Բաղեշ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Բաղեշ
Bitlis Kalesi, Bitlis.jpg
Կոորդինատներ: 38°24′0″ հս․ լ. 42°7′0″ ավ. ե. / 38.40000° հս․. լ. 42.11667° ավ. ե. / 38.40000; 42.11667
Վարչական տարածք Արևմտյան Հայաստան
Վիլայեթ Բիթլիսի վիլայեթ
Գավառ Բիթլիսի գավառ
Այլ անվանումներ Աբիբիթլիս, Բաղաղեշ, Բեդլիս, Բիթլիս, Սալնաձոր
ԲԾՄ 1500-1600 մ
Պաշտոնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն 30 000 մարդ (XIX դարավերջ)
Ազգային կազմ Հայեր (մինչև Մեծ եղեռնը), թուրքեր, քրդեր
Կրոնական կազմ Քրիստոնյա (մինչև Մեծ եղեռնը)
Տեղաբնականուն բաղեշցի
Ժամային գոտի UTC+3
##Բաղեշ (Աշխարհ)
Red pog.png

Բաղեշ կամ Բիթլիս (հուն․ βαλαλείςωυ, արաբ․ Badlis), քաղաք Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգում, Վանա լճից 18 կմ հարավ–արևմուտք, ուր միախառնվում են համանուն գետի վտակները: Համապատասխանում է Աղձնիք նահանգի Սալնոձոր գավառի գլխավոր բերդին, որը հսկել է Հայկական Տավրոսի ամենամատչելի բնական լեռնանցքը՝ Չորա պահակը: Ժամանակին բերդի անունով կոչվել է Սալնոձոր:

Բաղեշի տարածքում սկզբում միայն բերդ է եղել: Հետագայում բերդի տարածքում հիմնել են քաղաքը, իսկ բերդը դարձել է միջնաբերդ:

Բաղեշի մասին առաջին անգամ հիշատակել է Սեբեոսը, իսկ որպես քաղաք Բաղաղեշի մասին առաջին անգամ հիշատակել է Թովմա Արծրունին: Հունական աղբյուրներում Բիթլիսը հիշատակում են Բալալեզա, Բալալեյսա անվանումներով, արաբական աղբյուրներում՝ Բեդլիս, Բադլիս, իսկ թուրքականում՝ Բիդլիս, Բիթլիս ձևերով:[1]

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բիթլիս անվանումը կապված է Ալեքսանդր Մակեդոնացու հետ: Նա իր Լիս Զորավարին բերդ է կառուցել տվել իր գրաված բնակավայրում, իսկ հետո հետ գալիս այն չի կարողացել հետ գրավել: Նա բերդն անվանել է Բեդլիս, որը թարգմանաբար նշանակում է «Չար Լիս»:[1]

Բաղեշ անվանումը կապված է մի ավանդության հետ, որի համաձայն ձմռանը գոմի դուռը բաց է մնում: Էշը գոմից դուրս է գալիս և Ջլիֆտա ձորն ընկնելով սառչում է և սատկում: Էշին տեսնողները ասում են պաղ էշ, որտեղից էլ հետո առաջացել է Պաղէշ, իսկ ապա Բաղեշ անվանումները:[2]

Քաղաքի անունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշ քաղաքի պատմական անունները հետևյալն են. Աբիբիթլիս, Ապի-Բիթլիզ, Բադլիս, Բալալեզա, Բալալեյսա, Բաղաղեշ, Բեդլիս, Բեթլիս, Բիթլիս, Շահաստան Բաղեշ, Պիթլիզ, Պիտլիս, Սալնաձոր, Սալնոձոր:[1]

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշի ձմեռը ցուրտ է, ձյունառատ: Գարնանն ու ամռանը նրա հարավահայաց մասում արևի ճառագայթների ներգործությունը մեծանում է և ձորալանջերի խոնավ հողը ծածկվում թավ բուսականությամբ: Օդն առողջարար է, սառնորակ ջրերը՝ առատ:[3]

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշի միջով հոսում են բազմաթիվ գետակներ: Գետակներից նշանավոր էին Ավեխու կամ Ամպա ջուրը (հայտնի է նաև Համեղաջուր անունով) և Խոսրովու կամ Խոցերու ջուրը (Ամրդոլ չայ): Գետակները, միախառնվելով կենտրոնական ձորում, կազմում են Բաղեշ գետը, որը թափվում է Տիգրիսի մեջ:[3]

Բուսականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշն ուներ փարթամ բուսականություն: Փողոցները զարդարված էին ուռենիներով և կաղամախիներով: Առաձնատները շրջափակված էին խաղողներով լի պտղատու այգիներով և պտղատու պարտեզներով:[1]

Լինչը գրում է, որ բնական այդ պայմանների շնորհիվ խաշնարած ցեղերն իրենց դարավոր տիրապետության ընթացքում չեն կարողացել ոչնչացնել Բաղեշի առատ բուսականությունը: Դեռևս XIII դարում արաբ աշխարհագիր Յակուբ ալ–Համավին Արմինիայի Բադլիսը հիշատակում է որպես «մրգառատ քաղաք»: Գրեթե բոլոր տներն ունեին այգիներ: Այդտեղ աճում է տանձ, խնձոր, սալոր, ծիրան, խաղող, թուզ, սերկևիլ, նուռ, բալ, կեռաս, թութ, ընկույզ, կաղին:[3]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բիթլիսն Ալեքսանդր Մակեդոնացու օրերին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշ քաղաքի ընդհանուր տեսքը XIX դարասկզբին

«Բաղէշ» անունն առաջին անգամ հանդիպում է Սեբեոսի «Պատմության» մեջ[4]: Վարդան Արևելցու «Աշխարհացոյց»-ում[5] Բաղեշը վերագրված է Բզնունիք գավառին: Տեղական ավանդազրույցը բերդի հիմնադրումը վերագրում է Ալեքսանդր Մակեդոնացուն: Իբրև Ալեքսանդր Մակեդոնացին, որ արշավել էր Հայաստան, գնահատելով այս լեռնանցքի ռազմական դիրքը, իր Լաիս կամ Լիս զորավարին հրամայել է այստեղ կառուցել բերդ: Նորակերտ բերդն իբր այնքան անառիկ է եղել, որ Ալեքսանդրը վերադարձին այն չի կարողացել գրավել: Իսկ երբ բերդի բանալիները կամովին հանձնել են Ալեքսանդրին՝ նա բերդն անվանել է Չար Լիս կամ պարսկերեն թարգմանությամբ՝ Բեդ Լիս (որտեղից Բիթլիս): Այս ավանդազրույցի տարբերակները գրանցել են XVI դարի քուրդ պատմիչ Շարաֆ–խան Բիդլիսին, XVII դարի թուրք ուղեգիր Էվլիյա Չելեբին և ուրիշներ:[3]

Բիթլիսը VII - X դարեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

VII դարի վերջից արաբական նվաճողների կայազորները հաստատվել են Բաղեշում՝ այն դարձնելով Աղձնիքի տիրակալ Զուրարինների ամիրայական տոհմի նստավայրը: Մերձակա վայրերի նկատմամբ իշխող դիրք ունենալու և առետրական ճանապարհների հանգույցում գտնվելու շնորհիվ վաճառաշահ Բաղեշն ապրել է վերելք: Արաբ առաջին աշխարհագիրները Բաղեշն անվանել են Արմինիայի ծաղկող քաղաք: Իսկ Թովմա Արծրունին (IX դար) Բաղեշը հիշատակում է որպես «շահաստան»:

IX դարի 2-րդ կեսից Բաղեշին տիրել են Շայբանիների, X դարի 1-ին կեսից՝ Կայսիկների արաբ ամիրայական տոհմերը: 929–930 թ թվականին բյուգանդական զորավար Հովհաննես I Կուրկուասը (Գուրգեն), արշավելով Կայսիկների դեմ, ի թիվս այլ քաղաքների գրավել է նաև Բաղեշը:[3]

Քրդական տիրապետության օրոք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

X դարի 2-րդ կեսին, արաբական ամիրայությունների քայքայումից հետո, Բաղեշում հաստատվեցին իսլամացող քրդական ցեղերը, որոնք թափանցել Էին Հայոց հարավային գավառները՝ որպես արաբական ամիրաների վարձկան զինվորներ: X դարի վերջին Բաղեշը գտնվում Էր Մրվանյան քուրդ տոհմի ձեռքում: Իսկ XIXIX դարերում նրան տիրել են ռուզակներ կամ ռոշկացիներ կոչվող քրդերը: Բաղեշը եղել է ցեղապետների նստավայր: Այդ ընթացքում ռուզակները Բաղեշի իշխանությունը կորցրել են միայն 1139–1180 և 1466–1494 թ թվականին՝ 1-ին անգամ սելջուկների, 2-րդ անգամ՝ Ակ–Կոյունլուների տիրապետության օրոք: Բաղեշի քրդական իշխանությունը առավելապես հզորացել է XVI –XVIII դարերում: Բաղեշի առանձին խաներ (Շամշադդին և ուրիշներ) նույնիսկ սեփական դրամ են հատել: Բաղեշի ռազմական դիրքի շնորհիվ թե թուրք, սուլթանը և թե պարսկական շահը որոնել են նրա հզոր խաների դաշնակցությունը: XVI –XVIII դարերում Բաղեշի խանությունը կործանելու թուրքական պետության փորձերն ի վերջո ավարտվեցին անհաջողությամբ․ Թուրքիան հարկադրված ճանաչեց այն որպես Վանի Էլայեթում առանձնաշնորհ հյուքյումեթություն:[3]

Թուրքիայի տիրապետության օրոք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1849 թվականին թուրքական պետությունը, վերջնականապես ընկճելով Բաղեշի քրդական խանության դիմադրությունը, գրավեց քաղաքը, ավերեց բերդը, բազմաթիվ կառույցներ: Բաղեշը այնուհետև վերածվեց համանուն վիլայեթի կենտրոնի:

Թուրքերի կողմից հայերի ջարդը սկսվել է 1915 թվականի հունիսի 27-ից: Կարճ ժամանակ անց Բիթլիսը դադարել է հայաբնակ լինելուց:[1]

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջցեղային կռիվների, մշտատև բռնությունների, հարկահանությունների, ազգային ու կրոնական խտրականության հետևանքով հետզհետե նվազել է Բաղեշի բնակչության, մասնավորաբար հայերի թիվը: Լինչի տվյալներով՝ XIX դարի վերջին Բաղեշի բնակչությունը կազմում էր 30 000, մեկ երրորդը՝ հայ: XX դարի սկզբին հայերն ունեին 5 արական և 3 օրիորդաց դպրոց: Միայն Կարմրակ եկեղեցու բարեկարգ դպրոցում սովորում էր ավելի քան 100 աշակերտ:

Երիտթուրքերի կառավարությունը 1915 թվականին Բաղեշի հայությանը ես բնաջնջման և աքսորի ենթարկեց: Հայերի վերջին մնացուկները Բաղեշից տարագրվեցին 1916 թվականից հետո, երբ հեռացան ռուսական զորքն ու հայ կամավորական ջոկատները: 1965 թվականի տվյալներով ուներ 18 500 բնակիչ (հիմնականում՝ քրդեր, թուրքեր):[3]

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրագործությունից բացի հայերը զբաղվում էին նաև արհեստագործությամբ և առևտրով: Զարգացած էին կաշեգործությունը, կտավագործությունը, դերձակությունը, ներկարարությունը (առանձնապես հռչակված էր Բաղեշի կարմիր տորոն կամ շիլա ներկը), զինագործությունը, հետագայում՝ ծխախոտագործությունը: XVIII – XIX դարերում կար 2 շուկա, շուրջ 1200 խանութ, որտեղ վաճառվում էին գլխավորապես տեղական արհեստագործական ապրանքներ:

Բաղեշը եղել է ոսկերչության հանրահայտ կենտրոն: Զարգացած է եղել թանկարժեք մորթիներից մուշտակ կարելու արհեստը:[3]

Քաղաքից արտահանվում էր Կարմիր շիլա կոչվող կտավ, օճառ և զանազան գյուղատնտեսական ապրանքներ:[1]

1986 թվականի դրությամբ Բաղեշը Թուրքիայի ծխախոտի ու կաշվի արդյունաբերության կենտրոն է:[3]

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքի կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշ քաղաքը XIX դարասկզբին

Բաղեշի ձորի կենտրոնում վեր խոյացող ժայռաբլրին (հայտնի է Սեպուհ կամ Քարալեռ անունով) գտնվում էր բարձրապարիսպ և ատամնաշար աշտարակներով միջնադարյան բերդը, ուր կարելի էր մտնել՝ անցնելով հաջորդաբար կառուցված 3 շարժական կամուրջները: Ճանապարհն ուղղաբերձ է, դժվարամատույց:

Բերդի արևելյան կողմում՝ խոր ձորի եզրին կառուցված աշտարակից խաները ցած են նետել մահապարտներին: Դրա համար էլ ժողովուրդն այն կոչել է Արյունոտ աշտարակ (Կանլի–կալե): Բերդի մետաղակուռ դարպասները գտնվում էին հարավային կողմում: Խանի ապարանքը, ինչպես և ավագանու տները (մոտ 300) բերդի ներսում էին:

Բուն քաղաքը եղել է անպարիսպ և ունեցել 6 դարպաս (գաբուսի)՝ Վանի, Չիթճիլերի, Արաբ չարսուի, Ամիրա չարսուի (Ամիրու շուկայի դուռն), Մեյվանեի և Օղրունի (Դաղտան դուռն): Տներն ամֆիթատրոնի ձևով փռված էին ձորի լանջերին: Ձորի մեջ է եղել շուկան: Տներն ու մյուս շենքերը քարակերտ էին (կառուցված տեղական թեթև «փութ» կոչվող քարից, սպիտակ մարմարից կամ խճաքարից): Զգալի թիվ էին կազմում բազմահարկ ապարանքներն ու քարավանատները:[3]

Հայկական կառույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքում մինչև 1915 թ.-ը կար 4 հայկական եկեղեցի և 4 վանք (ըստ քաղաքի 4 կողմերի ու թեմերի), որոնք ունեին ընդարձակ ագարակներ, անդաստաններ ու այգիներ: Հարավ–արևելյան կողմում գտնվում էր Կարմրակ Ս․ Նշան (հնում կոչվել է Ս․ Կիրակոս) գմբեթավոր եկեղեցին: Այս եկեղեցին պատկանում էր Ամլորդվու (Ամրդոլու) Ս․ Հովհաննես մենաստանին, որը շատ կարևոր դեր է խաղացել XVI –XVIII դարերում հայ դպրության պատմության մեջ: Այստեղ են սովորել կամ աշխատել Վարդան, Առաքել, Ներսես Բաղիշեցիները, Բարսեղ Աղբակեցին, Հովհաննես Կոլոտը, Գրիգոր Արճիշեցին և ուրիշ վարդապետգիտնականներ: Կարմրակ եկեղեցին համարվում էր քաղաքի գլխավոր եկեղեցին:

Ս․ Գևորգ քարագմբեթ եկեղեցին պատկանում էր Խնդրակատարի Ս․ Աստվածածին վանքին, Ս․ Սարգիսը՝ Ավեխու Ս․ Աստվածածին վանքին, իսկ Ս․ Պողոս–Պետրոս առաքյալների Հինգ Խորան եկեղեցին՝ Գոմաց (Տատրաբնակ) Ս․ Աստվածածին վանքին:

Բաղեշի մոտակայքում էր գտնվում նաև Ծապրկորու Ս. Կարապետ վանքը:[3]

Մզկիթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշում կային թվով 15 հատ մզկիթներ ու մինարեներ, դրանցից նշանավոր էին Կըգլ Մաջիդը (հնում եղել է եկեղեցի), Շեմսեդդինը, Շերեֆիեն, Մաջիդի Խաթունը: Նրանցից երկուսը եղել են հայկական եկեղեցիներ:[1]

Կամուրջներ և բաղնիքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշի միջով հոսող գետակների վրա կառուցվել են բազմաթիվ կամուրջներ:

Բաղեշում կային հասարակական բաղնիքներ (տղամարդկանց և կանանց): Սակայն մեծ թիվ են կազմել տնային բաղնիքները (ըստ Էվլիյա Չելեբու, XVII դարի դրանց թիվը հասել է 600-ի):[3]

Հնություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի վերը նշված շինություններում Բիթլիսում կար բերդի ավերակներ, ավերակ և լքյալ եկեղեցիներ ու մատուռներ, կենդանեկերպ գերեզմաններ՝ ձիաքար, արջաքար, որոնց վրա կային տապանագրեր:[1]

Գրչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XV դարում Բաղեշի Ամրդովլու վանքը հռչակված էր որպես գրչության կենտրոն: Նշանավոր գրիչներից է եղել տաղասաց Կարապետ վարդապետ Բաղիշեցին (ծնված. 1475 թ.):

Միայն XV դարի առաջին կեսին այդտեղ ընդօրինակվել են.

  • 1 Քարոզգիրք
  • 4 Հայսմավուրք
  • 4 Ավետարան

Նույն դարի 50-80-ական թվականներին ընդօրինակվել են.

  • 6 Ավետարան
  • 2 Հայսմավուրք
  • 1 Շարակնոց

XVII դարում գրչությունը նոր շունչ է ստացել: Կարապետ վարդապետ Բաղիշեցու գործը շարունակել են Դավիթ (ժամանակագիր, պատմիչ) և Վարդան Բաղիշեցիները:[1]

Նշանավոր մարդիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղեշից են սերում Վիլյամ Սարոյանի ծնողները: Բաղեշում է ծնվել հայ դերասանուհի Զաբելը՝ Մարիամ Կնորոզովան (ծնվ. 1858 թ.)[1]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 1, էջ 685-686
  2. «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 1, էջ 573, Բաղեշի գավառակ
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 ՀՍՀ, հտ 2, էջ 254-256, Արսիս
  4. Սեբէոս, Պատմութիւն:
  5. Վարդան Արեւելցի, Աշխարհացոյց:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png