Ուրմիայի խանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox map.png
Որմիայի խանություն
خانات ارومیه
ԵրկիրԻրան Իրան
Կարգավիճակխանություն
Մտնում էԻրան
ՎարչկենտրոնՈւրմիա
Խոշորագույն քաղաքՈւրմիա
Հիմնական լեզուՔրդերեն,
Ազգային կազմքրդեր, պարսիկներ, հայեր,թուրքեր
Կրոնական կազմՀայ Առաքելական եկեղեցի
Շիա իսլամ
Սուննի իսլամ
Տարածք5 000
Azerbaijani khanates in the 18th-19th centuries.png
Հիմնադրված է1747-1865 թ.
Պատմական շրջան(ներ)Պարսկահայք

Ուրմիայի խանություն (պարս․՝ خانات ارومیه — Khānāt-e Orumiye), միջնադարյան ավատատիրական կառավարմամբ կիսանկախ իշխանապետություն էր 1747-1865 թվականներին։ Թուրքական տիրապետությունից ազատագրելով՝ Նադիր շահը 1736 թվականին այն կրկին միացրել է Պարսկաստանին։ 1747 թվականին ձևավորվում է Ուրմիայի խանությունը՝ Թավրիզի կուսակալության տարածքի մի մասի վրա։

Խանության տարածքը կազմել է շուրջ 5,000 քառ. կմ.՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Պարսկահայք նահանգի հարավային ու կենտրոնական գավառները։ Այժմ խանության տարածքը համապատասխանում է Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը։

1797 թվականին խանությունը դադարում է կիսանկախ լինելուց։ Աղա-Մահմեդ խան Ղաջարի արշավանքներից հետո այն դարձյալ մտնում է Իրանի կազմի մեջ՝ որպես նրա վարչական միավոր։ Ավելի ուշ Ուրմիան մտնում է Իրանի Քուրդիստանի նահանգի մեջ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուրմիա քաղաքի մասին առաջին հիշատակությունները ունեն չորս հազար տարվա պատմություն։ Բնակավայրը, ըստ Վլադիմիր Մինորսկու, սերտ կապ է ունեցել և կրել Վանի ազդեցությունը։ Անունը արամեերեն է, նշանակում է Ուր՝ բնակավայր, Միյահ՝ ջրեր։ Նույն անունն է կրել Հայկական լեռնաշխարհի խոշորագույն լիճը՝ Ուրմիան, որը հայերը անվանում էին նաև Կապուտան։ Քաղաքի մասին հիշատակումները հանդիպում են հետագայում։ Մասնավորապես նշվում է զրադաշտական տաճարի մասին։ Ի դեպ, զրադաշտական տաճարների անունով է կոչվել լճից արևելք ընկած երկրամասը՝ Ատրպատական, կազմված պարսկերեն Ադար կամ Ատար ՝ կրակ, պայական կամ պատական՝ հեթանոս։ Վերջինս նույն նշանակությունն ունի նաև անգլերենում (pagan), հին ռուսերենում՝ (паганый)։ 7-րդ դարում այն գրավվում է Արաբական խալիֆայության կողմից։ Արաբերենում բացակայող Պ-ին փոխարինվել է Բ-ն, Գ-ին՝ Ջ-ն։ Այդպես Ատրպատականը վերանվանվել է Ադրբաեջան կամ Ադրբեջան։ Դա որևէ կապ չուներ Հարավային Կովկասում 20-րդ դարում ձևավորված ժամանակակից Ադրբեջանի հետ։

Ուրմիան Մեծ Հայքի Պարսկահայք նահանգի Թրաբի գավառի կենտրոնն էր։ 387 թվականին Հայաստանի առաջին բաժանման ժամանակ միացվել է Պարսկաստանին։ Այն այլևս չի մտել հայկական թագավորությունների ու իշխանապետությունների կազմում։ Հայաբնակ Ուրմիայում դարերի ընթացքում այնտեղ հաստատվել են ասորիներ, պարսիկներ, թաթարներ, հրեաներ։ Ուրմիան խիստ տուժել է 1791 թվականի երկրաշարժից։ 1906 թվականին Ուրմիայում բնակվել են 60, 1914 թվականին՝ 70 տուն հայ։ 1889-1891 թվականներին կառուցվել է հայկական եկեղեցի, որին կից գործել է գիշերօթիկ դպրոց։ Վերջին տվյալներով այժմ Ուրմիայում և մերձակա գյուղերում բնակվում է մոտ 4 հազար հայ։ Տարածքը հիմնականում քրդաբնակ է, մտնում է Իրանի Արևմտյան Ադրբեջան մարզի մեջ։ Մինչև օրս պահպանվել է Ուրմիայի հողե կրկնակի բարձր պարիսպներով պատած բերդն՝ իր հոյակապ դռներով և ներսի մի քանի կառույցներով։

Խաների ցուցակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1502 թվականին Սեֆյան շահ Իսմայլիը Ուրմիան միացնում է Իրանին։ Թեև ժամանակ առ ժամանակ այն գրավվել է օսմանցիների կամ ռուսների կողմից, բայց մնացել է Իրանի կազմում։ 1829-30 թվականներին նրա հայ բնակչության մի մասը 182-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմից հետո կազմակերպված ընդհանուր գաղթի ժամանակ ապաստան է գտել Ռուսաստանին միացված Արևելյան Հայաստանում։ Ուրմիայի խանության ղեկավարները սերում էին Նադիր շահի՝ Աֆշարիների տոհմից։

Ղաջարների դինաստիայի զինանշանը
  • 1747-1748 Ֆաթհ-Ալի խան Առաշլու-Աֆշար
  • 1748-1749 Մեհդի խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1749-1757 Ազադ խան Աֆղան
  • 1757-1762 Ֆաթհ-Ալի խան Առաշլու-Աֆշար, 2-րդ անգամ
  • 1762-1763 Ռուստամ խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1763-1763 Բագիր խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1763-1772 Ռեզա Ղուլի խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1772-1783 Իմամ Ղուլի խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1784-1795 Մուհամեդ Ղուլի խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1795-1796 Ղասիմ խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1796-1797 Մուստաֆա Ղուլի խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1797-1797 Մուհամեդ Ղուլի խան Ղասըմլու-Աֆշար, 2-րդ անգամ
  • 1797-1821 Հուսեյն Ղուլի խան Ղասըմլու-Աֆշար
  • 1821-1865 Նաջաֆ Ղուլի խան Ղասըմլու-Աֆշար

Օգտագործված գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Илья Павлович Петрушевский։ «Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв»
  • Հայկական Սովետական Հանրագիտարան
  • Հայկական համառոտ հանրագիտարան

Portal.svg  Իրան