Տեկորի տաճար

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Տեկորի տաճար
Եկեղեցի

Տեկորի տաճար 1840-ական թթ.

Տեղադրություն Տեկոր, Այրարատ նահանգ
Աշխարհ Այրարատ
Պատմական երկիր Մեծ Հայք Մեծ Հայք
Կրոնադավանություն Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Պատմություն
Հիմնադիր(ներ) Սահակ Կամսարական
Ճարտարապետություն
Կարգավիճակ Ավերակներ
Ակտիվ է Ոչ
Ճարտարապ. տիպ Գմբեթավոր բազիլիկ
Ճարտարապ. ոճ Հայկական
Կառուցման սկիզբ 5-րդ դար
Կառուցման ավարտ 6-րդ դար
Ավերում 1920-ական թթ.
##Տեկորի տաճար (Թուրքիա)
Set01-church1.svg
##Տեկորի տաճար (Մեծ Հայք)
Set01-church1.svg


Տեկորի տաճար, գմբեթավոր բազիլիկ տիպին պատկանող եկեղեցի Շիրակ գավառի համանուն գյուղում Ախուրյանի վտակի աջ ափին՝ այժմ Թուրքիայի Կարսի մարզի Դիգոր քաղաքում, Անիից 20 կմ հարավ-արևմուտք։ Այժմ ամբողջովին ավերված է։ Ըստ շինարարկան արձանագրության՝ Տեկորի Ս. Երրորդություն վանքի եկեղեցին կառուցվել է 5-րդ դարի [1] վերջին քառորդում Սահակ Կամսարականի կողմից։ Այն որպես Ս. Սարգսի վկայարան հիմնադրել են կաթողիկոս Հովհաննես Ա Մանդակունին, Արշակունյաց Հովհաննես եպիսկոպոսը՝ վանքի երեց Տայրոնի, Մանան Հազարապետի և Ուրան Հոռոմի մասնակցությամբ: Տեկորի Ս. Երրորդություն վանքի այս արձանագրությունները մեզ հասած հայերեն ամենահին գրությունն է և պատկերացում է տալիս մեսրոպյան այբուբենի նախնական տարաձևերի մասին:

Կառուցումը[խմբագրել]

Սկզբնապես (12-13 շարք) Տեկորի Ս. Երրորդություն վանքի եկեղեցին կառուցվել է վարդագույն տուֆով՝ որպես եռանավ բազիլիկ։ Շինարարությունն ընդհատվել է 481-484-ին (կապված Պարսկաստանի տիրապետության դեմ հայերի համաժողովրդական ապստամբության հետ) և շարունակվել սպիտակավուն տուֆով՝ եկեղեցուն տալով քառամույթ գմբեթավոր հորինվածք, որի շնորհիվ այն քրիստոնեական ճարտարապետության մեջ տվյալ տիպի հնագույն թվագրված կառույցն է: Դեռևս կանգուն վիճակում հանգամանորեն հետազոտվել է ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանի կողմից 20-րդ դարի սկզբում։

Կառուցվածքը[խմբագրել]

Տեկորի Ս. Երրորդություն վանքի եկեղեցին բարձրացել է բազմաստիճան որմնախարսխի վրա, ունեցել է բարձր որմնասյուներ: Հզոր մույթերի վրա բարձրացել է խորանարդաձև գմբեթը, որը հայկական ճարտարապետության մեջ մեզ հայտնի ամենավաղ քարե գմբեթն է և իր ձևով՝ միակը: Հարուստ հարդարանք են ունեցել արտաքին ճակատները, սյունասրահների որմնասյուները, շքամուտքերը, լուսամուտների պսակները: Գերակշռել են ականթի, խաղողի որթատունկի և ողկույզների քանդակնեը, ոճավորված զարդաձևերը, որոնցից մի քանիսն առաջին անգամ են հանդես եկել հայկական արվեստում: Արևմտյան ճակատի հաևթության մեջ, խաչաձև լուսամուտների երկու կողմերում, քանդակված են եղել երկու կիսանդրի, վերևում՝ գավաթի մեջ դրված խաղողի ողկույզ կտցահարող զույգ սիրամարգեր: Խորանը ծածկված է եղել որմնանկարներով:

Տաճարը տեղադրված է եղել բոլոր կողմերից ինը աստիճաններով շրջապատված հիմնահարթակի վրա։ Տաճարի ճարտարապետական մանրամասները բնորոշ էին հնավանդ ձևերով ու ինքնատիպությամբ։


Պատմություն[խմբագրել]

Եկեղեցու ավերումը[խմբագրել]

Հայտնի է Տեկորի Ս. Երրորդություն վանքի վանահայր Հավհաննեսը, որին 724-ին կաթողիկոս Հավհաննես Գ Օձեցին մեղադրել է դավանաբանական մոլորությունների մեջ: 10-րդ դ. նորոգվել է եկեղեցու գմբեթի վեղարը, նախկին կղմինդրել ծածկը փոխարինվել է քարե սալերով, նեղացվել են ճակատների լուսամուտները: Ըստ պատերի փորագրված արձանագրությունների՝ 971-ին Խոսրովանույշ թագուհին ազատել է Տեկորը հարկերից, 999-ին վանքը ստացել է նվիրատվություններ, 1008-ին Կատրեմիդե թագուհին ազատել է Տեկորը <<քուստակ>> հարկից, 1014-ին և 1018-ին հաստատվել է Տեկորի ապահարկությունը, 1042-ին ՄԱգիստրոս Պահլավունու դուստրը ազատել է Տեկորը հարկից: 17-րդ դարում վանահայր Հավհաննես վարդապետը դիմադրել է վանքը կողոպտող ավազակներին և նահատակվել: 19-րդ դ. Տեկորի Ս. Երրորդություն վանքը ունեցել է մոտ 300 հավարելահողեր և արոտատեղիներ, որոնք 1888-ին տրվել են վարձով: 20-րդ դարի սկզբին վանքի եկեղեցու վթարային վիճակի պատճառով ժամասացությունները դադարեցվել են: 1911-ին փլվել է եկեղեցու գմբեթը: 1920-ից հետո Տեկորի Ս. Երրորդություն վանքը լրիվ ավերվել է՝ շրջակա գյուղերի բնակիչները պատերից պոկել են քարերը և օգտագործել:

Տեկորի Ս. Երրորդություն վանքի եկեղեցու քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկ հորինվածքը հետագայում նախատիպ է ծառայել Հայաստանի 6-17-րդ դդ. բազմաթիվ եկեղեցիների համար, իսկ 9-11-րդ դդ. անցել է Բյուզանդիա ու լայն տարածում ստացել ուղղափառ (օրթոդոքս) երկրներում:



== Ծանոթագրություններ == Վարձք N2 հուլիս-նոյեմբեր, գլխավոր խմբագիր Սամվել Կարապետյան 2010թ. էջ 6

  1. Վարձք N2 հուլիս-նոյեմբեր, գլխավոր խմբագիր Սամվել Կարապետյան 2010թ. էջ 6