Ախալցխա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Ախալցխա (այլ կիրառումներ)
Քաղաք
Ախալցխա
ახალციხე
Դրոշ Զինանշան
Flag of Akhaltsikhe (City).svg Coat of Arms of Akhaltsikhe.svg

Achaltsiche.jpg
Ախալցխայի համայնապատկերը
Կոորդինատներ: 41°38′20″ հս․ լ. 42°59′10″ ավ. ե. / 41.63889° հս․. լ. 42.98611° ավ. ե. / 41.63889; 42.98611
Երկիր Վրաստան Վրաստան
Մխարե Սամցխե-Ջավախք
Մունիցիպալիտետ Ախալցխայի
Այլ անվանումներ Լամսիա, Խիսկա
ԲԾՄ 1840±1 մետր, 1029±1 մետր
Բնակչություն 46134 մարդ (2002)
Ազգային կազմ Հայեր, վրացիներ,
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Վրաց ուղղափառ եկեղեցի
Տեղաբնականուն Ախալցխեցի
Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5
Հեռախոսային կոդ +10-995-365-...
Փոստային ինդեքս 383750
Ավտոմոբիլային կոդ 261
##Ախալցխա (Վրաստան)
Red pog.png
##Ախալցխա (Սամցխե-Ջավախք)
Red pog.png

Ախալցխա (վրաց.՝ ახალციხე, թարգմանաբար՝ նոր ամրոց, հին անունները՝ «ლომსია» - "Լամսիա" և "Խիսկա"), քաղաք Վրաստանի հարավում, Ախալցխայի շրջանի շրջկենտրոն, Սամցխե-Ջավախք նահանգի վարչական կենտրոն։

2009 թվականի պաշտոնական տվյալներով քաղաքի բնակչության թիվը 19,2 հազ մարդ է[1]։ 1993 թվականի դրությամբ Ախալցխայում հայերը կազմում էին բնակչության 62,8%-ը, 2005 թվականին՝ 45%-ը[2]։ Ըստ 2002 թվականի պաշտոնական մարդահամարի տվյալների Ախալցխայի շրջանում բնակվում է 46,134 մարդ, որից 16,879-ը (36,6%)՝ հայեր[3]։

Հիմնադրվել է XII դարի առաջին կեսին, տեղակայված է Փոցխով գետի վրա (Կուր գետի վտակ)։ Քաղաքով անցնում են Բաթում, Բորժոմ, Ախալքալաք գնացող մայրւղիները։

XIV դարից առ XVI դարի 80-ական թվականներին Ախալցխան Սամցխե-Ջավախք տարածաշրջանի մշակութային, քաղաքական և տնտեսական կենտրոնն էր, Ջակելի տոհմի աթաբեկների նստավայր։ 1579 թվականին քաղաքն ընկնում է Օսմանյան կայսրության իշխանության տակ, 1628 թվականից քաղաքը դանում է Օսմանյան կայսրության Ախալցխայի նահանգի (թուրքերեն՝ Ahıska) կենտրոնը։

1829 թվականի Ադրիանապոլսի հաշտության արդյունքում Ախալցխան միացվել է Ռուսական կայսրությանը։

Հայեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերը Ախալցխայում բնակվել են հիմնադրումից ի վեր։ Հայերի սոցիալ-տնտեսական և կրթա-մշակութային կյանքը քաղաքում հուժկու ծաղկում է ապրում 19-րդ դարի կեսերից մինչև 1917 թվականը։ Ախալցխան դառնում է Անդրկովկասի հայ մշակութային և արհեստավորական զարգացած կենտրոններից մեկը։ Ախալցխան նաև հայ զինագործության ամենանշանավոր կենտրոնն էր։ Հատկապես հայտնի էին տոհմիկ զինագործներ Չիֆթալարյանների պատրաստած զենքերը։

1918 թվականի թուրքական զորքերի Անդրկովկաս աշավանքի ժամանակ Ախալցխայի հայությունը քաղաքագլուխ Զորի Զորյանի ղեկավարությամբ կարողանում է կազմակերպված դիմադրություն ցույց տալ նրանց՝ թուրքերը դուրս են քշվում գավառի սահմաններից։

Ախալցխան նախքան 1917 թվականին ուներ ինը հայկական եկեղեցի (որից այժմ կանգուն է ընդամենը երեքը, գործում է մեկը՝ Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին)։ Մեկ այլ եկեղեցին Սբ. Նշանը, թեև կանգուն է, սակայն Խորհրդային Միության տարիներին բռնագրավվելուց հետո առ այսօր չի վերադարձվել Վիրահայոց թեմին[4]։

Քաղաքում գործել է յոթ հայկական կրթօջախ, որից հատկապես հռչակված էր Կարապետյան ուսումնարանը՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան վարժարանից հետո երկրորդը Անդրկովկասում։ Ախալցխայում այսօր գործող միակ հայկական՝ Հ. Թումանյանի անվան դպրոցը 2004-2005 ուսումնական տարում ուներ 550 աշակերտ[2]։ 20-րդ դարի սկզբից գործել է տպարան։ Տարբեր ժամանակներում տպագրվել են հինգ հայալեզու թերթ, ամսագիր։

1860 թվականին Ախալցխայում ստեղծվել է հայկական թատրոն, որտեղ բեմում հյուրախաղերով հանդես են եկել Պ. Ադամյանը, Սիրանույշը, Վ. Փափազյանը և այլ ականավոր դերասաններ[5]։

Հայտնի ախալցխահայեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնունդով Ախալցխայից են հայ ակադեմիկոսներ Հ. Մանանդյանը, Ս. Մալխասյանցը, Վ. և Բ. Ֆանարջյանները, Ա. Ղանալանյանը, Հ. Ղանալանյանը, Ա. Աղամբեկյանը, Մ. Կասյանը և ուրիշներ, նկարիչներ՝ Վ. Սուրենյանցը, Հ. Կոջոյանը, Վ. Գայֆաջյանը, նշանավոր երգչուհի և երգիչներ Լուսինե Զաքարյանը, Շառլ Ազնավուրը, հայտնի ռեժիսորներ Կ. Ալվարյանը, Վ. Վարդանյանը, դերասաններ Կ. Խաչվանքյանը, Շ. Ղազարյանը, դարասկզբի ականավոր զորավարներ Ա. Սուջյանը, Օ. Ղասաբբաշյանը, դեր-ծովակալ Ա. Սաղոյանը, տոհմիկ զինագործ Չիֆթալարյանները, կաթոլիկ եկեղեցու ակնառու հոգևորական, կարդինալ Գ.-Պ. Աղաջանյանը։

Քույր-քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես՝ Ախալցխա Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս