Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հայոց պատմություն
Հայաստանի զինանշանը
Նախապատմություն
Մ.թ.ա. 2492 - մ.թ.ա. 590
Հայ ժողովրդի ծագումը
Ցեղային միություններ և
պետական կազմավորումներ
Վանի թագավորություն
Մ.թ.ա. 9-6-րդ
Մեծ Հայք
Մ.թ.ա. 590 - մ.թ. 428
Երվանդունիների թագավորություն
Փոքր Հայք, Ծոփք և Կոմմագենե
Արտաշեսյանների թագավորություն
Արշակունիների թագավորություն
Քրիստոնեության ընդունում
Ավատատիրության հաստատում
Գրերի գյուտ
Միջնադար
428 - 1375
Պարսկա-Բյուզանդական տիրապետություն
Արաբական տիրապետություն
Բագրատունիների թագավորություն
Վասպուրական
Վանանդ, Լոռի և Սյունիք
Կիլիկիայի հայկական թագավորություն
Զաքարյան իշխանապետություն
Օտար տիրապետություն
1375 - 1918
Կարա-Կոյունլուներ և Ակ-Կոյունլուներ
Թուրք-պարսկական
տիրապետություն
Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կազմում
Հայոց ցեղասպանություն
Հայկական սփյուռք
Ժամանակակից պատմություն
1918 - ներկա
Հայաստանի առաջին հանրապետություն
Լեռնահայաստան
Խորհրդային Հայաստան
Արցախյան ազատամարտ
Հայաստան
Արցախի Հանրապետություն

Հայաստան Հայաստանի պորտալ

Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում եղել է մոտ մեկ դար։ Այն Ռուսական կայսրությանն է միացել երկու փուլով՝ 1804-1813 և 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմների ընթացքում։ Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում՝ 1918 թվականին, Արևելյան Հայաստանում վերականգնվել է հայկական պետականությունը՝ Հայաստանի Հանրապետությունը:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանն ուշ միջնադարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

16-րդ դարի սկզբներից Հայկական լեռնաշխարհը բաժանվում է իսլամադավան երկու տերությունների՝ Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև: Տասնամյակներ շարունակ տեղի էին ունենում բազմաթիվ պատերազմներ (1532-1555, 1578-1590, 1603-1618, 1623-1639), որի արդյունքում Հայաստանը երկու անգամ (1555, 1639) բաժանվեց նրանց միջև: Թեև հայ բնակչությունը շարունակում էր ստվար մնալ օսմանահպատակ Արևմտյան Հայաստանում, սակայն քաղաքական տեսանկյունից առավել ակտիվ էր արևելահայությունը. այստեղ շարունակում էին իշխել Սյունիքի և Արցախի մելիքները, ազդեցիկ էին Էջմիածնի ու Գանձասարի կաթողիկոսները: Արևելահայերը սերտ կապեր ունեին նաև վրացական Քարթլիի, ապա՝ Քարթլի-Կախեթի թագավորությունների հետ:

Պարսկա-թուրքական հերթական պատերազմի ժամանակ՝ 1603-1604 թվականներին, պարսից շահ Աբբասը Արարատյան դաշտի հայության մեծ մասին՝ մոտ 300 հազար մարդ, գաղթեցրեց երկրի խորքը: Հայաստանի քաղաքների և գյուղերի ավերակների վրա պարսից արքունիքը սկսեց բնակեցնել մուսուլմանների՝ թյուրքական և քրդական քոչվոր ցեղերի: Երևանի կուսակալությունում հայերն աստիճանաբար նոսրացան, իսկ Ղարաբաղ-Զանգեզուրում շարունակվեց պայքարը պարսիկների դեմ: 1677 թվականին հայ ժողովրդի առաջնորդները գաղտնի հավաքվեցին Վաղարշապատում: Ժողովին որոշվեց սկսել պայքարը հայերի արտաքին ճնշումից ազատագրելու համար: Կոստանդնուպոլիս մեկնած կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու պատվիրակությունը նրա մահից հետո վերադարձավ, իսկ սյունեցի իշխանազն Իսրայել Օրին ճանապարհորդեց եվրոպական շատ քաղաքներ: Ի վերջո նրա ընտրությունը կանգ առավ հզորացող Ռուսական կայսրության վրա:

1720-ական թվականներին, աֆղանցիների ներխուժման պատճառով, վերջ տրվեց Սեֆյանների իշխանությանը Պարսկաստանում: Օգտվելով առիթից՝ Քարթլիի թագավոր Վախթանգ VI-ը, օգնության համար դիմեց Ռուսաստանին: Շվեդների դեմ մղվող հյուսիսային պատերազմը հաղթական ավարտելուց հետո Պետրոս I-ը կազմակերպեց Կասպիական արշավանք (1722-1723) Պարսկաստանի դեմ: Հայերը ազատագրական կռիվներ մղեցին Սյունիքում (1722-1730) և Արցախում (1724-1731)՝ նախ պարսկական լուծը թոթափելու, ապա թուլացած Պարսկաստանի վրա հարձակված օսմանցիներին դիմակայելու համար: Մինչդեռ թուրքերի դեմ պատերազմել չցանկանալով՝ ռուսաց կայսրը դադարեցրեց արշավանքը՝ բավարարվելով Կասպից ծովի առափնյա շրջաններով: Թուրք-պարսկական պատերազմն (1723-1727) ավարտվեց օսմանցիների հաղթանակով և ամբողջ Արևելյան Հայաստանի գրավումով:

Պարսկաստանում իշխանության եկած Նադիր շահը կարճ ժամանակ անց կարողացավ վտարել օսմանցիներին: 1730-1736 թվականներին երկիրը մաքրելով թուրքերից՝ նա վերականգնեց Պարսկաստանի սահմանները: Սակայն 1747 թվականին շահի սպանությունից հետո երկրում հաստատվեց երկիշխանություն: Արևելյան Հայաստանի տարածքում ստեղծված խանությունների գլուխ կանգնեցին թյուրքալեզու ցեղերի առաջնորդներ, որոնք հաճախ չէին ենթարկվում կենտրոնական իշխանությանը: Երևանի, Գանձակի ու Նախիջևանի խանությունները հաճախ վասալական կախման մեջ էին ընկնում վրաց թագավորից, իսկ Ղարաբաղի խանությունում շարունակում էին ազդեցիկ մնալ Արցախի և Սյունիքի մելիքները: 18-րդ դարի վերջին իրավիճակը նպաստավոր էր Ռուսաստանի համար՝ կրկին Կովկաս արշավելու և այն պարսիկներից ու թուրքերից գրավելու համար:

Արևելյան Հայաստանի նվաճում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1804-1813 թվականների ռուս-պարսկական առաջին պատերազմից հետո կնքվում է Գյուլիստանի պայմանագիրը, որով Ռուսական կայսրությանն են անցնում Արևելյան Վրաստանը (Շորագյալ-Շիրակի, Լոռի-Փամբակի ու Ղազախ-Շամշադինի հետ), ինչպես նաև մի շարք խանություններ՝ Գանձակի (Շակաշեն և Գարդման), Ղարաբաղի (Արցախ, հարավային Ուտիք, Զանգեզուր), Շաքիի, Շամախու, Շիրվանի, Բաքվի, Ղուբայի, Դերբենդի և Ջավադի: Պայմանագրում առանձին դրված էին նաև Արցախի մելիքների կնիքները: Հայ ազնվականները դառնում են ռուսական արքունիքի անդամներ, հնարավորություն ստանում անցնել բարձրաստիճան զինվորական ծառայության:

1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմից հետո կնքված Թուրքմենչայի պայմանագրով Ռուսական կայսրությանն են անցնում նաև Երևանի ու Նախիջևանի խանությունները ու Օրդուբադի շրջանը: Ներսես Ե Աշտարակեցի կաթողիկոսի և Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի ջանքերով հնարավորություն է ստեղծվում հայերին հետ վերադառնալու հայրենիք. Իրանից 40-42 հազար հայեր, իրենց հետ նաև՝ փոքրաքանակ ասորիներ, հանգրվան են գտնում ազատագրված Հայաստանում: Ավելի ուշ Հայաստան են տեղափոխվում ևս 75-80 հազար հայեր Էրզրումի, Բայազետի ու Կարսի վիլայեթներից: Մեծաքանակ իսլամադավան բնակչություն լքում է երկիրը: Նոր պատերազմի արդյունքում գրաված տարածքներից կազմվում է Հայկական մարզը (1828-1840), ապա՝ Շիրակի հավելմամբ՝ Երևանի նահանգը (1849-1918)։ Մյուս հայկական տարածքները՝ Ուտիքը, Արցախն ու Սյունիքի հարավը, Շաքիի հետ կազմում են Ելիզավետպոլի նահանգը (1868-1918)։ Լոռին ու Ջավախքը մնում են Թիֆլիսի նահանգի (1846-1918) կազմում։ Արևելյան Հայաստանի հարավը՝ Մակուի, Խոյի, Ղարադաղի և Ուրմիայի խանությունները, մնացին Պարսկաստանի կազմում։

1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքում Ռուսաստանին են միացել հայկական տարածքներ, որոնցից ձևավորվել է Կարսի մարզը:

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նահանգներ և մարզեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացնելու շրջանում մայրաքաղաք Պետերբուրգում ստեղծվել էր հատուկ կոմիտե, որ զբաղվելու էր տարածաշրջանում վարչական բաժանումներ անցկացնելու խնդրով։ Միաժամանակ Հայաստանի ինքնավարություն ստեղծելու նախագիծ է ներկայացնում Խաչատուր Լազարյանը, որը մերժվեց կառավարության կողմից։ 1801 թվականին ստեղծված Վրացական նահանգի օրինակով 1828 թվականի մարտի հրամանով Արևելյան Հայաստանի նորագրավ տարածքներից կազմավորվում է վարչական նոր միավոր՝ Հայկական մարզ անունով։ Դրան զուգահեռ, ռուսական արքունիքը ցանկանում էր հայ հոգևորականության հեղինակությունը օգտագործել իր իշխանությունը հայ ժողովրդի վրա ամրապնդելու համար։ Եկեղեցին բարեփոխելու նպատակով 1833 թվականին ստեղծվեցին հատուկ հանձնաժողովներ, իսկ 1836 թվականի մարտի 11-ին ընդունվում է կանոնադրություն (ռուս.՝ положение), որով սահմանվում էին հայ եկեղեցու իրավունքներն ու պարտականությունները։

Ռուսական կայսրության հայկական գավառներ

1840 թվականին ընդունվում է օրենք, որով Անդրկովկասը ենթարկվում է վարչական նոր բաժանման։ Ստեղծվում է վարչական երկու միավոր՝ Վրացա-Իմերեթական նահանգ և Կասպիական մարզ։ Երկրորդի մեջ մտան միայն Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը՝ որպես Ղարաբաղի գավառ, իսկ մնացած ամբողջ երկիրը, գավառների վերածված, դարձավ Վրացա-Իմերեթական նահանգի մաս։ Չորս տարի անց հիմնվում է Կովկասի փոխարքայությունը։ Երկու տարի անց երկրամասը կրկին ենթարկվում է վարչաքաղաքական բաժանման. այս անգամ ստեղծվում են Թիֆլիսի (1846-1918), Քութայիսի (1846-1918), Շամախիի (1846-1859) և Դերբենդի (1846-1860) նահանգները:

1849 թվականին հատուկ հրամանագրով Թիֆիլիսից առանձնացվում է Երևանի նահանգը: Դրա մեջ ժամանակավորապես ընդգրկված էին Մեղրին և Տաշիրը: 1859-1860 թվականներին ստեղծվում են Բաքվի նահանգը (1859-1918) և Դաղստանի մարզը (1860-1918): Որոշ ժամանակ անց ձևավորվում է նոր՝ Ելիզավետպոլի նահանգը (1868-1918), որի մեջ են միավորվում Ղազախի և Ելիզավետպոլի գավառները Թիֆլիսի, մյուս գավառները՝ Բաքվի նահանգից:

Հայկական գավառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1897 թվականին Ռուսական կայսրությունում անցկացվեց մարդահամար, որի արդյունքները տպագրվեցին 1905 թվականին[1]:

Վարչական միավոր Կենտրոն Տարածք Բնակչություն Հայեր Կովկ.
թաթարներ
Քրդեր Ռուսներ Այլ ազգեր
Ալեքսանդրապոլի գավառ Ալեքսանդրապոլ 3,760կմ2 165,503 141,522 (85.5%) 7,832 (4.7%) 4,976 (3.0%) 6,836 (4.1%) 4,337 (2.7%)
Երևանի գավառ Երևան 3,030 կմ2 150,879 58,148 (38.6%) 77,491 (51.3%) 8,195 (5,4%) 3,713 (2.5%) 3,332 (2.2%)
Էջմիածնի գավառ Վաղարշապատ 3,858 կմ2 124,237 77 572 (62.4%) 35 999 (29.0%) 9,724 (7.8%) 175 (0.1%) 767 (0.7%)
Նախիջևանի գավառ Նախիջևան 4.392 կմ2 100,771 34,672 (34.4%) 64,151 (63.7%) 639 (0.6%) 1,014 (1.0%) 295 (0.3%)
Նոր Բայազետի գավառ Նոր Բայազետ 4.731 կմ2 122,573 81,285 (66.3%) 34,726 (28.3%) 2,995 (2.5%) 2,716 (2.2%) 851 (0.7%)
Շարուր-Դարալագյազի գավառ Նորաշեն 2,973 կմ2 76,538 20 726 (27.1%) 51,560 (67.3%) 3,761 (4.9%) 122 (0.2%) 369 (0.5%)
Սուրմալուի գավառ Իգդիր 3,688 կմ2 89,055 27,075 (30.4%) 41,417 (46.5%) 19,099 (21.4%) 1,361 (1.5%) 103(0.2%)
Երևանի նահանգ Երևան 26,432 կմ2 829,556 441,000 (53.2%) 313,176 (37.7%) 49,389 (6.0%) 15,937 (1.9%) 10,054 (1.2%)
Ելիզավետպոլի գավառ Ելիզավետպոլ 8,759 կմ2 162,788 43,040 (26.4%) 103,970 (63.9%) 38 (0.0%) 10,428 (6,4%) 5,312 (3.3%)
Զանգեզուրի գավառ Գորիս 7,773 կմ2 137,871 63,622 (46.1%) 71,206 (51.7%) 1,807 (1.3%) 1,006 (0.7%) 230 (0.2%)
Ղազախի գավառ Ղազախ 6,856 կմ2 112,074 43,555 (38.9%) 64,101 (57.2%) 137 (0.1%) 3,444 (3.1%) 837 (0.7%)
Շուշիի գավառ Շուշի 4,912 կմ2 138,771 73,953 (53.3%) 62,868 (45.3%) 90 (0.0%) 1,504 (1.1%) 356 (0.3%)
Ջաբրայիլի գավառ Ջաբրայիլ 3,327 կմ2 72,719 19,551 (26.9%) 52,041 (71.6%) 571 (0.8%) 208 (0.3%) 348 (0.4%)
Ջևանշիրի գավառ Թարթառ 5,483 կմ2 66,360 15,746 (23.8%) 49,189 (74.1%) 398 (0.6%) 893 (1.3%) 134 (0.2%)
Ելիզավետպոլի նահանգ
(միայն հայկական գավառները)
Ելիզավետպոլ 37,110 կմ2 690,583 259,467 (37.6%) 403,375 (58.4%) 3,041 (0.4%) 17,483 (2.5%) 7,217 (1.1%)
Արդահանի գավառ Արդահան 5,645 կմ2 65,763 1,918 (2.9%) 37 (0.0%) 12,565 (19.1%) 2,357 (3.6%) 48,886 (74.4%)
Կաղզվանի գավառ Կաղզվան 4,417 կմ2 59,230 21,648 (36.6%) 867 (1.5%) 17,733 (29.9%) 4,085 (6.9%) 14,897 (25.1%)
Կարսի գավառ Կարս 5,905 կմ2 134,142 46,715 (34.8%) 1,439 (1.1%) 9,165 (6.8%) 20,376 (15.2%) 56,447 (42.1%)
Օլթիի գավառ Օլթի 2,960 կմ2 31,519 3,125 (10.0%) 4 (0.0%) 3,505 (11.1%) 1,038 (3.3 %) 23,847 (75.6%)
Կարսի մարզ Կարս 18,927 կմ2 290,654 73,406 (25.2%) 2,347 (0.8%) 42,968 (14.8%) 27,856 (9.6%) 144077 (49.6%)
Ախալցխայի գավառ Ախալցխա 2,572 կմ2 68,837 15,144 (22.0%) 12,370 (18.0%) 1,396 (2.0%) 2,238 (3.2%) 37,689 (54.8%)
Ախալքալաքի գավառ Ախալքալաք 2,696 կմ2 72,709 52,539 (72.3%) 6,572 (9.0%) 810 (1.1%) 5,453 (7.5%) 7,335 (10.1%)
Բորչալուի գավառ Շուլավեր 6,759 կմ2 128,587 47,423 (36.9%) 37,742 (29.4%) 108 (0.0%) 9,349 (7.3%) 33,965 (26.4%)
Թիֆլիսի նահանգ
(միայն հայկական գավառները)
Թիֆլիս 12,027 կմ2 270,133 115,106 (42.6%) 56,684 (21.0%) 2,314 (0.9%) 17,040 (6.3%) 78,989 (29.2%)
Արդվինի գավառ Արդվին 3,908 կմ2 56,140 7,819 (14.0%) 5 (0.0%) 112 (0.2%) 1,026 (1.8%) 47,178 (84.0%)
Արևելյան Հայաստան 98,404 կմ2 2,137,066 896,798 (42.0%) 775,587 (36.3%) 97,824 (4.6%) 79,342 (3.7%) 287,515 (13.4%)

Զինանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Coat of Arms of Erivan gubernia (Russian empire).png
Елисаветпольская губ МВД Бенке.jpg
Karobl.png
Coat of Arms of Tiflis governorate (Russian empire).png
Երևանի նահանգ Ելիզավետպոլի նահանգ Կարսի մարզ Թիֆլիսի նահանգ

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png