Հոռոմոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հոռոմոս
Վանքային համալիր

Հոռոմոսի վանքը կանգուն ժամանակ

Տեղադրություն Արևելյան Հայաստան, Անի
Աշխարհ Այրարատ
Պատմական երկիր Բագրատունյաց Հայաստան Բագրատունյաց Հայաստան
Կրոնադավանանք Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Պատմություն
Հիմնադիր(ներ) Բագրատունյաց Հայաստան Աբաս
Ճարտարապետություն
Կարգավիճակ Կիսավեր
Ակտիվ է Ոչ
Ճարտարապետ(ներ) Հովհաննես
Ճարտարապ. ոճ Հայկական
Կառուցման սկիզբ 10-րդ դար
Կառուցման ավարտ 13-րդ դար
Ավերում Թուրքերի արշավանքից մինչև հիմա
##Հոռոմոս (Թուրքիա)
Set01-church1.svg
##Հոռոմոս (Մեծ Հայք)
Set01-church1.svg
40°31′10.88″ հս․ լ. 43°37′44.97″ ավ. ե. / 40.5196889° հս․. լ. 43.6291583° ավ. ե. / 40.5196889; 43.6291583Կոորդինատներ: 40°31′10.88″ հս․ լ. 43°37′44.97″ ավ. ե. / 40.5196889° հս․. լ. 43.6291583° ավ. ե. / 40.5196889; 43.6291583


Հոռոմոս, X-XI դարերի հայկական ճարտարապետական հուշարձանախումբ Անիից հյուսիս-արևելք, Ախուրյան գետի աջ ափին (այժմ՝ Թուրքիայի սահմաններում)։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

X դարի 1-ին կեսին հիմնադրել են Բյուզանդիայից փախած և Բագրատունյաց Հայաստանում ապաստանած հայ վանականները (այստեղից էլ՝ Հոռոմների վանք անվանումը)։ Հոռոմոսի վանքից հարավ, Անի տանող ճանապարհին ավերակ վիճակում են հաղթական կամարի (հավանաբար X-XI դդ.) դռան (Ղոշեք, որից՝ վանքի նաև Ղոշավանք անվանումը) գմբեթավոր զույգ աշտարակները։ Հոռոմոսը բաղկացած է մինչև XIII դ. կառուցված շինությունների երկու խմբից՝ Ախուրյանը երիզող ձորում և բարձրադիր լեռնադաշտի վրա։ Առաջին խմբում վանքի հնագույն կառույցներն են՝ Սուրբ Մինաս (930-953, հիմնադրել է Հովհաննես վարդապետը) և Սուրբ Գևորգ (1013-ից հետո) գմբեթավոր դահլիճ տիպի եկեղեցի-դամբարանները, թաղածածկ մատուռ և Աշոտ Գ Ողորմած Բագրատունու (953-977) դամբարանը։ Բարձունքի վրա տեղադրված են վանքի հիմնական կառույցները՝ շրջափակված ուղղանկյուն պարսպով, որի հյուսիս-արևմտյան անկյունում միակ մուտքն է և մի կիսաբոլոր բուրգ։ Այս խմբի մեջ են Սուրբ Հովհաննես գմբեթավոր դահլիճ տիպի եկեղեցին և գավիթը (1038), հյուրատուն, մահարձաններ, մատուռներ, խաչքարեր։

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գավթի հորինվածքում հայ ճարտարապետության մեջ առաջին անգամ կիրառվել են վաղ միջնադարյան ժողովասրահների, բնակելի տան՝ գլխատան որոշ կառուցողական սկզբունքներ, և ձևավորվել է հետագայում լայն տարածում գտած գավիթների քառասյուն կենտրոնակազմ տիպը։ Բազմանիստ քանդակազարդ երդիկը պսակված է սյունակամարաշար վեղարածածկ զանգակատնով։ Սուրբ Հովհաննես եկեղեցուն հյուսիսից և հարավից կից են գմբեթածածկ երկհարկանի մատուռ-դամբարաններ, որոնք կառուցել է Սմբատ Բագրատունին։ Հարավից եղել է Բագրատունիների տոհմական հանգստարանը (Շ. Թեքսիեի կարծիքով, հայկական Սեն Դնին՝ թագավորների և իշխանների դամբարանավայրը)։ Եկեղեցին և մատուռներն ունեն նույն հարթության վրա մշակված մեկ ընդհանուր արլ. ճակատ՝ պսակված տարբեր չափերի, միմյանց շաղկապված ճակտոններով։ Ծավալները սիմետրիկ են, կենտրոնից դեպի եզրերը նվազող եռանկյունի դասավորությամբ (տարբեր ծավալների մեկ միասնական ճակատով նման լուծումը վանական այլ համալիրների համեմատությամբ քաղաքային տիպ է և զարգացում է գտել Եվրոպայում)։ Հոռոմոսի համալիրի մասն են կազմում հարավում տեղադրված միմյանց կից ուղղանկյուն հատակագծով երեք կառույցները (հավանաբար նշխարատուն կամ գրապահոց են եղել)՝ ուշագրավ իրենց արտակարգ շքեղ դեկորատիվ հարդարանքով։ Հոռոմոսում կան փոխհատվող կամարների կառուցվածքային տարբեր համակարգերով իրականացված ծածկերի հնագույն օրինակներ։ Հոռոմոսի վանքը, որ Բագրատունիների ժամանակաշրջանում ունեցած դերով, շինարարական և ճարտարապետական նշանակությամբ հայ ճարտարապետության կարևորագույն իրագործումներից է, այժմ կիսավեր է։

Վանքի հնագույն շինությունները հյուսիսային կողմի հուշարձանախմբում են՝ Սուրբ Մինաս (930-953, հիմնադիր Հովհաննես վարդապետը) և Սուրբ Գևորգ (1013 թվականից հետո) եկեղեցի-դամբարանները։ Երկուսն էլ գմբեթավոր դահլիճ տիպի են, սակայն, ի տարբերություն VI-VII դարերի նույնատիպ եկեղեցիների (Թալիշ, Դդմաշեն), գմբեթածածկ տարածությունը գերիշխող է դահլիճի արևելյան և արևմտյան հատվածների նկատմամբ (հատկանիշ, որ բնորոշ է Շիրակի ճարտարապետական դպրոցին)։ Նույն համալիրի մասն են կազմում թաղածածկ մատուռը և Աշոտ Գ Ողորմած Բագրատունու (953-977) դամբարանը։ Բարձրավանդակի վրա տեղադրված հուշարձանախմբում վանքի հիմնական կառույցներն են՝ շրջափակված քառանկյուն պարսպով, որի հյուսիս-արևմուտքում միակ մուտքն է և մի կիսաբոլոր բուրգ։ Հուշարձանախմբի կազմում են Սուրբ Հովհաննես գմբեթավոր դահլիճ տիպի եկեղեցին և կենտրոնակազմ գավիթը (1038), հյուրատունը, մահարձաններ, մատուռներ, խաչքարեր։ Գավիթը ուղղանկյուն հատակագծով է, 4 կենտրոնական սյուներով, բազմանիստ, քանդակազարդ երդիկով, որն արտաքուստ պսակված է կամարակապ սյունաշարով վեղարածածկ զանգակատնով։ Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու արևելյան պատի երկու կողմերում կան երկհարկանի մատուռ-դամբարաններ, որ կառուցել է տվել Հովհաննես-Սմբատը (1020-1041)։ Հոռոմոսի վանքը եղել է Բագրատունիների տոհմական հանգստարանը, Շ. Թեքսիեի կարծիքով՝ հայկական Սեն-Դնին, թագավորների և իշխանների դամբարանավայրը։ Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին և մատուռ-դամբարանները գմբեթածածկ են, ունեն մեկ հարթության վրա մշակված արևելյան ճակատ՝ պսակված տարբեր չափերի, սակայն իրար հետ կապված ճակտոններով։ Ճակատները սիմետրիկ են, կենտրոնից դեպի ծայրամասերը նվազող ճակտոնների եռանկյունի դասավորությամբ։ Տարբեր ծավալների միասնական նման լուծումը վանական այլ շինությունների համեմատությամբ քաղաքային տիպ է և զարգացում է գտել Եվրոպայում՝ կայսերական եկեղեցիների արևմտյան ճակատներում (westwerk)։ Վանքում իրենց արտակարգ շքեղ դեկորատիվ հարդարանքով ուշագրավ են նաև հարավ-արևմուտքում տեղադրված, միմյանց կից, ուղղանկյուն հատակագծերով երեք կառույցներ, որոնք հավանաբար եղել են նշխարատուն կամ գրապահոց։ Առաջին երկուսը տեղադրված են հյուսիս-հարավ ուղղությամբ, երրորդը՝ նրանցից արևելք։ Հոռոմոսի վանքում կան փոխհատվող կամարների համակարգերի հնագույն օրինակներ։ Բագրատունիների ժամանակաշրջանում ունեցած դերով, շինարարական և ճարտարապետական նշանակությամբ այն ճարտարապետական կարևոր իրագործումներից Է։

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png