանակցում է [[Ծղուկք]]ի Տաթև և Որոտան շրջանների հետ։ Հյուսիսում [[Աղահեջք]]ի հետ սահմանն անցնում էր Հագարի գետի [[Աղողլան]] վտակի աջ ափով տարածվող լեռներով, իսկ հարավային կողմում՝ [[Բարգուշատ]] և [[Որոտան]] գետերի ջրբաժան լեռներով, որտեղ Հաբանդը սահմանակցում էր [[Բաղք]]-[[Քաշունիք]]ի և Բաղք-[[Աճանան]]ի հետ<ref name="Թ.Խ. Հակոբյան 1981 էջ 209">{{cite book|author=Թ.Խ. Հակոբյան|title=Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year= 1981|page=209}}</ref>։ Ավանդության համաձայն՝ [[Ձագիկ]] նահապետը Հաբանդ գավառում կառուցել է մի բերդ և այն անվանել «Ձագեձոր» կամ [[Հաբանդի բերդ]], իսկ այն ձորը, որտեղ գտնվում էր [[ամրոց|բերդ]]ը, իբր, նրա անունով էլ կոչվել է «Ձագեձոր»<ref>{{cite book|author=Ստափանոս Օրբելյան|title=Պատմութիւն նահանգին Սիսական|publisher=Թիֆլիս|location=|year= 1910|page=13}}</ref>։ Հետագայում Ձագեձոր անունը դարձել է [[Զանգեզուր]], իսկ նրա մյուս անունը՝ Հաբանդն աստիճանաբար հանվել է գործածությունից։ [[Տաթևի վանք]]ին տրվող հարկի հին ցուցակում Հաբանդ գավառի տակ հիշատակվում էր 79 գյուղ<ref name="Թ.Խ. Հակոբյան 1981 էջ 209"/>։ Պատմական վայրերից են [[Հալիձոր]]ը, [[Շինուհայր]]ը, [[Խոտ (Սյունիքի մարզ)|Խոտ]]ը, [[Խնձորեսկ]]ը, [[Տեղ (գյուղ)|Տեղ]] բնակավայրերը:բնակավայրերը։
|-
|| 9 || || [[Ձորք]] || Ձորք փոքրիկ գավառը տարածվում էր [[Կապան]] գետի վերին հոսանքի շրջանում։ Գավառը 11-րդ դարից սկսած կոչվել է Կապան՝ այնտեղ գտնվող Կապան քաղաքի անունով, իսկ ավելի ուշ՝ [[Բաղաբերդ]]։ Ձորքը Սյունիքի ամենալեռնոտ շրջանն է։ Նրա մի զգալի մասն այժմ էլ ծածկված է խիտ անտառներով։ [[Սյունիքի թագավորություն|Սյունիքի թագավորության]] գոյության ընթացքում Ձորքը դարձել էր նրա կենտրոնական շրջանը՝ ոստանը։ Ձորք գավառի պատմաաշխարհագրական նշանավոր վայրերն են [[Գեղի]] բնակավայրը, Կապան քաղաքը, [[Վահանավանք]]ը, [[Բաղաբերդ]] և [[Շլորուտ]] [[ամրոց|բերդ]]երը<ref>{{cite book|author=Թ.Խ. Հակոբյան|title=Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն|publisher=«Միտք»|location=Երևան|year=1981|page=201-202}}</ref>:։
|-
|| 10 || || [[Ճահուկ գավառ (Սյունիք)|Ճահուկ]] || Գտնվել է Նախճավան գետի Ճահուկ (այժմ՝ [[Ջահրի]]) և Շահապոնք (այժմ՝ [[Շահբուզ]]) վտակների ավազաններում։ Անվանահիմքը «ճահ» կամ «ջահ» նշանակում է «ջոկ», «խումբ» կամ «առանձին»<ref>Հյաչյան Աճառյան // Հայերենի արմատական բառարան, հ. 5, էջ 574</ref>:։ Գավառանունը Նախիջևանից անջատվելու կապակցությամբ է ստացել այդ անունը, որովհետև նրա մեջ մտնող մի շարք գյուղեր եղել են Նախիջևան գավառում։ Սահմանակից է եղել հյուսիսից, հյուսիս-արևելքից և հարավից [[Երնջակ (գավառ)|Երնջակ]] և [[Նախճավան]], արևմուտքից՝ [[Այրարատ]]ի [[Շարուր]] գավառներին։ Կազմված էր Ճահուկ և Շահապոնք վիճակներից՝ համանուն կենտրոններով։ Մակերևույթը լեռնադաշտային է, զգալիորեն անտառավետ, կլիման՝ ցամաքային, հողը՝ բերրի։ [[Արշակունիներ]]ի ժամանակ (1-5-րդ դարեր) Ճահուկը եղել է Շահապունի իշխանական տան ժառանգական տիրույթը։ 6-րդ դարում Ճահուկը հիշատակվում է որպես բյուզանդական և պարսկական նվաճողների դեմ պայքարող հայկական ուժերի զորաճամբար։ 10-րդ դարում Ճահուկը մտնում էր Սյունյաց գահերից իշխան [[Սմբատ Սյունի|Սմբատի]] տիրույթների մեջ։ Սյունյաց իշխանության քաղաքական դերի նվազումից հետո, 12-րդ դարում, Ճահուկն անցել է Համտունյաց իշխանությանը, ապա՝ [[Օրբելյաններ|Օրբելյան]] իշխան Ելիկումին, այնուհետև՝ [[Պռոշյաններ]]ին։ Ճահուկ ավանի Սուրբ Աստվածածին վանքը 14-18-րդ դարերում եղել է ունիթորների միաբանության կենտրոն։ 16-18-րդ դարերում Ճահուկը Նախիջևանի խանության կազմում էր և կոչվում էր Ջահրի։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից Ճահուկը մտնում էր Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառի մեջ։
|-
|| 11 || || [[Սոթք (գավառ)|Սոթք]] || 13-14-րդ դարերի պատմիչ [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ը Սյունյաց եկեղեցուն հարկատու Սոդք-Ծարի բնակավայրերից հիշատակում է հետևյալները՝ Սոթք, Ծափաթաղք, Ունջի ձոր (Ունչիձոր), Հովուաթափք (Հավսաթաղք), Ավազան, Համամաբակք, Արավիսաբակք (Արևիսաբակ), Գուկառինճ, Տրետուք, Սափչի անապատ (Սափչանապատ), Խորթագետ, Վարդանաբակք, Նորաբակք:Նորաբակք։ Ընդգրկել է Գեղամա (Սևանա) լճի հարավարևելյան, ափամերձ շրջանը՝ Սոդից կամ Մազրա (այժմ՝ Մասրիկ) գետի և դրա վտակների (Ականից, Կարմիր աղբյուր, Կալեր) հովիտները։ Մաքենյաց (Կարճաղբյուր) գետով արևմուտքից սահմանակից էր Գեղարքունիք գավառին, Վարդենիսի լեռնաշղթայով հարավից սահմանազատվում էր Վայոց ձոր գավառից, Գանձակի (այժմ՝ Սևանի) լեռնաշղթայով (հյուսիսից)՝ Ուտիքից, Սյունիքի լեռնաշղթայով (արևելքից)՝ Արցախից։ Տարածքով հիմնականում համընկնում է նախկին Վարդենիսի շրջանին։ Մակերևույթը դաշտային է, հողը՝ արգավանդ (թերևս որի համար երբեմն կոչվել է Արտից գավառ)։ Ունի խոտավետ արոտավայրեր, սառնորակ ջրեր, մետաղահանքեր, հյուսիսում՝ կաղնու և գիհու անտառներ։ Սոթքի ոսկին շահագործվել է դեռևս մ.թ.ա 2-րդ հազարամյակից (Սոդքի ոսկու հանքավայր)։ Սոթքը հնում եղել է Սոդացի նախարարական տան ժառանգական տիրույթը՝ Սոդ (այժմ՝ գ. Սոդք) իշխանանիստ կենտրոնով։ Ըստ Զորանամակի՝ Սոթքի իշխանությունը Հայոց զորաբանակին տվել է 50 մարտիկ։ Ենթադրվում է, որ Արշակունյաց թագավորության անկումից (428) հետո միացվել է Արցախ նահանգի Վայկունիք (հետագա դարերում իշխանանիստ կենտրոնի անունով կոչվել է Ծար) գավառին։ Ստույգ հայտնի է, որ 9-րդ դարի 1-ին կեսից Սոթքը մտել է Խաչենի տեր Սահլ Սմբատյանի իշխանության մեջ։ Այնուհետև՝ մինչև 13-րդ դարը Սոթքը պատկանել է Ծար-Վայկունիքում իշխող Սահլ Սմբատյանի տոհմաճյուղին, 13-16-րդ դարերում՝ Դոփյաններին, 16-18-րդ դարերում՝ Մելիք-Շահնազարյաններին։ Սոդ ավանից բացի, Սոթքի հին բնակավայրերից հիշատակվում են Խորասանիբակը, որը հայոց Սմբատ Բ Բագրատունի թագավորը 895 թվականին պարգևել էր Տաթևի վանքին:վանքին։ Վասակաշեն ավանը (այժմ՝ Վարդենիս), որի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու դամբարանում թաղվել են 16-րդ դարի ժամանակագիր Հովհաննես Ծարեցին և Սարգիս վարդապետը, Վարդանաբակ կամ Վարդանաշեն ավանը (այժմ՝ գյուղ Ակունք), ինչպես նաև Մեծ Մազրա գյուղը (հնում՝ քաղաքավան, այժմ՝ Մեծ Մասրիկ), եղել է Մելիք-Շահնազարյանների իշխանանիստ կենտրոնը։ Այստեղ գտնվում է միջնադարյան նշանավոր վանական համալիրներից մեկը՝ [[Մաքենյաց վանք]]ը, որտեղ [[Սողոմոն Մաքենացի]]ն կրոնական ծիսակատարությունները հուներենից թարգմանել էր հայերեն:հայերեն։
|-
|| 12 || || [[Վայոց ձոր (գավառ)|Վայոց ձոր]] || Համապատասխանում է ՀՀ ներկա [[Վայոց ձորի մարզ]]ին՝ [[Եղեգնաձորի շրջան|Եղեգնաձորի]] ու [[Վայքի շրջան|Վայքի]] շրջաններով։ Վայոց ձորը Սյունիքի առավել նշանավոր գավառներից մեկն էր։ Վայոց ձորի և նրանում գտնվող մի շարք վայրերի մասին հայկական և այլ աղբյուրներում կան բազմաթիվ հիշատակություններ։ Վայոց ձորն իր մեջ ընդգրկում էր [[Արփա]] գետի վերին և միջին հոսանքների ավազանները։ Սահմանափակված էր հյուսիսից [[Գեղարքունիք (գավառ)|Գեղարքունիք]]ով և [[Սոթք (գավառ)|Սոթք]]ով, արևելքից՝ [[Ծղուկք]]ով և [[Արցախ]]ի [[Ծար]] գավառով, հարավից՝ [[Ճահուկ (Սյունիք)|Ճահուկ]]ով և [[Այրարատ]]ի [[Շարուր]] գավառով, իսկ արևմուտքում Այրարատից բաժանված էր [[Գեղամա լեռներ]]ի ջրբաժան գծով։ Վայոց ձորը Սյունիքի ամենաընդարձակ գավառներից մեկն էր։ Այն իրենից ներկայացնում էր բոլոր կողմերից լեռներով պատած մի գոգավորություն։
Մինչև 9-րդ դարը Վայոց ձորի մասին տեղեկությունները քիչ են։ 9-րդ դարի կեսերին Վայոց ձորի [[Եղեգիս]] գյուղաքաղաքն է տեղափոխվում Սյունյաց իշխանանիստը։ 11-րդ դարի սկզբին Վայոց ձորը Բագրատունի [[Գագիկ Ա]] թագավորը միացնում է կենտրոնական թագավորությանը։ [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիների թագավորության]] անկումից հետո Վայոց ձորի իշխաններն աստիճանաբար կորցնում են իրենց քաղաքական նշանակությունը, իսկ [[Սելջուկ-թուրքերի արշավանքները Հայաստան|սելջուկ-թուրքերի արշավանքների]] և տիրապետության հետևանքով նրանք գրեթե հեռանում են քաղաքական ասպարեզից։ 13-րդ դարասկզբին, երբ հայ-վրացական միացյալ զորքերն ազատագրել էին հյուսիսարևելյան Հայաստանը, Վայոց ձորի մեծ մասը [[Զաքարյաններ]]ի միջոցով տրվել էր [[Լիպարիտ Օրբելյան]] իշխանին, իսկ մյուս մասը՝ [[Խաղբակյաններ]]ին (կամ [[Պռոշյաններ]])։ [[Օրբելյաններ]]ը և Խաղբակյանները երկար ժամանակ շարունակում էին իշխել Վայոց ձորում։ Օրբելյանների մասին հիշատակությունները մինչև 15-րդ դարի կեսերը չեն ընդհատվում։ Հավանական կարելի է համարել, որ Օրբելյաններն ու Խաղբակյանները քաղաքական ասպարեզից վերացել են 15-րդ դարի վերջերին։ Այստեղ են գտնվում [[Ցախաց Քար]], [[Թանահատ]], [[Արատես]], [[Սպիտակավոր]], [[Խոտակերաց]] վանքերը, [[Սմբատաբերդ]] և [[Պռոշաբերդ]] ամրոցները, Գլաձորի միջնադարյան համալսարանը:համալսարանը։
|-
|}
 
[[Պատկեր:Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգ]]
Մեծ Հայքի ութերորդ նահանգը։ Հյուսիսից սահմանակից էր [[Այրարատ]], հյուսիս-արևելքից՝ [[Սյունիք]], արևելքից՝ [[Փայտակարան]] և [[Պարսկահայք]], հարավից՝ [[Կորճայք]], [[Մոկք]] և [[Աղձնիք]], արևմուտքից՝ [[Տուրուբերան]] նահանգներին։ Կենտրոնական նահանգներից և ամենամեծը իր տարածությամբ:տարածությամբ։ Անունը գրականության մեւ հիշատակվում է սկսած 6-րդ դարից:դարից։ Անունը հայկական չէ և վերցված է պահլավերենից:պահլավերենից։ «Վասպուր» էին կոչվում Սասանյան թագավորների ժամանակ Պարսկաստանի յոթ ամենաբարձր ազնվական տոհմերի անդամները:անդամները։ Ելնելով դրանից երկիրը խոչվում էր «Ազնվականների երկիր» կամ «Ազնվականների գնդիր երկիր»<ref>Հյուբշման, եր. 95։</ref>:։ Վասպուրական նահանգը կոչվում էր նաև «Երկիր Արծրունյաց», քանի որ այստեղի գլխավոր նախարարական տոհմը Արծրունիներն էին:էին։ Կազմված էր 36 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
{| class="sortable wikitable"
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Akn Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.jpg|200px|Ակե գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Ակե]] || Անունը ծագել է Ակեացի ցեղից:ցեղից։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Aghand Rot Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 9.jpg|200px|Աղանդ-ռոտ գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Աղանդ-ռոտ]] || Խեթական աղբյուրներում նշված է որպես «Ալլանդա»<ref>{{Գիրք:ՏԲ|94}}</ref>։ Հայտնի է [[Աղանդռոտ]] գետը։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Aghbaq Mets Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy.jpg|200px|Աղբակ Մեծ գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Մեծ Աղբակ|Աղբակ Մեծ]] || Այժմ՝ Բաշկալե:Բաշկալե։ Ակե գավառից դեպի հյուսիս:հյուսիս։ Արծրունյաց նախարարական տոհմի բնագավառը:բնագավառը։ Այստեղ է գտնվել Ադամակերդ ամրոցը:ամրոցը։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Aghihovit Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 22.jpg|200px|Աղովիտ գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Աղովիտ գավառ|Աղովիտ]] || Այժմ՝ Բադնոց:Բադնոց։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Andzakhi Dzor Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 7.jpg|200px|Անձախի Ձոր գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Անձախի ձոր]] || Այժմ՝ Կոդուր:Կոդուր։ Սահմանակից Պարսկահայքի Հեր գավառին:գավառին։ Գավառի կենտրոնն էր Կոտոր բերդը:բերդը։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Andzevatsiq Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 6.jpg|200px|Անձևացիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Անձևացիք]] || Երբեմն կոչվել է Գարգահ, համանուն ցեղի անունից:անունից։ Տարածվում էր Արևելյան [[Տիգրիս]]ի վտակ՝ [[Ջերմաջուր]] գետի ակունքների դժվարամատչելի լեռնաստանում։ Ասուրա-բաբելական արձանագրություններում հիշատակվում է «Անզի» ձևով։ Ի սկզբանե, Անձևացիքը հանդիսանում էր հայ [[Անձևացիներ|Անձևացի]] (Անձաւացի) իշխանական տոհմի տիրույթը. տոհմական ոստանը՝ [[Կանգավար (ամրոց)|Կանգուար]]։ [[Մեծ Հայք]]ի [[387]] թվականի բաժանման ժամանակ գավառն անցավ [[Սասանյան Պարսկաստան]]ին, իսկ [[7-րդ դար]]ի կեսերին նվաճեցին արաբները։ [[885]] թվականին գավառը մտավ [[Բագրատունյաց Հայաստան|Բագրատունիների թագավորության]] կազմի մեջ, իսկ երբ [[908]] թվականին ստեղծվեց [[Վասպուրականի թագավորություն]]ը, գավառն ընդգրկվեց նրա կազմի մեջ՝ խաղալով ռազմաքաղաքական կարևոր դեր։ [[990]] թվականին Վասպուրականի թագավորությունը բաժանվեց [[Արծրունիներ|Արծրունի]] երեք եղբայրների միջև, և նրա մասերից մեկը հանդիսացող Անձևացյաց գավառում թագավորեց Գուրգեն Արծրունին։ [[1021]] թվականին գավառը Վասպուրականի թագավորության հետ ընկավ [[Բյուզանդիա]]յի գերիշխանության տակ։ Սկսած [[4-րդ դար]]ից` գավառն ուներ իր եպիսկոպոսությունը։ Այս գավառում է գործել [[Բարդուղիմեոս առաքյալ]]ը։ [[10-րդ դար]]ում գավառի եպիսկոպոսն էր [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] հայրը` Խոսրով Անձևացին։ Անձևացյաց գավառում հայտնի էին Կանգավար (Կանգուար) և Նորաբերդ ամրոցները, Ալաման, Լեկ և Աղզի գյուղերը և ուրարտական [[Արուբաինի|Արուբանինիի]] ու հայոց [[Անահիտ]] աստվածուհիների կենտրոն Դարբնացքար կամ Ագռավաքար վայրը՝ Արևելյան Տիգրիսի ափին, որտեղ հետագայում հիմնվել է [[Հոգեաց վանք]]ը։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Arberani Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 8.jpg|200px|Առբերանի գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Առբերանի]] || Այժմ՝ Բերկրի:Բերկրի։ Այս գավառին է պատկան էլ [[Լիմ կղզի|Լիմ]] և [[Կտուց կղզի|Կտուց]] կղզիները, որոնցում մինչև հիմա էլ կիսավեր վիճակում պահպանվել են միջնադարյան համանուն հայտնի վանական համալիրները:համալիրները։ Այստեղ է գտնվել Բերկրի ամրոցը՝ համանուն քաղաքով:քաղաքով։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Arnoyotn Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 8.jpg|200px|Առնոյոտն գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Առնոյոտն]] || Հայտնի է նաև Առնոհոտն անվամբ:անվամբ։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Archishakovit Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 12.jpg|200px|Արճիշակովիտ գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Արճիշակովիտ]] || Այն համապատասխանում է այժմյա Արճեշի շրջանին:շրջանին։ Այստեղ է գտնվել․
1. Ականից Սուրբ Գևորգ վանքը, որում, համաձայն ավանդույթի, պահվում է Սուրբ Գևորգ զորավարի մասունքները<ref>Միրախորեան, Ուղևորություն, գ. էջ 28</ref><ref>Շերենց, Սրբավայրեր, էջ 86-88։</ref><ref>Էֆրիկիան, Բնաշխարհ բառարան, հատոր Ա, էջ 77։</ref>:։
 
2. Այրի ձորի վանք՝ կազմված է 3 եկեղեցիներից՝ Սուրբ Հարություն, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ և Սուրբ Կարապետ:Կարապետ։ Առաջին հիշատակությունը եղել է 1294 թվականին՝ Աստվածատուր գրողի կողմից<ref>Ակինեան Հ. Ն. Հավաքումն հիշատակարանաց, Երևան, Թ. 87, Ավետարան։</ref>:։
 
3. [[Ասպիսակ]] գյուղի մոտ գտնվող Ասպիսընկայ Սուրբ Հարություն վանքը<ref>Սարգեսիան, Տեղեկադրություն, էջ 268։</ref>:։
 
4. Ականց ավանի հյուսիս-արևելյան կողմում, [[Ծաղկանց լեռներ|Ծականց լեռների]] հարավային աջ լեռան մոտ կառուցված [[Եղրդուտի վանք|Արծվաբեր Սուրբ Աստվածածին կամ Սուխարայ կամ Խառաբաստայ]] վանքը՝ Սոսկուն հայաբնակ գյուղի վերևում:վերևում։ Ուներ լայնածավալ ու բոլորաձև գավիթ, բարձրակատար կամարակապ կաթողիկե, աշտարակներով պարիսպ:<ref>Շերենց, Սրբավայրեր, էջ 89-90։</ref>։
 
5. Արջոնից կամ Առջևից կամ Առաջուց Սուրբ Աստվածածին կամ Հավատավոր Սուրբ Գևորգ վանք՝ գտնվել է Սիփան լեռան և Մեծոփայի միջև:միջև։ Ծաղկանց լեռնաշղթայի հարավային շղթայի վրա:վրա։ Հանդիսանում է գավառի առաջին վանքը, որն օծվել է<ref>Շերենց, Սրբավայրեր, էջ 94։</ref>:։
|-
|| 10 || [[Պատկեր:Artaz Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 22.jpg|200px|Արտազ գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Արտազ]] || Գավառի ավելի հին անունն է Շավարշան կամ Շավարշական:Շավարշական։ Եղել է [[Ամատունիներ]]ի նախարարական տոհմի ժառանգական տիրույթը։ Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում է ներկայիս [[Իրան]]ի Մակու գավառին։ Ըստ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]]՝ նախապես կոչվել է Շավարշավան (Շավարշական) և մ.թ.ա. 2-րդ դարի 1-ին կեսին Արտազ է անվանել Ալանանց երկրի Արտազ (Արդոզ, Արդոզական) գավառի անունով, երբ [[Արտաշես Ա]]-ն այնտեղ բնակեցրել է ալան գերիներով։ Արտազով է անցել [[Արտաշատ (մայրաքաղաք)|Արտաշատ]]-[[Եկբատան]] ճանապարհը։ Արտազում տեղի են ունեցել հայ-պարսկական զինաբախումներ՝ [[Ավարայրի ճակատամարտ]]ը [[451]] թվական, [[Ներսեհապատի ճակատամարտ]]ը [[483]] թվական։ [[8-րդ դար]]ի 2-րդ կեսից Արտազը դարձել է [[Արծրունիներ]]ի սեփականությունը, [[885]] թվականից մտել է [[Բագրատունիներ]]ի, [[908]] թվականից՝ [[Վասպուրականի թագավորություն|Վասպուրականի թագավորության]] մեջ։ 8-րդ դարում ստեղծվել է Մակուի իշխանությունը։ [[14-րդ դար]]ի սկզբից Արտազը զավթվել է Սեֆյան Պարսկաստանի կողմից, Արտազում հիշատակվում են Շավարշավան (այժմ՝ [[Մակու]]) գյուղաքաղաքը, նշանավոր ուխտատեղի [[Սուրբ Թադևոսի վանք|Սուրբ Թադևոս]] վանքը, Եդինդ (Երինդ) գյուղը (ուր ընթացել են [[484]] թվականի [[Նվարսակի պայմանագիր|Նվարսակի պայմանագրի նախնական բանակցությունները]]), դպրոցով ու գրչության կենտրոնով հռչակված [[Ծոր Ծոր|Ծործորի վանքը]]։
|-
|| 11 || [[Պատկեր:Artashisyan Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 11.jpg|200px|Արտաշիսյան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Արտաշիսյան]] || Գավառը եղել է Արտաշիսյան կամ Արտավանյան ավանի տաճարական տիրույթը, համընկել է Արտամետ ավանի շրջակայքին։ Ենթադրվում է, որ Արտաշիսյանը [[Ուրարտու|ուրարտական ժամանակաշրջանում]] եղել է Թարիրախինիլի բնակավայրի տաճարական կալվածքը։ Կոչվել էր նաև Արտավանյան։ Հիշատակվում է «[[Աշխարհացույց]]»-ում։ում<ref name="Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը"/>։։։
|-
|| 12 || [[Պատկեր:Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.jpg|200px|Արտավանյան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Արտավանյան գավառ|Արտավանյան]] || Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 13 || [[Պատկեր:Baqran Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 18.jpg |200px|Բաքրան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Բաքրան]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Մարանդ]] քաղաքը։ Գավառի կազմում եղել է նաև [[Բակուրակերտ]] հեթանոսական կենտրոնը։ Թավրիզի հյուսիս-արևմտյան կողմում է:է։ Հին ստուգաբանությունը ասում էր, թե Մարնդ նշանակում է ''մայր անդ'', որովհետր իբր թե, այստեղ է թաղված Նոյի կինը՝ Նոյեմզարը:Նոյեմզարը։
|-
|| 14 || [[Պատկեր:Bogunik Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 5.jpg|200px|Բոգունիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Բոգունիք]] || Այժմ՝ Համուկ:Համուկ։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 15 || [[Պատկեր:Bujuniq Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 9.jpg|200px|Բուժունիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Բուժունիք]] || Այժմ՝ Նորդուզ:Նորդուզ։ Բոհտան-սու կամ արևելյան [[Տիգրիս]] գետի վերին մասերում:մասերում։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 16 || [[Պատկեր:Bun Mardastan Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 13.jpg|200px|Բուն Մարդաստան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Բուն Մարդաստան]] || Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 17 || [[Պատկեր:Gabitean Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 17.jpg|200px|Գաբիթյան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Գաբիթյան]] ||[[Կապուտան]] լճից հյուսիս-արևմուտք, Կոտուրի լեռնաշղթայից արևելք, Զարեվանդ և Շավարշավան գավառների սահմանակցությամբ:սահմանակցությամբ։ Մ․թ․ա․ 8-րդ դարում [[Ասորերեն|ասորեստանական]] սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվում է ''Սանգիբտու'' (Սան-գավիթ) անվանումով, որպես [[Ուրարտու]]ի արքունական տիրույթ և ռազմատնտեսական խոշոր հենակետ՝ շուրջ 80 բնակավայրով։ Ասորեստանի [[Սարգոն II]] թագավորն իր արձանագրություններում պատմում է, որ մ․թ․ա․ 714 թվականին ավերել է այդ գավառի բազմաթիվ բնակավայրեր, ինչպես նաև [[Սարդուրի Բ]] և [[Ռուսա Ա]] արքաների ջանքերով ստեղծված տնտեսական և ռազմական համալիրներ։
|-
|| 18 || [[Պատկեր:Gazrik Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 2.jpg|200px|Գազրիկյան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Գազրիկյան]] || Տեղադրվում է [[Տարոնո գետ|Տարոնո]] գետի ակունքների շրջանում։ Կենտրոնն էր Գազրիկ ավանը։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 19 || [[Պատկեր:Garni Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.jpg|200px|Գառնի գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Գառնի (գավառ)|Գառնի]] || Այժմ՝ Բայազետ:Բայազետ։ Տարածվում էր Առեստ գետի վերին ավազանում և Աբաղայի դաշտում։ Միջին դարերում [[Առբերանի]] գավառի հետ միասին կազմել է մեկ գավառ՝ [[Քաջբերունիք]] անունով։
|-
|| 20 || [[Պատկեր:Goghtn Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 19.jpg|200px|Գողթն գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Գողթն]] || Այլ անվանումներն են՝ Գաղթական, Գաղթան, Գոլթանց գավառ, Գողթնաստան, Գողթնաց գավառ, Կոլթենե:Կոլթենե։ Գավառ Վասպուրական նահանգի հյուսիսարևելյան կողմում, [[Արաքս]] գետից ձախ։ Գողթնը [[Նախնադար|հին]] ու [[միջին դարեր]]ում կազմում էր առանձին նախարարություն, որը երբեմն մտնում էր նաև [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիք]] աշխարհի կազմի մեջ։ Տարածքով համապատասխանում է այժմյան [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության]] [[Օրդուբադի շրջան|Օրդուբադի]], մասամբ նաև [[Գանձակի շրջան|Գանձակի]] շրջաններին։ Հարավում սահմանակից էր Արաքս գետին, արևելքում՝ [[Արևիք]] ու [[Ձորք]], հյուսիսում՝ [[Ծղուկք]] գավառներին։ Ուներ լեռնային ռելիեֆ։ Սյունյաց լեռնաշղթայից եկող լեռնաճյուղերը գավառը մասնատում էին մոտ 10 առանձին ձորահովիտների։ Գավառի մի մասը՝ Բստաձորի մի հատվածը, անտառապատ էր, հարավը՝ չոր ու տափաստանային։ Գողթնի մեջ, հին ու միջին դարերում, երբեմն մտնում էր նաև Սյունիք աշխարհի [[Երնջակ (գավառ)|Երնջակ]] գավառը<ref>Թ.Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան։ Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն, Երևան, 1986։</ref>։ Գավառը հիշատակվում է Պտղոմիոսի «Աշխարհագրության» մեջ։ Գողթնի բնիկ տերերը՝ [[Հայկ Նահապետ]]ից սերած Գողթնեցի իշխանական տոհմն էր, որը կազմում էր առանձին նախարարություն. Հայոց արքունիքում գրավել է 16-րդ գահը և, ըստ [[Զորանամակ]]ի, տվել 500 հեծյալ։ 4-րդ դարում Գողթնում քարոզչական գործունեություն է ծավալել [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ը, որը, ըստ ավանդության, հաստատվել էր Մսրվանիս գյուղում։ Գողթնում զբաղվում էին այգեգործությամբ, գինեգործությամբ և շերամապահությամբ։ Հնուց ի վեր Գողթնը հռչակված էր իր ժողովրդական երգիչներով՝ գուսաններով։ 641 թվականին արաբները գրավել են Գողթնը։ 6-րդ դարում Գողթնում ստեղծվել է եկեղեցական առանձին թեմ։ 8-րդ դարում Գողթնը մտել է Սյունիքի կազմի մեջ։ 10-րդ դարում Գողթնին բռնի տիրացել է արաբ ամիրան, որին հովանավորում էին [[Ատրպատական]]ի Սաջյան ամիրաները։ 913 թվականին Յուսուֆ Սաջյանը Սյունիքի տերերից խլել է Երնջակ գավառը և դրել Գողթնի ամիրայի իրավասության տակ։ 990-ական թվականներին Գողթնը գրավվել է Հայոց թագավոր Գագիկ Ա-ի կողմից։ 11-րդ դարի կեսից Գողթնը ընկել է սելջուկների, ապա մոնղոլների գերիշխանության ներքո։ 16-րդ դարի սկզբին Գողթնը եղել է Սեֆյան Պարսկաստանի կազմի մեջ։ Որպես առանձին միավոր, «Ազատ Ջիրան» անունով մտնում էր [[Նախիջևանի խանություն|Նախիջևանի խանության]] մեջ և բաժանված էր 5 մահալի՝ Օրդուբադ, Ագուլիս, Դաշտ, Բելև, Չանանաբ։ Հայկական գյուղերը կառավարել են տանուտերերը, որոնց անվանել են մելիքներ։ 1604 թվականին Գողթնի բնակչությունը բռնի գաղթեցվել է Պարսկաստան։ 1752 թվականին Գողթնը ենթարկվել է Ատրպատականի Ազատ խանի հրոսախմբի շահատակությանը։ 18-րդ դարի 1-ին քառորդում Գողթնն ընդգրկվել է հայ ազատագրական շարժման ոլորտը. Գողթնի տանուտերերը գործակցել են [[Դավիթ Բեկ]]ի հետ։ Գողթնի եկեղեցիներից նշանավոր էին Շոռոթի Ս. Հակոբ գմբեթավոր բազիլիկը, Վերին Ագուլիսի Ս. Թովմա Առաքյալի վանքը, Ցղնայի Ս. Աստվածածին եկեղեցին, Մսրվանիս գյուղի Ս. Մեսրոպ Վանքը։
|-
|| 21 || [[Պատկեր:Gukants Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 12.jpg|200px|Գուկանք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Գուկանք]] || Այլ անվանումն է Գոկան:Գոկան։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 22 || [[Պատկեր:Tornavan Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 10.jpg|200px|Թոռնավան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Թոռնավան]] || Անձախաձր գավառից դեպի արևելք:արևելք։ Այստեղ է գտնվել [[Նկան]] (այժմ՝ [[Նագան]]) և Սևան (այժմ՝ [[Սեյվան-Կալա]]) [[ամրոց]]ները:ները։
|-
|| 23 || [[Պատկեր:Krchunik Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 6.jpg|200px|Կրճունիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Կրճունիք]] || Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 24 || [[Պատկեր:Kukhanhovit Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 8.jpg|200px|Կուղանովիտ գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Կուղանովիտ]] || Գավառի վերաբերյալ այլ տեղեկատվություն չկա:չկա։
|-
|| 25 || [[Պատկեր:Hayots Dzor Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 10.jpg|200px|Հայոց Ձոր գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Հայոց Ձոր]] || Այլ անվանումն է Երվանդունիք:Երվանդունիք։ հետագայում գավառակ [[Վանի վիլայեթ]]ի [[Վանի գավառ]]ում:ում։ Տեղակայված է նահանգի արևմուտքում՝ [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հարավ-արևելք, [[Հայոց ձոր գետ]]ի ընդարձակ հովտում<ref name="Հայոց ձոր 6">[[Սամվել Կարապետյան (հուշարձանագետ)|Սամվել Կարապետյան]], [[Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ]], «Հայոց ձոր, Հայաստանի պատմություն գրքաշար, հատոր Ա», [[Երևան]] 2015 թվական, էջ 6:</ref>։ Վանա լճի հարավ-արևելյան եզերքից տարածվում է մինչև [[Հայկական Տավրոս]]ի լեռնաշղթան։ Հիմնականում համապատասխանում է հին Երվանդունիք գավառին։ Հյուսիսից սահմանակից էր [[Տոսպ]], հարավ-արևելքից՝ [[Ռշտունիք]], արևելքից՝ [[Կուղանովիտ]] գավառներին։ Կլիման բարեխառն է, հողը՝ արգավանդ։ Հարուստ է հատկապես հացահատիկով։ Հանդերը ջրվում էին Շամիրամի ջրանցքով:ջրանցքով։ Անունը ծագել է [[Երվանդունիներ|Երվանդունի]] արքայատոհմի անունից։ Երվանդունիները սկզբնապես մ.թ.ա 6-5 դարերում Երվանդունիքում և հարակից շրջաններում են ծավալել իրենց քաղաքական գործունեությունը։ Երվանդունիքում էր գտնվում [[Հայկաբերդ (Հայոց ձոր)|Հայք]] ամրոցը, որի անունը կապվում է առավելապես [[Հայկ նահապետ]]ի հետ։ Այստեղ ըստ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]], Հայկը սպանել է Տիտանյան [[Բել]]ին։ Ըստ ավանդական պատմության, Հայոց ձորում է տեղի ունեցել հայոց նախնի [[Հայոց ձորի ճակատամարտ|Հայկի հաղթական ճակատամարտը]] աշշուրա-բաբելական աշխարհակալ Բելի դեմ։ Ճակատամարտի տեղում Հայկը կառուցել է Հայք կամ [[Հայկաբերդ (Հայոց ձոր)|Հայկաբերդ]] դաստակերտը, որի անունով այնուհետև գավառը կոչվել է Հայոց ձոր։ Միջին դարերում մտել է [[Վասպուրական]]ի իշխանության, ապա՝ թագավորության մեջ։ Մինչև 19 դարի վերջը գավառը եղել է գրեթե միատարր՝ հայաբնակ։ Քրդական ցեղերն այնտեղ հաստատվեցին հատկապես [[1896]] թվականի հայկական կոտորածներից հետո։ Հայոց ձորի շուրջ 10000-ի հասնող հայերը բնաջնջվեցին, իսկ փրկվածները տեղահանվեցին [[1915]] թվականի [[Մեծ Եղեռն]]ի ժամանակ<ref>«Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 3, էջ 342։</ref>:։
|-
|| 26 || [[Պատկեր:Chuash rot Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 21.jpg|200px|Ճվաշռոտ գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Ճվաշռոտ]] || Տեղակայված է համանուն (այժմ՝ Աղ-չայ) գետի հովտում։ Արծրունիք թագավորների ձմեռանոցն ու զբոսատեղին:զբոսատեղին։ Գետս ավանը, Արաքսի վրա, այքայական որսատեղին էր. այդտեղ, Արաքսի շամբերում, առատ էին երեները, վայրի խոզերը, կային նաև առյուծներ:առյուծներ։ Հիշատակվում է [[Թովմա Արծրունի|Թովմա Արծրունու]] պատմության մեջ՝ Ճվաշ անունով։
|-
|| 27 || [[Պատկեր:Mardastan Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 23.jpg|200px|Մարդաստան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Մարդաստան]] || Տեղադրվում է [[Մակու]] քաղաքից արևմուտք, Կոտուրի լեռների արևելյան ստորոտներում։ Ըստ երևույթին գավառը Մարդաստան է կոչվել այնտեղ բնակված Մարդ ցեղի անունով։ Մինչև 5-րդ դարը մտել է [[Մարդպետունիներ]]ի տոհմի տիրույթների մեջ, ապա անցել է [[Արծրունիներ]]ին՝ պահպանելով նաև Մարդպետական անունը։ 9-րդ դարից Մարդաստանը հիշվում է որպես Արծրունիների երկրորդական տոհմաճյուղերից մեկի կալված։ Նույն դարի վերջից Մարդաստանի Համբույրազան ավանը դարձել է եպիսկոպոսյան կենտրոն։ 10-րդ դարի սկզբին այստեղ ճակատամարտ է տեղի ունեցել Վասպուրականի և [[Ատրպատական]]ի զորքերի միջև։ 902 թվականին Վասպուրականը Գագիկ և Գուրգեն Արծրունիների միջև բաժանելիս՝ գավառը մտել է Գագիկի տիրույթների մեջ։ 1021 թվականին՝ Վասպուրական թագավորության անկումից հետո, Մարդաստանը ենթարկվել է սելջուկ-թուրքական, մոմղոլ-թաթարական և թուրքմենական ցեղերի ասպատակությունների թատերաբեմ։ 1502 թվականից մտել է Սեֆյան Իրանի կազմի մեջ։
|-
|| 28 || [[Պատկեր:Metsnunik Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 7.jpg|200px|Մեծնունիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Մեծնունիք]] || [[Մարմետ]] գետի միջին ավազանում:ավազանում։ Միջին դարերում մտել է Վասպուրականի Արծրունյաց իշխանության (908 թվականից՝ թագավորություն) կազմի մեջ։ 902 թվականին Վասպուրականը Գագիկ և Գուրգեն Արծրունիների միջև բաժանելիս՝ Մեծնունիքը մտել է առաջինի տիրույթների մեջ։ 1021 թվականին՝ Վասպուրական թագավորության անկումից հետո, Մեծնունիքը ենթարկվել է սելջուկ-թուրքական, մոնղոլ-թաթարական և թուրքմենական ցեղերի գերիշխանությանը։ 1502 թվականից մտել է [[Սեֆյան Իրան]]ի կազմի մեջ։
|-
|| 29 || [[Պատկեր:Nakhchavan Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 20.jpg|200px|Նախճավան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Նախճավան]] || Գտնվելով հին աշխարհի երկրների տարանցիկ առևտրական երթուղիների կենտրոնում, հնուց ի վեր եղել է [[Հայեր|հայոց ազգի]] հասարակական, քաղաքական ու մշակութային նշանավոր օջախներից մեկը։ Գավառի գյուղերի ու ավանների տարածքում, որոնք հիմնականում գտնվում են Նախճավան գետի հոսանքն ի վեր և [[Արաքս]] գետի մերձակա հարթություններում, հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերն են հասել պատմության և ճարտարապետության մի շարք հուշարձաններ, որոնք վերջին տարիներին ոչնչացվել են։ Դեռևս [[նոր քարի դար]]ի շրջանից սկսած Նախճավան-Նախիջևան քաղաքի մերձակայքում օգտագործվել է աղի հանքը։ Հայտնի են Քյուլ Թափա [[Պղնձի-քարի դարը Հայկական լեռնաշխարհում|պղնձաքարի դարաշրջանի]] (էնեոլիթի) բազմաշերտ բնակատեղին, [[Աստապատ]] գյուղաքաղաքի հնավայր բնակատեղին և այլ նշանավոր պատմական վայրերը, որոնք խոսուն վկաներն են Նախճավան քաղաքի ու գավառի տարածքում մարդու վաղնջական բնակության։ Վաղ միջնադարյան աղբյուրներում հիշատակվող Նախճավան տեղանունը հետագայում հիշատակվում է որպես Նախիջևան։
|| 31 || [[Պատկեր:Parspatuniq Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 16.jpg|200px|Պարսպատունիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Պարսպատունիք]] || Ենթադրվում է որ [[Արտաշես Ա]]-ը [[Փայտակարան]]ի հետ Պարսպատունիքը միացրել է Մեծ Հայքին։ [[Արշակունիներ]]ի ժամանակաշրջանում Պարսպատունիքը եղել է Մեծ Հայքի կազմում՝ ստանալով Մարդպետական անվանումը։ Հայաստանի 387 և 581 թվականների բաժանումից հետո Պարսպատունիքի մի մասը կցվել է Սասանյան Իրանին։ [[Բագրատունիներ]]ի օրոք Պարսպատունիքի մի մասը ազատագրվել է և մտել Հերի ամիրայության կազմի մեջ։ Բագրատունիների անկումից հետո Պարսպատունիքը զավթել են սելջուկյան թուրքերը, մոնղոլ-թաթարները, պարսիկները և այլ զանազան ցեղեր։ Ըստ 1555 թվականի [[Ամասիայի պայմանագիր|Ամասիայի պայմանագրի]]՝ Պարսպատունիքի զգալի մասը անցել է Սեֆյան Պարսկաստանին։ Պարսպատունիքի տարածքը այժմ գտնվում է [[Ուրմիա լիճ|Ուրմիա]] լճի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան կողմում, ներկայիս Իրանի տարածքում է։ Այժմ Պարսպատունիքում ապրում են շատ հայեր։ Կենտրոնը [[Հեր]] (այժմ՝ [[Խոյ (քաղաք)|Խոյ]]) քաղաքն էր։
|-
|| 32 || [[Պատկեր:Rshtuniq Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 10.jpg|200px|Ռշտունիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Ռշտունիք]] || Տարածվում էր Վանա լճի հարավային առափնյա շրջանում, նրա մեջ էին մտնում նաև [[Աղթամար կղզի|Աղթամար]] ու [[Առտեր կղզի|Առտեր]] կղզիները։ Ենթադրվում է, որ Ռշտունիք անունը Ուրարտու (Ուրաշտու) անվան հայկական ձևերից մեկն է։ Մինչև 8-րդ դարը պատկանում էր Ռշտունի նախարարական տներին, իսկ 9-րդ դարում անցնում է Արծրունիներին։ Ռշտունիքի պատմական վայրերից ուշադրության են արժանի [[Ոստան ավան]]ը, [[Նարեկավանք]]ը, [[Աղթամար]]ը, [[Մանակերտ]] բերդը։ Այս գավառի մեջ է մտել մեջ է մտել հին Ընձաքյարս սարը, որը այժմ կոչվում է Կապուտկող:Կապուտկող։ Ոստան բերդը ամրացրեց և շինություններով զարդարեց [[Գագիկ Արծրունի]] թագավորը 10-րդ դարում:դարում։
|-
|| 33 || [[Պատկեր:Varajnunik Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 3.jpg|200px|Վարաժնունիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Վարաժնունիք (Վասպուրական)|Վարաժնունիք]] || Այլ անվանումն է Ծաղկոցաձոր:Ծաղկոցաձոր։ [[Նիգ]], [[Մազազ]], Վարաժնունիք գավառների սկզբնական տերերն են եղել [[Գնթունիներ]]ը` Մեծ Հայքի թագավորության իշխանական նշանավոր տներից մեկը։ Հետագայում [[Նիգ]]ի մի մասն անցել է [[Վարաժնունիներ]]ին կամ [[Վարաժնունի]] իշխանական տանը, որոնց անունով էլ կազմավորվել է նոր գավառ` Վարաժնունիք։ Վերջիններիս հարևան էր [[Մազազ]] գավառը, որտեղ իր իշխանութիւնն էր պահպանում [[Գնթունիներ]]ի իշխանական տան մի ճյուղը։
|-
|| 34 || [[Պատկեր:Taygrean Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 4.jpg|200px|Տայգրյան գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Տայգրյան]] || Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ պահպանված չէ:չէ։
|-
|| 35 || [[Պատկեր:Tosp Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 9.jpg|200px|Տոսպ գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Տոսպ]] || Տարածվում էր Վան քաղաքի շրջակայքում՝ համապատասխանելով ուրարտական Բիայնա երկրի կենտրոնական շրջանին։ Ուներ արգավանդ հողեր, որոնք ոռոգվում էին Վանի թագավոր [[Մենուայի ջրանցք|Մենուայի կողմից կառուցված ջրանցքով]] (հայկական ավանդությունները ջրանցքի կառուցումը վերագրում են [[Շամիրամ]]ին)։ Գավառի պատմական վայրերից են՝ [[Վան]] քաղաքը, [[Առեստ]] ավանը, [[Վարագավանք]]ը։ Տոսպ անունն առաջացել է ուրարտական Տուշպա մայրաքաղաքի անունից:անունից։ Տոսպը տարածվում էր Վանա լճի հարավարևելյան առափնյա շրջաններում:շրջաններում։ Նա պարզապես իր մեջ ընդգրկում էր Վան քաղաքի շրջակայքը, որը հնագույն շրջանում հանդիսանում էր ուրարտական Բիայնա երկրի կենտրոնական մասը:մասը։ Գավառում պատմական տեղերից հիշատակելի է [[Արտամետ]] գյուղ՝ հռչակված իր կլիմայական բարենպաստ պայմաններով. այդ պատճառով էլ Արտաշես թագավորը այստեղ կառուցեց ապարանքներ և այլ շինություններ:շինություններ։
|-
|| 36 || [[Պատկեր:Trpatuniq Vaspurakan page295-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 7.jpg|200px|Տրպատունիք գավառը Վասպուրական նահանգում]] || [[Տրպատունիք]] || Տեղադրությունը ենթադրական է․ Սուրեն Երեմյանը զետեղում է Արևելյան [[Տիգրիս]]ի (Ջերմ) Շահբուր վտակի հովտում։ Տրպատունիքը եղել է համանուն նախարարության ժառանգական տիրույթը։ Ըստ [[Զորանամակ]]ի՝ Տրպատունիք նախարարությունը հայկական բանակին տվել է 100 հեծյալ մարտիկ։ [[Եղիշե]] պատմիչը վկայում է, որ Տրպատունիքի զորաջոկատը մասնակցել է [[Վարդանանց պատերազմ]]ին՝ ընդդեմ պարսկական նվաճողների։ 6-րդ դարում Տրպատունիքի տերերից [[Սեբեոս]]ը հիշատակում է Թեոդորոսին և Սարգսին։ Հետագա աղբյուր ներում Տրպատունիքի մասին տեղեկություններ չեն հանդիպում։
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Ajordzats Por Tayk unates page560-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 5.jpg|200px|Ազորդաց փոր գավառը Տայք Նահանգում]] || [[Ազորդաց փոր]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Ազորդ]] քաղաքը:քաղաքը։ 4-8-րդ դարերում եղել է Մամիկոնյանների սեփականությունը։ Կենտրոնը եղել է Ազորդը։ 10-րդ դարում, երբ Ազորդաց փորը Տայքի կյուրոպաղատության կազմում էր, հայ բնակիչների մի մասը դավանել է է քաղկեդոնականություն:քաղկեդոնականություն։ Գավառի Օշկ, Խախու, Էգրեկ (Ագարակ), Իս և այլ գյուղերում կառուցվել են քաղկեդոն եկեղեցիներ։ 1000 թվականին Ազորդաց փորը Տայքի մեծ մասի հետ միացել է [[Բյուզանդիա]]յին։ Ազորդաց փորի տարածքը 13-րդ դարում կոչվել է Թորթում։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Aseats Por Tayk unates page560-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 7.jpg|200px|Արսյացփոր գավառը Տայք Նահանգում]] || [[Արսյացփոր]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Արսիս]] քաղաքը:քաղաքը։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ բացակայում է:է։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Berdats Por Tayk unates page560-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy.jpg|200px|Բերդաց փոր գավառը Տայք Նահանգում]] || [[Բերդաց փոր]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Բանակի տաճար|Բանակ]] քաղաքը:քաղաքը։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ բացակայում է:է։
|-
|| 4|| [[Պատկեր:BokhghaTayk unates page560-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 4.jpg|200px|Բողխա գավառը Տայք Նահանգում]] || [[Բողխա]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Օլթի]] քաղաքը՝ [[Էրզրումի մարզ]]ում, որը տեղակայված է [[Ճորոխ]] գետի աջակողմյան վտակ [[Օլթի (գետ)|Օլթիի]] ափին։ Նախքան [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ը Օլթին, որն այն ժամանակ գտնվում էր Ռուսական կայսրության կազմում, ունեցել է 1090 տուն բնակչություն, որից մոտ 1000-ում հայեր էին բնակվում<ref>Հայկական հարց, հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 463:463։</ref>։ Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ բացակայում է:է։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Kogh Tayk unates page560-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 2.jpg|200px|Կող գավառը Տայք Նահանգում]] || [[Կող (գավառ)|Կող]] || Տեղակայված է [[Կուր]] գետի ակունքների (Կրիակունք) լեռնահովտային շրջանում և իր տարածքով գրեթե համընկնում էր այժմյան Գյոլեհի շրջանին<ref name="Հակոբյան" />։ Այստեղ հիշատակվում է համանուն բերդ, որի աշխարհագրական դիրքը դեռ մնում է անորոշ։ Հյուսիսից սահմանակից էր [[Գուգարք]]ի [[Արդահան]], արևելքից՝ [[Այրարատ]]ի [[Վանանդ]], հարավից՝ Տայքի [[Բերդաց փոր]] և արևմուտքից՝ [[Ճակք]] գավառներին։ Ենթադրաբար նույնացվում է [[Ուրարտու|ուրարտական]] արձանագրություններում հիշատակվող Կուլխային։ Գավառում գտնվել է Կրիակունք ավանը։ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] վկայությամբ՝ հայոց [[Վաղարշակ]] թագավորը Կողում հիմնել է այգիներ և ծաղկաստաններ, այն դարձրել արքունի ամառանոց և որսարան, իսկ նրա որդի Արշակի գահակալման ժամանակ Կովկասից ներխուժած [[բուլղարներ|բուլղար]] ցեղերը հաստատվել են Կողի հարավային արգավանդ, հացառատ դաշտում։ Ըստ [[Ղևոնդ]] պատմիչի՝ արաբական հալածանքներից խուսափող 12 հազար հայեր, Ամատունյաց իշխան Շապուհի և նրա որդի Համամի առաջնորդությամբ, 789 թվականին Կողում հաղթել են նրանց հետապնդող արաբներին և անցել Խաղտիք։ 9-րդ դարի 2-րդ կեսին Կողն անցել է [[Աբխազական թագավորություն|Աբխազական թագավորությանը]], սակայն հայոց թագավոր [[Սմբատ Ա Բագրատունի]]ն (890-914) այն վերամիավորել է Հայաստանին։ 10-րդ դարի 2-րդ կեսին Կողը մտել է [[Տայքի կյուրոպաղատություն|Տայքի կյուրոպաղատության]], 11-րդ դարի սկզբից՝ [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]], 12-րդ դարի վերջից՝ [[Վրաստանի պատմություն|Վրացական թագավորության]] մեջ։ 13-րդ դարի 1-ին կեսին Կողը նվաճել են թաթար-մոնղոլները, 16-րդ դարում՝ օսմանյան թուրքերը։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Chakq Tayk unates page560-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 3.jpg|200px|Ճակք գավառը Տայք Նահանգում]] || [[Ճակք]] || Այլ տեղեկատվություն գավառի վերաբերյալ բացակայում է:է։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:VokagheTayk unates page560-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11 copy 6.jpg|200px|Ոքաղե գավառը Տայք Նահանգում]] || [[Ոքաղե]] || Տարբեր աղբյուրներում գավառը կոչվում է Ուխթիք, Ոքաղե կամ Ոքաղ։ Ոքաղեի մասին տեղեկությունները քիչ են։ Ըստ [[Թադևոս Հակոբյան]]ի՝ Ոքաղե գավառը զբաղեցնում է Օլթի գետի միջին հոսանքի շրջանը։ Այստեղ են գտնվում [[Ղազար Փարպեցի|Ղազար Փարպեցու]] հիշատակած Գեղիկ և Վարդաշեն գյուղերը (Բասենի սահմանակցությամբ)։ Ս.Երեմյանի կարծիքով՝ Ոքաղեն ընդգրկել է [[Ազորդ]] (այժմ՝ Թորթում) գետի վերին և միջին հոսանքի շրջանները։ Համապատասխանում է այժմյան Թորթում գավառին։ Ոքաղե գավառում գտնվում է [[Ուխթիք (բերդաքաղաք)|Ուխթիք]] բերդաքաղաքը, որը համապատասխանում է այժմյան [[Օլթի]]ին:ին։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Partizats Por Tayk unates page560-1024px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.jpg|200px|Պարտիզաց փոր գավառը Տայք Նահանգում]] || [[Պարտիզաց փոր]] || Պարտիզաց փոր գավառը գտնվում է Ուխտիքի Պարտեզ վտակի վերին և միջին հոսանքների շրջանում։ Կենտրոնն էր Պարտեզ ավանը։ Արևելքից Կարմիր Փորակ (այժմ՝ Սողանլու) լեռներով բաժանվում էր [[Այրարատ նահանգ]]ի [[Վանանդ (գավառ)|Վանանդ]] գավառից, հարավից՝ Մեծրաց լեռներով՝ Բասեն և Աբեղյանք գավառներից, հյուսիսից սահմանակից էր Բերդաց փոր, իսկ արևմուտքից՝ Բոխա գավառներից։ Ըստ Ս. Տ. Երեմյանի՝ գավառը զբաղեցրել է 662 կմ<sup>2</sup> տարածություն։
 
[[Պատկեր:Տուրուբերան—Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia).jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգ]]
Մեծ Հայքի չորրորդ նահանգը։ Արևմուտքից սահմանակից էր [[Ծոփք]] և [[Բարձր Հայք]], հյուսիսից՝ [[Այրարատ]], արևելքից՝ [[Վասպուրական]], հարավից՝ [[Մոկք]] և [[Աղձնիք]] նահանգներին։ Տուրուբերանի բնական սահմաններն արևմուտքում կազմում էին [[Բյուրակն]]-[[Մնձուրի լեռներ|Մնձուրյան լեռնաշղթայի]] արևելյան հատվածից սկսվող և դեպի հարավ տարածվող Սերոկի լեռները, հյուսիսում՝ [[Հայկական Պար լեռնաշղթա|Հայկական Պար]] և [[Շարիանի լեռնաշղթա]]ները, արևելքում՝ [[Վանա լիճ]]ը և [[Բերկրի գետ|Բերկրի]] ու [[Պատնոց գետ]]երի ջրբաժան լեռները, հարավում՝ [[Հայկական Տավրոս]]ը։ Ընդգրկել է հիմնականում [[Արածանի|Արածանու]] վերին և միջին, ինչպես նաև [[Արաքս]]ի վերին հոսանքների ավազանը:ավազանը։ Այստեղ է գտնվում երրորդ մեծ և բարեբեր հովիտը՝ Մուշի դաշտը (Արածանիի վրա):։ Կազմված էր 16 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
 
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Աղիովիտ Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Աղիովիտ գավառը]] || [[Աղիովիտ]] || Գտնվում է նահանգի ծայր արևելքում՝ [[Վանա լիճ|Վանա լճի]] հյուսիսային ափին:ափին։ Աղիովիտն ընկած էր [[Աղի գետ]]ի հովտում (որից և ստացել է իր անվանումը)՝ տարածվելով մինչև [[Սիփան|Նեխ Մասիք]] լեռը և [[Աղի լեռնանցք]]ը՝ արևմուտքում, [[Ծաղկանց լեռներ]]ը՝ հյուսիսում, [[Առեստ գետ]]ի արևմտյան ջրբաժանը՝ արևելքում և [[Վանա լիճ]]ը՝ հարավում։ Գավառի անունով [[Վանա լիճ]]ը երբեմն կոչվել է նաև ''«Աղի լիճ»'', իսկ գավառի [[Արճեշ]] քաղաքի անունով ''«Արճեշի ծով»''։ [[Վասպուրական]]ի [[Առբերանի]] և [[Ծոփք|Ծոփաց]] [[Հաշտեանք]] գավառների հետ միասին հանձված էր [[Արշակունիներ|Արշակունյաց]] արքայատոհմի սեպուհներին և համարվում էր արքունի կալվածք, ինչի հետևանքով գավառը կոչվել է նաև ''«Սեպուհական»'' կամ ''«Վասպուրական»''։ Վերջին անվանումն ավելի ուշ տարածվել է ամբողջ նահանգի վրա։ Գավառում էր գտնվում արքունի քաղաք [[Զարիշատ]]ը, որտեղ թաղվել է [[Արշակ Բ]] թագավորի կողմից սպանված [[Գնել Արշակունի]]ն, և որն ավերվել ու գերեվարվել է [[Շապուհ Բ|Շապուհ II]] թագավորի զորքերի կողմից 4-րդ դարի 60-ական թվականներին։ [[Զարիշատ]] քաղաքն ի պատիվ [[Արտաշես Ա]]-ի հոր՝ [[Զարեհ]]ի, ստացել է ''«արքունի քաղաքի»'' իրավունք, նաև հողային տարածություն՝ Աղիովտի արևմտյան մասը ևս, որը ստացել է ''«Զարիշատ Աղիովտի»'' քաղաքային տարածքը։ [[Թովմա Մեծոփեցի|Թովմա Մեծոփեցու]] օրոք Զարիշատը գյուղաքաղաք էր, որը, հեղինակի հավաստմամբ, գտնվում էր ''Քաջբերունյաց'' գավառում։ Պատմիչներն Աղիովիտում հիշատակում են [[Արճեշ]] գյուղը կամ քաղաքը, որի ավերակներն այսօր լճի հայելու բարձրացման հետևանքով ջրասույզ են եղել, [[Երիկավ]]ը, [[Խառաբաստոյ գյուղ]]ը, Խառաբաստայ կամ [[Սուխարայ վանք]]ը, [[Կերմանից գյուղ]]ը, [[Մեծոփավանք]]ը, Ասպիսնակ կամ [[Վարախանից գյուղ]]ը, [[Ասպիսնակա վանք]]ը և այլն։ Աղիովիտն ավելի ուշ ժամանակներում ավելի շատ հայտնի էր ''«Արճիշոյ գավառ»'' կամ ''«Քաջբերունիք»'' անուններով։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին գավառի տարածքի հիմնական մասը համընկնում էր [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] [[Վանի վիլայեթ]]ի [[Արճեշի գավառակ]]ի տարածքին։ Այստեղ է գտնվում միջնադարյան հայտնի վանքերից մեկը՝ [[Մեծոփա վանք]]ը:ը։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Արշամունիք Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Արշամունիք գավառը]] || [[Աշմունիք]] || Ունեցել է 2000 կմ<sup>2</sup> տարածություն:տարածություն։ Գավառը [[Մանդակունիներ|Մանդակունի]] նախարարական տոհմի հայրենական տիրույթն էր։ Արշամունքը հիշատակվում է [[Փավստոս Բյուզանդ]]ի «Պատմություն Հայոց»–ում։ Ստացել է իր անունն աշմունի ցեղից:ցեղից։ Գավառի հայտնի քաղաքներից էր Երիզա քաղաքը:քաղաքը։ Գավառի կենտրոնը եղել էր [[Բասկան]] քաղաքը, որն ունեցել է հայկական եկեղեցի:եկեղեցի։ Քաղաքը [[20-րդ դար]]ի սկզբին ունեցել է 85 տուն՝ 566 [[հայ]] բնակչով, որոնք տեղահանվել են [[1915]] թվականի [[Մեծ եղեռն]]ի ժամանակ։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Ապահունիք Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Ապահունիք գավառը]] || [[Ապահունիք]] || Տարածվում էր [[Վանա]] լճի առափնյա շրջաններում՝ [[Սիփան]] լեռից դեպի հյուսիս, [[Հարք]]ից հյուսիս-արևելք՝ Արածանիի ափերին:ափերին։ Իր անունը ստացել է Ապահունի տոհմից:տոհմից։ Տանուտիրական Հայքի դարաշրջանում պատկանել է [[Հայկ Նահապետ]]ից սերած [[Ապահունիներ]]ի իշխանական տանը։ Գավառի տարածքում էին գտնվում [[Մանազկերտ]] քաղաքը և [[Զոմիկ (Արճեշի գավառ)|Ծումբ]] բերդը։ Գավառի նշանավոր պատմական վայրերից էր Թոնդուրակ կամ Թոնդրակա բնակավայրը, որն իր անունն է ստացել 9-11-րդ դարերում Հայաստանում լայն տարածում ստացած [[թոնդրակյան շարժում|թոնդրակյան]] աղանդավորական շարժումը։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Ասպակունյաց Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Ասպակունյաց գավառը]] || [[Ասպակունյաց ձոր]] || Գավառի մասին շատ տեղեկատվություն չկա:չկա։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Բզնունիք Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Բզնունիք գավառը]] || [[Բզնունիք]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Բադեշ]] քաղաքը:քաղաքը։ Տարածվում էր Վանա լճի հյուսիսարևմտյան առափնյա շրջանում։ Բզնունիքին էին պատկանում նաև Վանա լճի [[Արծկե]], [[Ծիպան]] և Տոքյան կղզիները։ Հիմնականում ընդգրկում էր այժմյան [[Խլաթ]]ի կամ Ախլաթի գավառի տարածքը։ Ունի բարեխառն կլիմա, անցյալում պտղաբեր էր՝ պարտեզներով, այգիներով, անտառներով հարուստ։ Գավառի հյուսիս-արևմուտքում է գտնվում անուշահամ ու ձկնառատ [[Նազիկ (լիճ)|Նազուկ կամ Նազիկ]] լիճը։ Բզնունիքի Նեմրութ կամ Նեբրովթ (հնում կոչվել է նաև Սարակ) հանգած հրաբխային լեռան (3050 մ) գագաթի խառնարանում գտնվում է Նեմրութա ծովակը (լիճը)։ Բզնունիքում էին գտնվում [[Խլաթ]] և [[Արծկե]] քաղաքները։ Ըստ ավանդազրույցի՝ Ասորեստանի բռնակալ աստված Բել-Նեբրովթն ուղտերով շինանյութ է կրել, երկնաքեր բերդ կառուցել Սարակ լեռան գագաթին, որպեսզի այնտեղից կռվեր և հաղթեր հայոց աստծուն։ Բայց վերջինս հաղթել է Բել-Նեբրովթին:Նեբրովթին։ Այս ավանդության հետ է կապված Սարակ լեռան՝ Նեբրովթ և մերձակա դաշտի՝ Ուղտու կամ Ըղտու քարեր անվանումները։ Հնագույն ժամանակներից մինչև 4-րդ դարի կեսը Բզնունիքը հղել է Բզնունիների հայկազուն իշխանական կամ նախարարական տոհմի ժառանգական տիրույթը։ Գավառանունն առաջացել է այդ տոհմանունից։ Այս իշխանության անունով Վանա լիճը կոչվել է Բզնունյաց ծով։ Հայոց հարավային զորաթևի հրամանատար Բզնունի Դատաբենի դավաճանության պատճառով 330-ական թվականներին [[Խոսրով Գ Կոտակ]] թագավորի հրամանով բնաջնջվել է Բզնունիների գերդաստանը և Բզնունիքը միացվել է արքունի կալվածներին։ Հայոց Արշակունի թագավորության անկումից (428) հետո Բզնունիքը մնացել է տեղի եպիսկոպոսի տնօրինության ներքո։ 8-րդ դարից Բզնունիքին տիրել են արաբները։ Ըստ [[Շապուհ պատմիչ|Շապուհ Բագրատունի]] պատմիչի՝ [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ|Սմբատ Բ Բագրատունի]] թագավորը (իշխել է 890-914) Բզնունիքն ազատագրել է արաբ տիրապետողներից, բարեկարգել գավառը, վերակառուցել Խլաթի ամրոցը։ Բզնունիքի հնագույն բնակավայրերից հիշատակվում են [[Արծկե]]ն, [[Խլաթ]]ը, [[Դատվան]]ը, [[Մատնավանք]]ը, Շամիրամու բերդը։ Կրկնակի պարիսպ ու բերդ ունեցող Արծկե կղզի-քաղաքը միջին դարերում ապաստան է հանդիսացել շրջակա հայերի համար։ Ուշ միջնադարում բերդը ջրածածկ է եղել։ 20-րդ դարի սկզբին դեռևս տեսանելի էին պարսպի աշտարակները, եկեղեցիների գմբեթները և բարձրակառույց այլ շինությունների մնացորդները։ Վահան Գողթնեցու վարքում 8-րդ դարի սկզբին քաղաքին առընթեր հիշատակվում է Երաշխավոր մենաստանը։ Արծկեցիները հետագայում բնակություն են հաստատել լճափի բարձր ու գեղադիր մասում՝ հիմնելով Նոր Արծկեն։ Ըստ Արծկե քաղաքի արաբական Դաթ ալ-Ջաուզ անվանման՝ թուրքերը Նոր Արծկեն կոչում են Ալջավազ կամ Ադլջեազ:Ադլջեազ։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Դալառ Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Դալառ գավառը]] || [[Դալառ]] || Այժմ՝ [[Թոլրու]]:։ Գավառի կենտրոնը եղել է [[Գովառ]] գյուղը:գյուղը։ Գտնվում է [[Արածանի]] գետի վերին ավազանի արևմտյան կողմում։ Հարավ-արևելքից սահմանակից էր [[Ապահունիք]], հարավից՝ [[Տուարածատափ]], արևմուտքից՝ [[Դաստավորք]] գավառներին, հյուսիսից՝ Այրարատի [[Բագրևանդ]] գավառին։ Այժմ համապասխանում է թուրքական վարչական բաժանման Թոռլու գավառակին։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Դասնավորք Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Դասնավորք գավառը]] || [[Դասնավորք]] || Այժմ՝ [[Գարա-Յազ]]:։ Գավառի մասին շատ տեղեկատվություն չկա:չկա։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Երեարք Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Երևարք գավառը]] || [[Երևարք]] || Այժմ՝ [[Գյուզել-դերե]]:։ Հիշատակվում է 7-րդ դարի «[[Աշխարհացույց]]»-ում։ Թովմա Արծրունու շարունակողը հիշում է «Երիվարկ» ձևով և գավառում հիշատակում [[Պաղա]] բերդը։ Տեղադրվում է [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հարավ՝ հետագայում Կարճկան գավառակի տեղում։ Ունի լեռնոտ մակերևույթ, բարեխառն կլիմա, հարուստ է անտառներով, արոտներով, ջրերով, վայրի կենդանիներով, աղքատ՝ մշակելի հողերով, պտղատու ծառերով։ Կան արծաթի, պղնձի, կապարի հանքեր։ 1909 թվականին ունեցել է 22 հայաբնակ գյուղ, որոնց բնակիչները զբաղվել են խաղողագործությամբ և խաշնարածությամբ։ [[1915]] թվականին բնակչությունը տեղահանվել և զոհվել է։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Խորխորունիք Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Խորխոռունիք գավառը]] || [[Խորխոռունիք]] || Գավառի կենտրոնը եղել է [[Արծկե]] քաղաքը:քաղաքը։ Ենթադրվում է, որ գտնվում էր Բզնունյանց երկրի Կոր գավառի մեջ՝ Նազուք Լճի շրջանակներում:շրջանակներում։ Ստացել է իր անունը Խոռխոռունի տոհմից:տոհմից։ Հայ մատենագիրները հիշատակում են [[Խորխոռունիներ]]ի նախարարական տոհմը, իսկ, իբրև գավառ, Խորխոռունիք չի հիշատակվում։ Ենթադրում են, որ [[7-րդ դար]]ի «Աշխարհացոյց»-ում գավառի անունը հետագա խմբագիրներն են ավելացրել՝ իմանալով, որ այն եղել է համանուն տոհմի կալվածքը։ Մոտավորապես համապատասխանում էր Բիթլիսի վիլայեթի [[Բուլանըխի գավառակ]]ին։ Մակերևույթը հիմնականում հարթ է, հյուսիսարևմտյան մասում՝ լեռնոտ։ Տարածքն ընդգրկող Բուլանըխի գավառը [[20-րդ դար]]ի սկզբին ունեցել է ավելի քան 68 գյուղ, որոնցից 29-ը՝ հայաբնակ։ Գավառի բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Հայերի հետ ապրում էին քրդեր ու չերքեզներ։ Գավառի կենտրոնն էր Կոփ գյուղաքաղաքը, որը [[1914]] թվականին ունեցել է 500 ընտանիք (340-ը՝ հայ)։ Խորխոռունիքի հայաբնակ գյուղերն էին Ապրին, Ալիպոճանը, Բլուրը, Գարազելը, Գեաբոլանը, Թեղուտը, Թրքաշենը, Լաթարնը, Խաչլունը, Խարաբաշահարը, Խոշգյալդին, Կոպակը, Կոպոն, Կոփը, Միջիթլուն, Միրիպարը, Մոլլաքյանդը, Յակրակը, Յատկոնը, Շեխեաղութը, Շեխվոտին, Շիրվանշեխը, Ոտնչորը, Պրտոպը, Քեքառլուն, առավել բազմամարդ էին Յոնջալուն (250 ընտանիք), Լիզը (200), Համզաշեխը (150)։ Գավառի հայ բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են [[1915]] թվականի [[Մեծ եղեռն]]ի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը կոտորվել է բռնագաղթի ճանապարհին։
|-
|| 10 || [[Պատկեր:Խութ Տուրուբերան Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Turuberan Soviet Armenian Encyclopedia.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Խույթ գավառը]] || [[Խույթ]] || Գտնվում է [[Սասուն]]ի արևելյան կողմում, Տարոն գավառից հարավ-արևելք՝ Սանասունք լեռան հարավային կողմում։ Խիստ լեռնային գավառ է՝ ցուրտ կլիմայով և աղքատ բնությամբ:բնությամբ։ Խույթում 15-րդ դարում հիշվում է Քեռգու գյուղաքաղաքը։ Այդտեղ էր գտնվում Սուրբ Աղբյուրիկ (Աղբերկա) կամ Վանդիր [[վանք]]ը, որը կառուցվել էր 5-6-րդ դարերի ընթացքում։ Վանքը եպիսկոպոսանիստ էր, ուր իր կյանքի վերջին տարիներին եղել է [[Գրիգոր Մագիստրոս]]ը։ Գմբեթավոր էր, պարսպապատ և ծառայում էր որպես ամրոց։ 10-13-րդ դարերում այն եղել է Սասունի իշխանների դամբարանը։ 4-րդ դարի երկրորդ կեսին միացվել է Տարոնի Մամիկոնյանների նախարարությանը, իսկ արաբական տիրապետության շրջանում և ավելի ուշ Սասունի հետ կազմում էր մեկ իշխանություն։
Խույթից էր [[Հովնան Խութեցի|Հովնան]]ը, որը 9-րդ դարի կեսերին Հայաստանում արաբական լծի դեմ ծավալված ապստամբության նշանավոր առաջնորդներից էր։ 851-852 թթվականի ժողովրդական ապստամբության ժամանակ Խույթի լեռնականները, Հովնան Խութեցու գլխավորությամբ, [[851]] թվականի գարնանամուտին, իջնելով լեռներից, ծանր պարտության են մատնել արաբական խալիֆայության զորքին՝ սպանելով նրա զորապետ Յուսուփին։ Այդ իրադարձությունը հետագայում հիշատակվել է «[[Սասունցի Դավիթ]]» էպոսում։ Ապստամբությունը հիշատակում են նաև արաբ մատենագիրներ Բելազուրին և Թաբարին։ [[1459]]-[[1460]] թվականներին հակաթուրքական պայքարին մասնակցելու նպատակով Խույթից, որպես բանագնաց, Հռոմ է մեկնել (պապի հետ բանակցելու) Հեթումը։ 1514 թվականից հետո Խույթն անցել է [[Օսմանյան կայսրություն|օսմանյան Թուրքիայի]] տիրապետության տակ։ Թուրքիայի կազմում Խույթը մտնում էր Բիթլիսի վիլայեթի մեջ՝ Բռնաշենի հետ կազմելով առանձին նահիե։
|-
|| 11 || [[Պատկեր:Կորի Տուրուբերան.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Կորի գավառը]] || [[Կորի գավառ|Կոր]] || Այժմ՝ [[Բոլանք]]:։ Գավառի մասին շատ տեղեկատվություն չկա:չկա։
|-
|| 12 || [[Պատկեր:Հարք Տուրուբերան.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի Հարք գավառը]] || [[Հարք]] || Գավառի կենտրոնը [[Կոփ]] քաղաքն էր։ Տարածվում էր Արածանի գետի վերին հովտում՝ Տարոն, Վարաժնունիք, Ապահունիք և Բզնունիք գավառների միջև։ [[Մար Աբաս Կատինա]] պատմիչը Հարքը և նրա Հայկաշեն բնակավայրը համարում է հայոց անվանադիր նախնի Հայկի բնակության սկզբնատեղը։ Ըստ այդ ավանդական պատմության՝ Հայկը Հարքը ժառանգություն է թողել որդիներից Մանավազին, որն իր անունով հիմնել է Մանավազակերտ բերդաքաղաքը։ Մինչև 4-րդ դարը Հարքին ժառանգաբար տիրել են Մանավազյանները։ Նրանց իշխանանիստ կենտրոնն էր Մանազկերտը։ Մանավագյան նախարարության բնաջնջումից հետո [[Արշակունի]] [[Խոսրով Բ Կոտակ]] թագավորը Հարքը պարգևել է [[Աղբիանոսյաններ]]ին, որոնք Մանազկերտը դարձրել են եպիսկոսանիստ կենտրոն, մանազկերտցի Աղբիանոսյան եպիսկոպոսներից վեցը 4-5-րդ դարերում դարձել են կաթողիկոս։ «Ներսեսի Վարքում» հիշվում է Հարքեանք նախարարությունը։ Հարքի հնագույն բնակավայրերից է Հերյանը, որտեղ, ըստ [[Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ|Ստեփանոս Տարոնեցու]], ծնվել է հայ ականավոր իմաստասեր [[Դավիթ Անհաղթ]]ը։ Նույն պատմիչը Հարքի Եղեգակ գյուղը հիշատակվում է որպես [[Սահակ Բ]] կաթողիկոս (534-539) ծննդավայրը։ [[Արիստակես Լաստիվերցի]]ն հիշատակում է Հարքի [[Մանկագոմ]], [[Գյուղք]] և [[Ագարակք]] ավանագյուղերը։ 11-րդ դարի սկզբին Հարքը հիշատակվում է որպես [[Թոնդրակյան շարժում|Թոնդրակյան շարժման]] կենտրոն։ Այժմ Հարքը տրոհված է թուրքական Բուլանըկ և Մանազկերտ գավառների միջև։ Հարք գավառի տարածքը մոտավորապես համապատասխանում է Թուրքիայի [[Մուշի նահանգ]]ի Բուլանիք շրջանին։
|-
|| 13 || [[Պատկեր:Մարդաղի Տուրուբերան.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի քարտեզը (ՀՍՀ)]] || [[Մարդաղի]] || Տեղակայված է եղել [[Երասխ գետ]]ի ակունքների շրջանում:շրջանում։ Անվանումը կապված է տեղական Մարդ ցեղի հետ, որոնք գաղթել էին [[Ատրպատական]]ից, այդ պատճառով էլ գավառը հայտնի էր նաև Մարդաստան անվանումով<ref>Ն. Ադոնց, 20 և 57 էջ։</ref>:։ Մեկ այլ վարկածով գավառի անունն առաջացել է «մարդ» (ցեղանուն) և «աղխ» (տոհմ) բառերից։ Արևմուտքից [[Մեղեդուխի լեռնաշղթա]]յով բաժանվում էր [[Բարձր Հայք]] նահանգի [[Կարին]] գավառից, արևելքից սահմանակցում էր Տուրուբերանի [[Դասնավորք]], [[Տվարածատափ]] և [[Դալառ]] գավառներին, իսկ հարավից ձգվում մինչև Սերմանց լեռները։ Միջին դարերում Մարդաղն իր կենտրոնական բերդի անունով կոչվել է նաև Սևուկ բերդակ։ Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում է հետագայի [[Էրզրումի վիլայեթ]]ի Թեքմանի շրջանին։ Լեռնային է, կլիման՝ ցուրտ, տարեկան տեղումների քանակը 800-900 մմ։ Հայտնի է սառնորակ աղբյուրներով, փարթամ արոտավայրերով ու խոտհարքներով։ Մարդաղիի մասին պատմական տեղեկությունները քիչ են։ Հայկական առաջին [[Աշխարհացույց]]ում Մարդաղին հիշատակվում է որպես սալակ և ձիղկ հանքանյութերով, ինչպես նաև սև և սպիտակ նավթով հարուստ գավառ։ Մարդաղին եղել է առաջին եպիսկոպոսական թեմը։
|-
|| 14 || [[Պատկեր:Վարաժնունիք Տուրուբերան.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի քարտեզը (ՀՍՀ)]] || [[Վարաժնունիք (Տուրուբերան)|Վարաժնունիք]] || Անունը ծագել է Վարաժն տոհմից:տոհմից։ Գավառի կենտրոնն էր [[Խնուս]] քաղաքը:քաղաքը։ Գավառի մասին շատ տեղեկատվություն չկա:չկա։
|-
|| 15 || [[Պատկեր:Տարոն Տուրուբերան.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի քարտեզը (ՀՍՀ)]] || [[Տարոն (գավառ)|Տարոն]] || Գավառի կենտրոնն էր [[Մուշ]] քաղաքը:քաղաքը։ Մ.թ.ա. 4-6-րդ դարերում Տարոնը եղել է Հայկական լեռնաշխարհում կազմավորված առաջին միասնական պետության՝ [[Ուրարտու]]ի կարևոր ազգագավառներից մեկը, առաջնակարգ դեր խաղացել նրա տնտեսական, քաղաքական և կրոնամշակութային կյանքում։ [[301]] թվականին քրիստոնեությունը պետական կրոն ճանաչած հայ ժողովուրդը մկրտվել է Տարոնի հնամենի սրբատեղիներում։ [[Տրդատ Գ]] թագավորի զորքերը տևական մարտերում ընկճել են Տարոնի ընդդիմադիր ուժերին, կործանել հեթանոսական սրբարանները և դրանց տեղում հիմնել եկեղեցիներ։ Արքունի հրովարտակով Վահունի քրմապետական տան տիրույթները տրվել են [[Գրիգոր Լուսավորիչ|Գրիգոր Լուսավորչին]] հայրապետ տոհմին, իսկ [[Սլկունիներ|Սլկունյաց]] տիրությունները՝ [[Մամիկոնյաններ]]ի տոհմի սպարապետական ճյուղին։
5-6-րդ դարերում Տարոնը եղել է Սասանյան Պարսկաստանի դեմ հայ ազատագրական շարժման հզոր կենտրոն։ Այդ պայքարում Մամիկոնյան իշխանները հաճախ աջակցել են Բյուզանդական կայսրությանը։ 6-8-րդ դարերում Մամիկոնյանները Տարոնին են միացրել մերձակա Խույթը, Սասունը և այլ գավառներ։ Հայաստանի 591 թվականի բաժանմամբ Տարոնն անցել է բյուզանդական գերիշխանության ներքո։ 639 թվականից վերամիավորվել է արաբական արշավանքների հետևանքով առժամանակ անկախությունը վերականգնած Հայաստանին։ 774-775 թվականներին արաբական զորաբանակների դեմ ազատագրական մարտերում ծանր պարտություն կրելուց հետո, Մամիկոնյանները Տարոնից գաղթել են Բյուզանդիա, մասամբ՝ [[Տայք]]։ Տարոնն այնուհետև անցել է [[Բագրատունիներ]]ին։ 13-16-րդ դարերում Տարոնն անցել է թաթար–մոնղոլական և թուրքմենական հրոսակ ցեղերի տիրապետության ներքո։ 1535 և 1639 թվականներին կնքված թուրք–պարսկական պայմանագրերով Տարոնն անցել է օսմանյան սուլթանությանը։
|-
|| 16 || [[Պատկեր:Տվարածատափ Տուրուբերան.jpg|200px|Տուրուբերան նահանգի քարտեզը (ՀՍՀ)]] || [[Տվարածատափ]] || Գավառի մասին շատ տեղեկատվություն չկա:չկա։
|-
|}
 
[[Պատկեր:Utiq page268-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.jpg|350 px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգ]]
Մեծ Հայքի տասներկուերորդ նահանգ։ Տարածվել է [[Կուր]] գետի աջափնյա տափարակում և Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան լեռնային շրջաններում՝ զբաղեցնելով [[Աղստև (գետ)|Աղստև]] գետից մինչև Կուրի և [[Արաքս|Երասխի]] ջրկիցն ընկած տարածքը։ [[Հյուսիս]]ում և [[արևելք]]ում Կուր գետով սահմանակցել է [[Աղվանք]]ին, [[արևմուտք]]ում՝ [[Դեբեդ]]ի և Աղստևի ջրբաժանով՝ [[Գուգարք]]ին, հյուսիս-արևմուտքում [[Մրղուզի լեռնաշղթա|Մրղուզի]] և [[Սևանի լեռնաշղթա|Սևանի]] լեռնաշղթաներով՝ [[Այրարատ]]ին և [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիքին]], հարավ-արևմուտքում՝ [[Արցախ (նահանգ)|Արցախին]], հարավում Երասխ գետով՝ [[Փայտակարան]]ին` Արցախի և Կուր գետի մեջ:մեջ։ Այստեղ ապրում էին ուտիացիները, գարդմանացիները, գարգարացիները և այլ ցեղեր:ցեղեր։ Կազմված էր 8 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
 
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Aghve Utiq page268-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 8.jpg|200px|Աղվե գավառը Ուտիք նահանգում]] || [[Աղվե]] || Կենտրոնը եղել է [[Կայեան]] ամրոցը:ամրոցը։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Aran Rot Utiq page268-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 3.jpg|200px|Առան Ռոտ գավառը Ուտիք նահանգում]] || [[Առան-ռոտ]] || Կենտրոնը եղել է [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում հայոց արքա [[Տիգրան Մեծ]]ի կողմից [[Խաչեն (գետ)|Խաչեն]] գետի աջ ափին կառուցված [[Տիգրանակերտ (Արցախ)|Տիգրանակերտ]] քաղաքը:քաղաքը։ Տիգրանակերտի մասին հիշատակել են [[7-րդ դար]]ի պատմիչներ [[Սեբեոս]]ը և [[Մովսես Կաղանկատվացի]]ն։ Այն որպես բնակավայր գոյություն է ունեցել մինչև ուշ միջնադար և գտնվել [[Խաչենի իշխանություն|Խաչենի իշխանության]] տարածքում։ Այս շրջանից Խաչենագետի ներքին հովիտը կոչվել է Տիգրանակերտի դաշտ։ Տեղացի ժողովրդի մոտ պահպանվել է «Տկռակերտ» անվանաձևը։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Gardman Utiq page268-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 6.jpg|200px|Գարդման գավառը Ուտիք նահանգում]] || [[Գարդման (գավառ)|Գարդման]] || Գավառի տիրույթները տարածվում էին [[Շամխոր (գետ)|Շամխոր գետի]] ավազանի և նրա հարակից տարածքների վրա։ Գավառը հիշատակվում է նաև ''Գարդմանաձոր'' անունով։ Համաձայն [[Թադևոս Հակոբյան]]ի` այս գավառը տարածվում էր [[Շամքոր գետ]]ի վերին հոսանքի շրջանում։ Գավառի մեծ մասը լեռնային է և անտառապատ։ Երբեմն որոշ հեղինակներ Գարդմանք գավառը սխալմամբ վերագրում էին [[Արցախ նահանգ]]ին<ref name="Հակոբյան" />։ Գարդմանում է գտնվում մի հայտնի պղնձահանք, որը գտնվում է այժմյա [[Գետաբեկ]] քաղաքի տեղը։ Այս պղնձահանքերի շահագործումն ունի հնագույն պատմություն, բայց նրա մասին հիշատակությունները հաճախակի են դառնում միայն [[10-րդ դար|10]]-[[13-րդ դար]]երում։ Գարդման գավառի նշանավոր վայրերից է հայ մատենագիրների կողմից հիշատակված [[Գետաբակք բերդ]]ը։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Shakashen Utiq page268-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 5.jpg|200px|Շակաշեն գավառը Ուտիք նահանգում]] || [[Շակաշեն]] || Գավառը հիշատակվում է Շիկաշեն, Շակաշէն, Շիկաշէն ձևերով։ Կուր գետին պատկանող ընդարձակ դաշտավայր:դաշտավայր։ [[Ստրաբոն]]ն այն անվանում էր Սակասեն:Սակասեն։ Ենթադրվում է, որ Շակաշեն անվանումը ծագել է [[սկյութացիներ]]ի (սակերի) անունից։ Շակաշենի պատմաաշխարհագրական նշանավոր վայրերից է [[Գանձակ քաղաք]]ը, որը կառուցվել է 12-րդ դարում և կարճ ժամանակահատվածում դարձել վաճառաշահ, մեծ քաղաք։ Գտնվել է [[Ուտի Առանձնակ]] գավառի արևմտյան կողմում։ [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը նույնացնում է հետագայի Գանձակի գավառին։ [[Սուրեն Երեմյան]]ը տեղադրում է Զակամի և Կուրակի Միջագետքում՝ [[Կուր]] գետի աջափնյա հովտում։ Անտիկ հեղինակների երկերում հիշատակվում է Սակասենե անունով։ Ըստ [[Ստրաբոն]]ի` գավառանունն առաջացել է մ.թ.ա. 7-րդ դարում այնտեղ հաստատված սակերի (շակք) ցեղանունից։ Արշակաշեն անվանաձևը (պահպանվել է Մովսես Կաղանկատվացու երկում), ինչպես նշել է [[Հայնրիխ Հյուբշման]]ը, առաջացել է հետագայում` ժողովրդական ստուգաբանությունից։ Աղբյուրներում Շակաշենի բնակավայրերից հիշատակվում է Վարտա ավանը։ 5-րդ դարի 1-ին կեսին Սասանյան Իրանը Շակաշենը ևս անջատեց Մեծ Հայքից և կցեց Աղվանից մարզպանությանը։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Rot Patsean Utiq page268-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy.jpg|200px|Ռոտ Պացյան գավառը Ուտիք նահանգում]] || [[Ռոտ-Պացյան]] || Ռոտ-Պացյան գավառը գտնվել է Ուտիքի արևելյան սահմանում` Երասխի ձախափնյա տարածքում։ Հիշատակվում է միայն «Աշխարհացոյց»-ում։ Այլ տեղեկություններ չեն պահպանվել:պահպանվել։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Toi Utiq page268-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 2.jpg|200px|Տռի գավառը Ուտիք նահանգում]] || [[Տռի]] || Կենտրոնը եղել է Փայտակարան քաղաքը (այժմ կոչվում է ''Բեյլագան'' ({{lang-az|Balakən}})), որը ներկայումս [[Ադրբեջան|Ադրբեջանական Հանրապետության]] [[Բեյլագանի շրջան]]ի վարչական կենտրոնն է։ Այլ տեղեկություններ չեն պահպանվել:պահպանվել։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:TushqatakUtiq page268-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 7.jpg|200px|Տուչքատակ գավառը Ուտիք նահանգում]] || [[Տուչքատակ]] || Տարբեր ժամանակ և տարբեր աղբյուրներում գավառը կոչվում էր Տուչկատակ, Տուզքատակ, Տուչքուստակ, Տուչ Կատակ, Տուզ Քուստակ, Տուզ Քստակ, Տուհաց գավառ կամ Տավուշ<ref name="Մուրադյան">{{հոդված | հեղինակ = [[Պարույր Մուրադյան]] | վերնագիր = «Տուհաց գավառի» տեղորոշման հարցի շուրջ | հրատարակություն = | հղում = http://hpj.asj-oa.am/3118/ | թիվ = [[1979]] | համար = Պատմա-բանասիրական հանդես, № 1 . pp. 245-250. }}</ref>։ Տավուշ գավառը [[Մեծ Հայք]]ի հյուսիսարևելյան գավառներից մեկն է։ Արևմուտքից և հյուսիս-արևմուտքից Տավուշին սահմանակից է [[Ուտիք]]ի [[Աղվե]] գավառը, հյուսիսից՝ [[Աղվանք]]ի [[Կամբեճան]] շրջանը, արևելքից և հարավ-արևելքից [[Ուտիք]]ի [[Գարդմանք գավառ]]ը, իսկ հարավից սահմանակից է [[Այրարատ նահանգ]]ի [[Վարաժնունիք (Այրարատ)|Վարաժնունիք գավառը]]։ Այժմ Տավուշ գավառի արևելյան մասը համապատասխանում է ներկայիս [[Ադրբեջան|Ադրբեջանական Հանրապետության]] [[Թովուզի շրջան|Թովուզի]]ի և մասամբ [[Ղազախի շրջան]]ներին, իսկ արևմտյան մասը կազմում է [[Հայաստան|Հայաստանի Հանրապետության]] [[Տավուշի մարզ]]ի արևելյան ծայրամասը (խորհրդային տարիներին Տավուշի այդ մասը կազմում էր [[Հայկական ԽՍՀ]]-ի [[Շամշադինի շրջան]]ը)։ Հնում գավառի տարածքում էր բնակվում [[տուհ ցեղ]]ը, որից էլ շրջանը ժամանակին կոչվում էր Տուհաց գավառ։ Տավուշ գավառի պատմաաշխարհագրական վայրերից նշանավոր են Խաղխաղը և Տավուշը։ Տավուշի բերդը 9-10-րդ դարերում հռչակված վայր էր։ Այստեղ նստող իշխանները մի քանի անգամ ապստամբություն են բարձրացրել Բագրատոնի թագավորների դեմ։ Աշոտ Բ-ն (914-928) զենքի ուժով կոտրում է նրանց դիմադրությունը և գրավում Տավուշի բերդը։ 11-րդ դարում Տավուշի բերդը և գավառը գրավվում է Կորիկյան թագավորության, իսկ 12-րդ դարում` Զաքարյանների կողմից։ Գավառում գտնվում է [[Երգեվանք]]ը, [[Խորանաշատ վանք]]ը, [[Կալերի կամուրջ]]ը, [[Քարե կամուրջ]]ը, [[Երգեվանից բերդ]]ը, [[Տավուշի բերդ]]ը, [[Աղջկաբերդ (Ղազախի շրջան)|Աղջկաբերդը]], [[Նորաշենի կիկլոպյան ամրոց]]ը, [[Տանձուտի ամրոց]]ը։
 
[[Պատկեր:Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.jpg|350px|մինի|աջից|Մեծ Հայքի Փայտակարան նահանգ]]
Մեծ Հայքի տասնմեկերորդ նահանգը։ Հյուսիս–արևմուտքից սահմանակից էր [[Սյունիք]], [[Արցախ]] և [[Ուտիք]], արևմուտքից՝ [[Վասպուրական]] նահանգներին։ Այն հայերը խլել են Ատրպատականից, սակայն այն հայերի իշխանության տակ երկար ժամանակ չմնաց:չմնաց։ Անունն ստացել է [[Փայտակարան (քաղաք)|Փայտակարան]] քաղաքի անունից:անունից։ Այլ տվյալներ շատ քիչ են պահպանվել:պահպանվել։ Կազմված էր 13 գավառներից:գավառներից։
{{Ազատ}}
 
! width=85% | Լրացուցիչ տվյալներ
|-
|| 1 || [[Պատկեր:Atshi Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 4.jpg|200px|Աթշի գավառը Փայտակարան նահանգում]] ||[[Աթշի-Բագավան|Աթշի]]|| Կենտրոնը եղել է Բագավան գյուղաքաղաքը:գյուղաքաղաքը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 2 || [[Պատկեր:Alevan Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 15.jpg|200px|Ալևան գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Ալևան]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 3 || [[Պատկեր:Aros Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 8.jpg|200px|Առոսպիժան գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Բիճանհանի|Առոսպիժան]] || Այլ անվանումներն են Բիճանհանի, Առոպիժան, Առոս, Առոսբիճան, Առոսպիժան, Առոսպիճան, Բառոս, Բիժանհանի, Բիժանհանի, Բիջանհանի, Բիռոսճանի, Հանի, Պիժան, Պիժանհանճանի, Պիճանհանի, Պիճանհանհանի:Պիճանհանհանի։ Նշանավոր Առոս ավանի անունով էլ կոչվել է նաև Առոս, Առոսբիճան (Առոս-Բիճան), Առոսպիճան անուններով։ Կոչվել է նաև Հանի (Բաժանհանի, Պիճանհանի), որ բխեցնում են հնում [[Ատրպատական]]ում ապրած ժողովրդի անունից՝ այն ''Aniana'' ձևով նույնացնելով [[Ստրաբոն]]ի ''Aivix''-ի հետ։ Այդ անունը պահպանված են գտնում Անի անվան մեջ՝ վերոհիշյալ ժողովրդի Ատրպատականից [[Հայաստան]] տեղափոխվելու և իր անվամբ բնակավայր թողնելու մեկնաբանությամբ։ Տարածվում էր Փայտակարան աշխարհի հարավային կողմում՝ [[Վիլյաշչայ]] գետի վերին հոսանքի շրջանում։ Համապատասխանում է այժմյան [[Ադրբեջանի Հանրապետություն|Ադրբեջանի Հանրապետության]] [[Յարդամլիի շրջան]]ի [[Առնուս]] գյուղի շրջակա տարածքին։ Այստեղ նշանավոր էր Առոս ավանը<ref>{{Գիրք:ՏԲ|692}}</ref>։
|-
|| 4 || [[Պատկեր:Bagavan Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 5.jpg|200px|Բագավան գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Բագավան գավառ|Բագավան]] || Կենտրոնը եղել է Ապարշահր գյուղաքաղաքը:գյուղաքաղաքը։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 5 || [[Պատկեր:Hani Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 12.jpg|200px|Հանի գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Հանի]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 6 || [[Պատկեր:Hraqot Peroj Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 2.jpg|200px|Հրաքոտ-Պերոժ գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Հրաքոտ-Պերոժ]] || Հիշատակվում է «[[Աշխարհացույց]]»-ում (ստույգ տեղադրությունն անորոշ է)։ Ուսումնասիրողների մի մասի կարծիքով` ընդգրկել է ներկայիս Միլի դաշտը՝ Փայտակարան քաղաքով հանդերձ։ Որոշ ուսումնասիրողներ Հրաքոտը և Պերոժը համարել են գավառներ։ [[5-րդ դար]]ի 1-ին կեսին Սասանյան Իրանը Հրաքոտ-Պերոժը [[Փայտակարան]]ի հետ միացրել է [[Ատրպատական]]ին։
|-
|| 7 || [[Պատկեր:Yotnporakyan BaginqPaytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy.jpg|200px|Յոթնփորակյան Բագինք գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Յոթնփորակյան Բագինք]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 8 || [[Պատկեր:Roti Bagha Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 3.jpg|200px|Ռոտ-ի-Բաղա գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Ռոտ-ի-Բաղա]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 9 || [[Պատկեր:Vormizd Paroj Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 6.jpg|200px|Որմիզդ-Պերոժ գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Որմիզդ-Պերոժ]] || Մատենագրության մեջ գավառը հիշվում է Որմիզդպերոժ, Որմզդպերոժ, Որմզդփերուժ, Որմզդան անվանումներով:անվանումներով։
|-
|| 10 ||[[Պատկեր:Pichan Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 14.jpg|200px|Պիճան գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Պիճան]] || Պիճանը գտնվում է Փայտակարանի հարավում։ Արևմուտքում սահմանակցում է [[Ալևան]], հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում՝ [[Կոեկեան]] գավառների, հարավում և հարավ-արևելքում՝ պարսկական [[Ատրպատական]] շրջանի հետ։ Գավառի տարածքում է եղել երկու խոշոր քաղաք՝ [[Պիճան (քաղաք)|Պիճան]] և [[Վարձական]]։
|-
|| 11 || [[Պատկեր:Spandaryan Paroj Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 7.jpg|200px|Սպանդարան-Պերոժ գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Սպանդարան-Պերոժ]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 12 || [[Պատկեր:Vardanakert Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.jpg|200px|Վարդանակերտ գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Վարդանակերտ]] || Այս անունով մի բերդ գտնվում է Արաքս գետի մոտ, մինչև նրա խառնվելը Կուր գետի հետ:<ref>Հյուբշման, եր. 232</ref>։ Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 13 || [[Պատկեր:Qaghan Rot Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 9.jpg|200px|Քաղան-ռոտ գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Քաղան-ռոտ]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|| 14 || [[Պատկեր:Qoekean Paytakaran page302-2197px-Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12 copy 13.jpg|200px|Քոեկյան գավառը Փայտակարան նահանգում]] || [[Քոեկյան]] || Այլ տեղեկատվություն չկա այս գավառի վերաբերյալ:վերաբերյալ։
|-
|}
 
== Գրականություն ==
# Հայ Ժողովրդի Պատմություն, Հ. 1. Խմբ. կոլ.` Աղայան Է. Բ., Առաքելյան Բ. Ն., Գալոյան Գ. Ա., Երեմյան Ս. Տ., Խաչիկյան Լ. Ս., Հակոբյան Ա. Մ., Հովհաննիսյան Ա. Գ., Ներսիսյան Մ. Գ.: ՀՍՍՀ ԳԱ Պատմության ին-տ. Երևան:Երևան։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1971 .
# Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ. 2. Խմբ. կոլ.` Աղայան Է. Բ., Առաքելյան Բ. Ն., Ավետիսյան Հ. Ա., Գալոյան Գ. Ա., Երեմյան Ս. Տ., Խաչիկյան Լ. Ս., Հակոբյան Ա. Մ., Հովհաննիսյան Ա. Գ., Ներսիսյան Մ. Գ.: ՀՍՍՀ ԳԱ Պատմության ին-տ. Երևան:Երևան։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1984 .
# Հայոց պատմություն, հ. II. Միջին դարեր (IV դ. - XVII դ. առաջին կես), գիրք երկրորդ (IX դարի կես-XVII դարի առաջին կես), Երևան, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ, "Զանգակ-97" հրատարակչություն, 2014, 800 էջ + 24 ներդիր:ներդիր։
# Լեո, Հայոց պատմություն, Առաջին հատոր, Հին պատմություն, «Երկերի ժողովածու տասը հատորով, Առաջին հատոր», «Հայաստան», Եր․ 1966։
# Լեո, Հայոց պատմություն, Երկրորդ հատոր, Լեո ” Հատոր 2։ «Հայոց պատմություն» երկրորդ հատորը պետք է ընդգրկեր 5-15-րդ դարերը, կամ հեղինակի խոսքերով ասած՝ միջին դարերը, հայկական միջնադարը:միջնադարը։ Սակայն Լեոն չկարողացավ ամբողջովին իրականացնել իր ծրագիրը. այս հատորում նա շարադրեց միայն 5-11-րդ դարերի պատմությունը:պատմությունը։
# Հակոբյան Թ. Խ., Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2007, 518 էջ։
# Հակոբյան Թ. Խ., Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն (ուրվագծեր), 2-րդ հրատ., Երևան, ԵՊՀ հրատ., 1968, 509 էջ։
# Հարությունյան Բ.Հ․, «Աշխարհացոյցը» և չորս Հայքերի խնդիրը, Երևան, 1997։
# Հարությունյան Բ.Հ․, Մեծ Հայքի վարչաքաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի», մաս Ա, Երևան, 2001։
# Հարությունյան Բ.Հ․, Հայոց պատմության ուսումնական ատլաս, Ա հատոր, Երևան, 2003:2003։
# Հարությունյան Բ.Հ․, Հայոց պատմության ուսումնական ատլաս, Բ հատոր, Երևան, 2008։
# Հարությունյան Բ.Հ․, Ազգային ատլաս, Բ հատոր, Երևան, 2008։

Նավարկման ցանկ