Ռուս-թուրքական պատերազմ (1768-1774)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ռուս-թուրքական պատերազմ (1768-1774)
Ռուս-թուրքական պատերազմներ
Torelli2.jpg
«Եկատերինա II-ի հաղթանակը թուրքերի և թաթարների նկատմամբ» Ստեֆանո Տորելի, 1772թ
Թվական 1768—1774
Վայր Դանուբյան իշխանությունները, Բուլղարիա, Զապորոժյե, Ղրիմ, Էգեյան ծով, Միջերկրական ծով, Լևանտ, Հյուսիսային Կովկաս, Անդրկովկաս, Սև ծով
Արդյունք Ռուսաստանի հաղթանակ
Հակառակորդներ
* Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն * Օսմանյան կայսրությունՕսմանյան կայսրություն
Հրամանատարներ
Russian Imperial Standard 1742.png Եկատերինա II

Ռուսական կայսրություն Պյոտր Ռումյանցև-Զադունայսկի
Ռուսական կայսրություն Ալեքսանդր Սուվորով
Ռուսական կայսրություն Ա. Մ. Գոլիցին
Ռուսական կայսրություն Պ. Ա. Ռումյանցև
Ռուսական կայսրություն Պ. Ի. Պանին
Ռուսական կայսրություն Վ. Մ. Դալգառուկով
Ռուսական կայսրություն Ն. Վ. Ռեպնին
Ռուսական կայսրություն Օ. Ա. Վեյսման ֆոն Վեյսենշտեյն
Ռուսական կայսրություն Մ. Ֆ. Կամենսկիյ
Ռուսական կայսրություն Ի. Պ. Սալտիկով
Ռուսական կայսրություն Ի. Ֆ. ֆոն Մեդեմ
Ռուսական կայսրություն Գ. Կ. Գ. ֆոն Տոտլեբեն
Ռուսական կայսրություն Ա. Ն. Սուխոտին
Naval Ensign of Russia.svg Ա. Գ. Օռլով
Naval Ensign of Russia.svg Ս. Կ. Գռեյգ
Naval Ensign of Russia.svg Ֆ. Ա. Սպիրիդով
Naval Ensign of Russia.svg Ա. Ն. Սենյավին
Naval Ensign of Russia.svg Յա. Խ. Կինսբեռգեն
Naval Ensign of Russia.svg Վ. Յա. Չիչագով
Прапор В.З..png Պ. Ի. Կալնիշեվսկիյ
Flag of the Kalmyk Khanate.svg Ուբաշի
Flag of Kingdom of Kartli-Kakheti.svg Հերակլ II
Geo imereti.JPG Սողոմոն I
Greek Revolution flag.svg Պ. Բենակիս
Mani Flag (Greece).svg Է. Գրիգորակիս
Mani Flag (Greece).svg Ց. Գրիգորակիս
Greek Revolution flag.svg Ս.Մավրոմիչալիս
Greek Revolution flag.svg Ի. Վլախոս (Դասկայոլաննիս)
Mameluke Flag.svg Ալի բեյ ալ-Կաբիր
Mameluke Flag.svg Զահիր ալ-Ումար ալ Զեյդանի
Ղրիմ Սահիբ II Կիրայ

Fictitious Ottoman flag 3.svg Մուստաֆա III

Fictitious Ottoman flag 3.svg Աբդուլ Համիդ I
Fictitious Ottoman flag 3.svg Յագլկիզադե Մեհմեդ Էմին փաշա
Fictitious Ottoman flag 3.svg Մոլդովանդժի Ալի փաշա
Fictitious Ottoman flag 3.svg Իվազզադե Խալիլ փաշա
Fictitious Ottoman flag 3.svg Սիլահդար Մեհմեդ փաշա
Fictitious Ottoman flag 3.svg Մուհսինզադե Մեհմեդ փաշա
Fictitious Ottoman flag 3.svg Ջեզաիրլի Գազի Հասան փաշան
Fictitious Ottoman flag 3.svg Մելեք Մեհմեդ փաշա
Ղրիմ Կիռիմ Հերայ
Ղրիմ Դովլաթ IV Հերայ
Ղրիմ Կապլան II Հերայ
Ղրիմ Սելիմ III Հերայ
Ղրիմ Շահբազ Հերայ
Kabarda3.gif Միսոստ Բամատով
Kabarda3.gif Ատաժուկո Համուրզին

Կողմերի ուժեր
125 հազ[5] 300—600 հազ[6]

1768-1774 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմ (ռուս.՝ Русско-турецкая война 1768—1774 годов, թուրք.՝ 1768—1774 Osmanlı-Rus Savaşı), Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև առանցքային պատերազմներից մեկը: Ռուսաստանի կողմից պատերազմի հիմնական նպատակը Սև ծով մուտք ունենալն էր, Թուրքիան ակնկալում էր, որ կստանա իրեն խոստացած Պոդոլիան և Վոլհինիան, ընդարձակելով իր տարածքները Հյուսիսային Սևծովյան տարածաշրջանում և Կովկասում, և ստեղծել պրոտեկտորատ Ռեչ Պոսոպոլիտայի նկատմամբ[7]:

Պատերազմի ընթացքում ռուսական բանակը Պյոտր Ռումյանցևի և Ալեքսանդր Սուվորովի հրամանատարությամբ հաղթեց թուրքական զորքերին Լարգայի, Կահուլի և Կոզլուժի մարտերում, իսկ ռուսական նավատորմի միջերկրածովյան ջոկատը՝ Ալեքսեյ Օրլովի և Գրիգորի Սպիրիդովի հրամանատարությամբ, ջախջախեց թուրքական նավատորմը Քիոսի ճակատամարտում և Չեշմեի մարտում:

Պատերազմին նախորդեց եվրոպական բարդ դիվանագիտական խաղը, որը վարում էին միմյանց դեմ Ռուսաստանն ու Ֆրանսիան, ինչպես նաև քաղաքական ճգնաժամը Ռեչ Պոսպոլիտայում: Ֆրանսիական և լեհական ինտրիգների արդյունքում օսմանյան սուլթան Մուստաֆա III- ը պատերազմ հայտարարեց Ռուսաստանի դեմ՝ որպես պատրվակ օգտագործելով Կոլիայի ապստամբների գործողությունները և ռուսաստանյան բանակի ներխուժումը Ռեչ Պոսպոլիտայի սահմանամերձ տարածքներ: Ղրիմի խանությունը, ներառյալ նեկրասովացիները, կռվում էին Թուրքիայի կողմից: Բացի այդ, Թուրքիայի կառավարությունն ընդունեց Լեհաստանի Համադաշնության ապստամբների աջակցությունը: Ռուսաստանի կողմից, բացի կանոնավոր բանակից և նավատորմից, կռվում էին Դոնի, Թերեքի, Մալոռասիսկի և Զապորոժիեի կազակները, այդ թվում `կազակների, ինչպես նաև Կալմիկների նավատորմերը: 1770-ին Օսմանյան կայսրության տարածքում տեղի ունեցած պատերազմի ընթացքում, ռուսական նավատորմի աջակցությամբ, Պելոպոնեսի հույները ապստամբեցին, իսկ 1771-ին ապստամբեցին Եգիպտոսը և Սիրիան:

1774թ-ի հուլիսի 10-ին (նոր տոմարով 21-ին) Օսմանյան կայսրությունը ստիպված է եղել Ռուսաստանի հետ կնքել Կուչուկ-Կայնարջիի պայմանագիրը : Պատերազմի արդյունքում, որն ավարտվեց Ռուսական կայսրության անսպասելի հաղթանակով, վերջինիս կազմի մեջ մտան Ղրիմի առաջին հողերը՝ Կերչի և Ենիկալեի ամրոցները (Ղրիմի մնացած մասը բռնակցվեց Ռուսաստանին 9 տարի անց - 1783-ին), Սև ծովի հյուսիսային ափին՝ Կինբուրնը՝ հարակից տարածքներով, ինչպես նաև Ազովն ու Կաբարդան: Ճանաչվեց Ղրիմի խանության լիակատար անկախությունը ինչպես Ռուսաստանից, այնպես էլ Թուրքիայից. «Բոլոր թաթար ժողովուրդները՝ Ղրիմի, Բուդաջի, Կուբանի, Էդիսանի, Ջամբույլուկի և Էդիչկուլի, առանց բացառության երկու կայսրություններից, պետք է ճանաչվեն որպես ազատ և լիովին անկախ ցանկացած արտաքին ուժերից»:Ռուսաստանը ստացավ Սև ծովում առևտուր կատարելու և նավատորմին տիրանալու իրավունք:

Հակամարտության նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուկրաինայում տեղի ունեցող իրադարձությունները առիթ հանդիսացան ռուս-թուրքական հարաբերությունների սրման համար: 1762 թվականից ի վեր Ռուսական կայսրության արտաքին քաղաքականությունը, Նիկիտա Պանինի ազդեցության ներքո, նպատակ ուներ ստեղծել «Հյուսիսային ակորդ» - հյուսիսային պետությունների (Ռուսաստան, Պրուսիա, Դանիա, Շվեդիա և Ռեչ Պոսպոլիտա) միավորում՝ Անգլիայի աջակցությամբ, ի հակադրություն  Ֆրանսիայի և Ավստրիայի եվրոպական հեգեմոնիայի[8]: 1763-ի սեպտեմբերի վերջին, օգոստոսի 3-ին մահացավ Ռեչ Պոսպոլիտայի արքա Ավգուստ III-ը և սկսվեցին կողմերի միջև սովորական վեճերը: Ռուսաստանը միջամտեց թագավորի ընտրությանը, և 1764-ին ընտրվեց նրա թեկնածուն՝ Ստանիսլավ Պոնիատովսկին: Կուսակցությունների միջև պայքարը շարունակվեց նաև թագավորի ընտրվելուց հետո: Ռուսաստանը, Պրուսիայի հետ միասին[9], կրկին բարձրացրեց այլախոհների հարցը, ռուսական զորքերը մտցվեցին Ռեչ Պոսպոլիտա, իսկ Վարշավայում Ռուսաստանի դեսպանը՝ արքայազն Ռեպնը,այնքան ուժեղ պաշտպանեց իր կառավարության և ուղղափառ այլախոհների շահերը, որ ի վերջո նա հրամայեց ձերբակալել սեյմի ամենավառ և ազդեցիկ անդամներին:

Ռուսաստանի ազդեցությանը հակազդելու համար 1768-ին կաթոլիկ տերությունների՝ Ֆրանսիայի և Ավստրիայի աջակցությամբ ստեղծվեց բարսկյան կոնֆեդերացիան, որը անհաջող պայքարի մեջ մտավ Ռուսաստանի և Լեհաստանի կառավարական զորքերի հետ: Հայտնվելով ծանր վիճակում՝ դաշնակիցները օգնության համար դիմեցին Բարձր դռանը: Հավաքվել էին զարդեր Կոստանդնուպոլսում ազդեցիկ անձանց կաշառելու համար: Ֆրանսիայի կառավարությունն ակտիվորեն աջակցեց լեհերի խնդրագրին և գործադրեց բոլոր հնարավոր միջոցները Թուրքիայի և  Ռուսաստանի հարաբերությունները վատացնելու համար: Ֆրանսիան բացահայտորեն դրդեց Թուրքիային պատերազմել Ռուսաստանի հետ, որպեսզի Թուրքիայի դժվարություններից օգտվելով, խաղաղ ձևով ձեռք բերի Եգիպտոսը կամ վերջինիս ֆինանսապես կախված դարձնի իրենից[10]: Երկար ժամանակ այս քաղաքականությունը արդյունք չտվեց: Թուրքիայում Ռուսաստանի դեսպան Ա.Մ. Օբրեսկովը հավաստիացրեց սուլթանին, որ 1768-ի փետրվարին ռուսական զորքերը դուրս կբերվեն Ռեչ Պոսպոլիտայից[11]:Ֆրանսիայի կառավարությունը դժգոհ էր իր դեսպան դե Վերգենեսի գործունեությունից և ուղարկեց քարտուղար Սեն-Պրիին  և երկու հատուկ գործակալ նրան օգնելու համար. Բարոն Տոտտին Ղրիմ, իսկ  Տոլեյին դաշնակիցների մոտ[12]: Տոլեյը համոզեց դաշնակիցներին՝ պատերազմի բարենպաստ արդյունքի դեպքում Վոլհինիան և Պոդոլիան զիջել Թուրքիային: Այս առաջարկը փոխեց Թուրքիայի դիրքորոշումը, որը սկսեց պատրվակ փնտրել `խառնվելու լեհական գործերին:

Անմիջական պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարսկյան կոնֆեդերացիայի դեմ ռազմական գործողությունների ընթացքում Կոլիիվշչինայի ջոկատը, որն իրեն համարում էր Ռուսաստանի զինված ուժերի մի մասը,և որոնց թվում էին Զապորոժի կազակները, հետապնդեցին դաշնակիցների ջոկատը և նրանց հետևից հասան մինչև Ուկրաինայի խանության Բալթա քաղաք՝ այդպիսով ներխուժելով Օսմանյան կայսրության տարածք, այնուհետև այրեցին Դուբասարի քաղաքը, որտեղ ապաստանել էին  Բալթայի թուրք-թաթարական պաշտպանները: Սա դիվանագիտական ​​սկանդալ առաջացրեց: Չնայած այն հանգամանքին, որ Ռուսաստանն ինքն արդեն մեղավորներին պատժել է թուրք ներկայացուցիչների ներկայությամբ՝ նրանց բացատրելով, որ Ռուսաստանում, ըստ իր օրենքների, մահապատիժը ի կատար չի ածվում, որին մեղավորներին դատապարտել էր Ռուսաստանի դատարանը 1768 թվականի հոկտեմբերի 6-ին, օսմանյան մեծ վեզիրը Օբրեսկովին հրավիրեց իր մոտ, նրան վիրավորական վերաբերմունք ցուցաբերեց և հրամայեց նրան բանտարկել Եդիքուլեում, և որն ըստ օսմանյան սովորության նշանակում էր պատերազմ հայտարարել:Նոյեմբերի 10-ին հայտարարվեց թուրքական բանակի հավաք Ռուսաստանի դեմ արշավելու  համար[13]:

Ըստ Բարձր դռան Ռուսաստանը բազմիցս խախտել է կնքված պայմանագրերը, Թուրքիայի սահմանների մոտ ամրոցներ կառուցել, միջամտել Ռեչ Պոսպոլիտայի գործերին՝ փորձելով սահմանափակել լեհերի ազատությունը և նպաստել,որ թագավոր ընտրվի « մարդ  սպաների շարքից, ովքեր անարժան են թագավոր լինել, և ում ընտանիքից և նախնիներից ոչ մեկը թագավոր չի եղել».վերջապես, իբր, ռուսական զորքերը ոչնչացրին Բալթան: Ի պատասխան Եկատերինա Երկրորդը 1768 թվականի նոյեմբերի 29-ի հրամանագրով պատերազմ հայտարարեց Թուրքիային: Եկատերինան շրջաբերական գրառում է ուղարկել եվրոպական դատարաններին, որում նա փորձել է բացատրել և ապացուցել Ռուսաստանի քաղաքականության արդարությունն ու անմիջականությունը և մատնանշել Բարձր դռան անարդարությունը, որը հրահրվում է Ռուսաստանի հակառակորդների կողմից:

Բանակի վիճակը պատերազմի նախօրեին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմի արդյունքի վրա մեծապես ազդեց այն փաստը, որ թուրքական բանակի և նավատորմի մարտական կարողությունների մակարդակը զգալիորեն զիջում էր ռուսներին: Թուրքական բանակը թվաքանակով մեծ էր, բայց թուրքական զորքերի կարգապահության մակարդակը ցածր էր,տարածված էին անհնազանդությունն ու դասալքությունը։ Թուրքական հետևակի հրացաններն ունեին երկար ու ծանր փող և, հետևաբար, կրակում էին ավելի մեծ հեռավորության վրա, քան ռուսական զենքերը: Այնուամենայնիվ, դրա պատճառով նրանցից երկար ժամանակ էր խլում դրանց լիցքավորումը և հրաձգության ժամանակ հենակների օգտագործումը։ Բացի այդ, նրանք չունեին սվին-դանակներ, և այդ պատճառով թուրքերը մերձամարտերում օգտագործում էին թրեր և յաթաղաններ: Թուրքական զենքերը չափից դուրս ծանր էին,ուստի չէին կարող մարտի ընթացքում դիրքը փոխել, իսկ թուրք հրետանավորները վատ էին մարզված: Այս ամենը հանգեցրեց նրան, որ թուրքական հրետանու արդյունավետությունը ցածր էր: Ի տարբերություն հետևակի և հրետանու, թուրքական հեծելազորը բարձր մակարդակի էր և գերազանցում էր ռուսներին թվով, հեծյալների պատրաստվածությամբ և ձիերի որակով: Անմխիթար վիճակում էր նաև թուրքական նավատորմը: Դրա հիմնական թերությունները հրամանատարների և անձնակազմի պատրաստվածության ցածր մակարդակն էր, ինչպես նաև կողմնացույցների գրեթե լիակատար բացակայությունը և քարտեզների վատ իմացությունը[14]։Դա չգիտակցելով՝ Մուստաֆա III- ը չափազանց բարձր կարծիք ուներ Օսմանյան կայսրության զորության մասին[15]։

1768-ի աշունը և ձմեռը անցան ռազմական գործողություններին նախապատրաստվելով:Թուրքերը և դաշնակիցները փորձում էին պայմանավորվել համատեղ գործողությունների շուրջ: 1768-ի աշնանը Ռուսաստանում անցկացվեց երկու զորակոչ: Եկատերինա Երկրորդը հավանություն տվեց Օրլով եղբայրների առաջարկությանը,այն է ռուսական նավատորմը Միջերկրական ծով ուղարկել և հակաթուրքական ապստամբություն հրահրել Բալկանների քրիստոնյա ժողովուրդների շրջանում: Նիկիտա Պանինը և Անգլիայում Ռուսաստանի դեսպան Ի. Գ. Չեռնիշևը պայմանավորվեցին բրիտանացիների հետ նավատորմի մատակարարմանը և կազմակերպմանը աջակցելու հարցում: Բացի այդ Անգլիան կանխեց ֆրանսիացիների Միջերկրական ծովում ռուսական նավատորմի գործողություններին միջամտելու փորձը[16]։

Պատերազմի ընթացքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1769-ի արշավը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսական զորքերը բաժանվեցին երեք բանակի․ գլխավոր կամ հարձակվող՝ գեներալ-իշխան Ա. Մ. Գոլիցինի հրամանատարությամբ (մինչև 71 հազ. լրիվ համալրմամբ, ներառյալ 10 հազար կազակները[17]) հավաքվեցին Կիևի մոտ; երկրորդ կամ պաշտպանական բանակը գեներալ Ռումյանցևի հրամանատարությամբ(մինչև 43 հզ.) նախատեսվում էր պաշտպանել Ռուսաստանի հարավային սահմանները թաթարների ներխուժումներից և գտնվում էր Պոլտավայում և Բահմութում: երրորդ բանակը՝ Գեներալ Օլցիան (մինչև 15 հզ.) - Լուցկի մերձակայքում նշանակվեց որպես հիմնական բանակի առաջապահ:

Մարտերը սկսվեցին 1769 թվականի հունվարի 26-ին: Ղրիմի թաթարները հատեցին Ռուսաստանի սահմանը և հարձակվեցին Նովոռոսիյսկի նահանգի և Սլավո-Սերբիայի վրա,իսկ վերադառնալու ճանապարհին Ռեչ Պոսոպոլիտայի Կիևյան տարածքների վրա: Ռուսական կողմից գեներալ-լեյտենանտ Վերնեսի ջոկատը մարտի 6-ին գրավեց Ազովը, իսկ մարտի 19-ին՝ Ժեդերսի ջոկատը գրավեց Տագանրոգը:

Հիմնական բանակը մարտի վերջին կենտրոնացած էր Ստարոկոնստանտինովում: Մոլդովայի հոգևորականությունը դիմեց Ռուսաստանի բանակին՝ Մոլդովա մտնելու խնդրանքով և խոստացավ օգնություն: Գոլիցինը որոշեց գրոհել, չնայած այն հանգամանքին, որ բանակը կազմավորված չէր. Դնեստրի հատման համար նախատեսված գնդերում ապրիլի 11-ին Գոլիցինն ուներ 44.531 մարդ (27,187 հետևակային,10.574 հեծելազորային, 1.087 հրետանավոր), կային մինչև 6 հազարի չափ դոնի կազակներ[18]։ Ապրիլի 15-ին ռուսական բանակը հատեց Դնեստերը, իսկ ապրիլի 19-ին մարտերով մոտեցավ Խոտինի բերդին: Բայց Գոլիցինը չուներ պաշարման համար անհրաժեշտ  հրետանի մյուս կողմից էլ խանգարում էր սովը, քանի որ նրանք վերցրել էին 8 օրվա պաշար, և այդ պատճառով ապրիլի 24-ին բանակը կրկին անցավ Պոդոլիա: Գոլիցինը որոշեց Դնեստրից այն կողմ սպասել թուրքերի հիմնական ուժերի մոտեցմանը,  այնուհետև նրանց հետ ճակատամարտել: Արդյունքում նա հաջորդ 2 ամիսների ընթացքում ոչինչ չձեռնարկեց:

Ցանկանալով շեղել թուրքերի ուշադրությունը Պոդոլիայից և միևնույն ժամանակ մոտենալ հիմնական բանակին՝ Ռումյանցևը (25 459 զինվոր, 6 հազար մալոռոսիյսկի և 3 հազար Դոնի կազակներ[19]) մայիսի սկզբին հատեց Դնեպրը և ուղևորվեց դեպի Կրոպիվնիցկի՝ հրամայելով գեներալ-լեյտենանտ Բերգին(3800 մարդ) դիվերսիոն գործողություններ կատարել Բախմութից Ղրիմի թերակղզի: Բերգին միացան 16 հազար Կալմիկ[20] և 3 հազար Դոնի կազակ[21]։

Մինչդեռ, մայիսի 21-ին թուրքերի հիմնական բանակը հատեց Դանուբը,իսկ դաշնակիցները փորձեցին օգտվել Գոլիցինի նահանջից և գրավել Լվովը: Թուրքերի առաջընթացը դանդաղ էր Դանուբի կամուրջների կառուցման աշխատանքների և սննդի անբավարար մատակարարումների պատճառով:

Այնուամենայնիվ մայիս ամսվա ընթացքում Գոլիցինի անգործության շնորհիվ նրանց հաջողվեց շատ մեծ ուժեր հավաքել Դնեստրում, և հունիսի 3-ին Մեծ վեզիրը իր զորքը տեղափոխեց Պրուտ գետի այն կողմը, հիմնական ուժերով(մինչև 100 հազ.) տեղակայվեց Ռյաբի գերեզմանի մոտ և այնուհետև շարժվեց դեպի Բենդեր՝ մտադրվելով հետագայում առաջանալ դեպի Ելիսավետգրադ: Բացի վեզիրի բանակից, Բենդերում կար 20 հազար թուրք, Խոտինում ՝ 35 հազար, իսկ Դուբոսարում և Խոտինում մինչև 40 հազարական թաթար[22]: Հունիսի 19-ին թուրքերը մինչև 20 հազարանոց ուժերով փորձեցին Խոտինի մոտից անցնել Դնեստրը , բայց գեներալ-մայոր արքայազն Պրոզորովսկու հրամանատարությամբ գործող գլխավոր բանակի առաջապահ ուժը հետ շպրտեց նրանց:

Գոլիցինը իմացավ, որ վեզիրը գնում է Ռումյանցևի վրա, և որոշեց խառնել նրա ծրագրերը: Հունիսի 24-ին նա կրկին անցավ Դնեստերը և հուլիսի 2-ին, 6 ժամ տևած մարտերի ընթացքում թուրքերի հակագրոհները հետ մղելուց հետո, պաշարեց Խոտինը, բայց չհամարձակվեց հարձակվել: Բերդի կայազորը մեծ դժվարություններ ունեցավ սննդի և հատկապես անասնակերի հետ կապված: Վեզիրը, վախենալով ամրոցի ճակատագրից և ուռճացված տեղեկություններ ստանալով Ռումյանցևի ուժերի մասին, հրաժարվեց ներխուժել Նովոռոսիյսկ նահանգ և շարժվեց դեպի Խոտին, բայց երբ հուլիսի 20-ին հասավ Ռյաբի գերեզման, նա հապաղեց և կանգ առավ: Խոտին գնացին միայն թաթարները ՝ Դեվլեթ-Գերայի (25 հզ.) հրամանատարությամբ, որից հետո նաև Մոլդավանչի փաշայի (Մոլդովանջի Ալի փաշա) (30 հզ.) հրամանատարական կազմը[23]: Հուլիսի 22-ին ռուսական բանակը հետ մղեց Դեվլեթ-Գերայի կողմից Խոտինի շրջափակումը ճեղքելու փորձը: Հուլիսի 25-ին  թաթարներին միացավ Մոլդովանջի Ալի-փաշան: Որոշելով, որ ընդհանուր ճակատամարտն անխուսափելի է՝ Գոլիցինը դադարեցրեց Խոտինի պաշարումը և իր ամբողջ զորքը հավաքեց ընդհանուր ճամբարում՝ սպասելով թուրքերի հարձակմանը[24]: Այնուամենայնիվ օգնություն ցուցաբերելով Խոտինի կայազորին՝ Մոլդովանջի Ալի փաշան զբաղեցրեց պաշտպանական դիրք: Գոլիցինը չէր համարձակվում առաջինը հարձակվել, օգոստոսի 1-ին նա կռվով անցավ Դնեստերը և օգոստոսի 3-ին հաստատվեց Կամենեց-Պոդոլսկի ամրոցի մոտակայքում գտնվող Կնյագինինո գյուղում: Միևնույն ժամանակ Խոտինը գնդակոծելու համար նա հրամայեց պաշարող մարտկոցներ կառուցել Դնեստերի լեհական ափին: Գոլիցինի շարունակական նահանջը նման էր պարտության և մեծապես քաջալերեց թուրքերին: Սուլթան Մուստաֆա III-ը  Մոլդովանջի Ալի փաշային նշանակեց նոր վեզիր: Նախկին վեզիրը, նրա թարգմանիչ և Մոլդովայի կառավարիչ Գրիգորի Կալիմակին մահապատժի ենթարկեցին բանակի վատ մատակարարման, հափշտակությունների և ենթադրյալ դավաճանության համար:

Օգոստոսի 6-ին, 14-ին և 23-ին թուրքերը փորձեցին Դնեստրով անցնել Խոտին: Ամենաուժեղ հարձակումը տեղի ունեցավ օգոստոսի 29-ին: Նոր վեզիրի հիմնական ուժերը (մինչև 80 հզ.[25]) հարձակվեցին Բրյուսի և Սալտիկովի ջոկատների վրա, բայց 12 ժամ տևած մարտերի ընթացքում հետ շպրտվեցին գետի այն կողմը: Թուրքերը միայն ռազմի դաշտում թողեցին շուրջ 3000 սպանված, իսկ մյուսներին տարան նահանջի ժամանակ: Ռուսական կողմն ուներ 182 սպանված և 337 վիրավոր[26]: Սեպտեմբերի 6-ին 9 հազար[27] կամ 12 հազարանոց թուրքական ջոկատը (5 հազար հետեւակ և 7 հազար հեծելազոր)[28] իր անասնակերը պաշտպանելու համար զբաղեցրեց Խոտինի դիմաց՝ Դնեստրի ձախ ափին գտնվող կամրջի ամրությունը: Դնեստի ջրհեղեղի պատճառով նա չկարողացավ արագ նահանջել և կտրվեց իր հիմնական ուժերից: Երեկոյան ժամը 9-ին Գոլիցինը գնդապետներ Վեյսմանի, Իգելստրոմի, Կաշկինի և Սուխոտինի հրամանատարությամբ ուղարկեց 8 նռնակաձիգ գումարտակ և 12 նռնակաձիգ վաշտ: Տրամադրության տակ դեռևս կայն 3 հետեւակային գնդեր գնդապետ Կրեչետնիկովի հրամանատարությամբ: Մթության մեջ սվիններով հարձակման ժամանակ թուրքական ջոկատը ոչնչացվեց, թուրքերի մի զգալի մասը դանակահարվեց սվիններով, ոմանք փախան կամ խեղդվեցին լողալով փախչելիս, մինչև 400 մարդ գերի ընկավ: Ջոկատի մնացորդների ոչնչացումը շարունակվեց մինչեւ սեպտեմբերի 8-ը: Ռուս նռնականետորդներն ունեցան 94 սպանված և 511 վիրավոր: Միևնույն ժամանակ, Գոլիցինի հրետանավորներն ավարտեցին Խոտինի դիմաց 24 պաշարողական զենքից բաղկացած մարտկոցի կառուցումը, համաձայն գեներալ-մայոր բարոն Իոսիֆ դե Մոլինոյի նախագծի, և սեպտեմբերի 8-ին մայոր Լյուդվիգի հրամանատարությամբ այս մարտկոցի ճշգրիտ կրակը թուրքերին ստիպեց հապճեպ նահանջել Խոտինի իրենց ճամբարից:

Ռուսական բանակի այս հաղթանակները, ինչպես նաև սննդի պակասն ու ապստամբությունը, որը տեղի ունեցավ թուրքական բանակում, ստիպեցին Մոլդավանչի փաշային նահանջել դեպի Յասի, իսկ այնուհետև դեպի Ռյաբի գերեզման: Նրա զորքերի զգալի մասը փախուստի դիմեց, իսկ Խոտինում մնացած Դեվլեթ-Գերայը, թուրքերի նահանջից հետո, նույնպես գնաց դեպի Ռյաբի գերեզման: Սեպտեմբերի 9-ին ռուսական զորքերն առանց կռվի գրավեցին Խոտինը, իսկ 182 թնդանոթները և մեծաքանակ զինամթերքը դարձավ Խոտինում ռուսական բանակի ռազմական ավարը: Խոտինում գտնվող ռուսական կայազորը (չորս հետեւակային գունդ՝ նորաթուխ հրամանատար Վայսմանի գլխավորությամբ) 12 օր ծախսեց բերդի և նրա շրջակայքի սպանված թուրքերին թաղելու համար․ նրանց ճշգրիտ թիվը մնաց անհայտ[29]։ Դրանից հետո Գոլիցինը գնաց Մեջիբոժ, որպեսզի մոտենա իր ռազմական պահեստներին: Միաժամանակ նա գեներալ-լեյտենանտ Էլմպտի ջոկատը(1-ին բանակի բոլոր նռնականետորդներին, հեծելազորի ու կազակների 3 գնդեր) ուղարկեց Յասի, որոնք էլ սեպտեմբերի 26-ին գրավեցին այն: Վեզիրը նահանջեց դեպի Իսակչու, իսկ Ղրիմի խանը, իմանալով այդ մասին, ընդհանրապես դուրս բերեց իր զորքերը: Դանուբի ձախ ափին մնացել էին միայն աննշան թուրքական կայազորները: Էլմպտը Մոլդովայի բնակիչների առաջ հավատարմության երդում տվեց Եկատերինա Երկրորդին, Մոլդովայում Պրոզորովսկու հրամանատարությամբ թողեց փոքր ջոկատ և հոկտեմբերի սկզբին վերադարձավ Պոդոլիա:

Մինչդեռ կայսրուհին, դժգոհ լինելով Գոլիցինի գործողությունների պաշտպանական բնույթից, օգոստոսի 13-ին նրա փոխարեն նշանակեց Ռումյանցևին, ով սեպտեմբերի 18-ին ժամանեց 1-ին բանակ ; 2-րդ բանակը վստահվեց գլխավոր գեներալ, կոմս Պ.Ի.Պանինին: Այնուամենայնիվ Խոտինը գրավելու համար Գոլիցինը ստացավ գեներալ ֆելդմարշալի կոչում: Քանի որ թուրքերն անցան Դանուբի մյուս կողմը, իսկ դաշնակիցներն էլ ցրված էին, Ռումյանցևը հետաձգեց ռազմական գործողությունների վերսկսումը մինչև գարուն և հիմնական բանակի զորքերը տեղավորեց Դնեստրի, Բուգի և Զբրուչի միջև՝ ձմեռային բնակարաններում: Սակայն ուժեղացվեց Մոլդովան պաշտպանելու համար այնտեղ գտնվող ջոկատը և վստահվեց գեներալ-լեյտենանտ Շտոֆելնին[30]։ Նոյեմբերի 21-ին ռուսական զորքերը գրավեցին Բուխարեստը և առաջապահ ջոկատները շարժվեցին դեպի Դանուբի ձախ ափ: Ձմռանը թուրքերը բազմիցս փորձեցին հետ շպրտել Շտոֆելնի կորպուսը Վալախիայից, բայց ապարդյուն:

Սեպտեմբերի 17-ին կոմս Պանինը ստանձնեց 2-րդ բանակի հրամանատարությունը: Այդ ժամանակ Դնեպրի աջ ափին գտնվող 2-րդ բանակի շարքերում կար 30 752 զինվոր(ինչպես նաև 1333 հիվանդ,իսկ 1914 մարդ գտնվում էր արձակուրդում)[31]։ Պանինը ստացավ Եկատերինայից հրաման՝ գրավելու Բենդերը, բայց պաշարողական հրետանու բացակայության պատճառով նա սահմանափակվեց կոմս Վիտգենշտեյնի և գեներալ-մայոր Զորիչի ջոկատների կողմից բերդի վրա կատարվող արշավանքներով: Հոկտեմբերի 27-ին 2-րդ բանակը սկսեց դուրս գալ ձմեռային կացարաններից և հաստատվել Ուման - Պոլտավա - Բախմուտ գծում: Ընդհանուր առմամբ, 1769-ի արշավի ընթացքում 2-րդ բանակի զորքերը սահմանափակվում էին սահմանագծին աննշան փոխհրաձգություններ կատարելով: Հունիսին դեպի Ղրիմ գեներալ Բերգի ձեռնարկված արշավը հաջող չէր. տափաստանի խոտը այրվեց, և ջոկատը ստիպված եղավ վերադառնալ:

1769 թվականին կազակների և կալմիկների ջոկատները գեներալ-մայոր Մեդեմի հրամանատարությամբ հաջողության հասան Կուբանում և Հյուսիսային Կովկասում։ Հուլիսի 29-ին Միջերկրածովյան նավատորմի առաջին ջոկատը դուրս եկավ Կրոնշտադտից և նավարկեց Եվրոպայով դեպի Եգեյան ծով: Դոնի վրա փոխծովակալ Ա. Ն. Սենյավին-ը սկսեց Դոնի (Ազովի) նավատորմի վերակառուցումը. սեպտեմբերին Տոտլեբենի ջոկատը ժամանեց Վրաստան Հերակլ Երկրորդի հետ համատեղ գործողությունների համար:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Калмыцкое ханство // Սովետսկայա էնցիկլոպեդիա
  2. Ираклий II // Քրոնոս
  3. Соломон I // Քրոնոս
  4. Военные действия на Северном Кавказе 1763 – 1801 гг.
  5. История войн. — М.: Аванта+, 2007. — (Энциклопедия для детей) — С. 277. — ISBN 978-5-98986-191-0
  6. Պետրով Ա.Ն., Гл. I. Турецкая армия в эпоху войны 1769—1774 гг., Երևանի փողոցները, հ. 1, Սանկտ Պետերբուրգ, «Ռազմական տպագրություն» — 32 էջ։
  7. Мещеряков Г. П. Русско-турецкие войны 17—19 вв. // Советская историческая энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. Т. 12. — М.: Советская энциклопедия, 1969. — Стб. 376-379.
  8. Веселаго Феодосий Федорович. Краткая история Русского Флота (с начала развития мореплавания до 1825 года) // Веселаго Ф. Краткая история Русского Флота. — М-Л.: Военно-морское издательство НКВМФ СССР, 1939. — 304 с. Издание 2-е. Глава VII. стр. 93.
  9. Исабель де Мадариага. Россия в эпоху Екатерины Великой. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — 310 с.
  10. Лебедев А. А. У истоков Черноморского флота России. Азовская флотилия Екатерины II в борьбе за Крым и в создании Черноморского флота (1768—1783 гг.) — СПб.: ИПК Гангут, 2011. — 14 с.
  11. Исабель де Мадариага. Россия в эпоху Екатерины Великой. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — 330 с.
  12. Петров, 1866—1874, էջ 56—62 / Т. 1
  13. Петров, 1866—1874, էջ 109 / Т. 1
  14. Лебедев А. А. У истоков Черноморского флота России. Азовская флотилия Екатерины II в борьбе за Крым и в создании Черноморского флота (1768—1783 гг.) — СПб.: ИПК Гангут, 2011. — 41—43 с.
  15. Лебедев А. А. У истоков Черноморского флота России. Азовская флотилия Екатерины II в борьбе за Крым и в создании Черноморского флота (1768—1783 гг.) — СПб.: ИПК Гангут, 2011. — 49 с.
  16. Исабель де Мадариага. Россия в эпоху Екатерины Великой. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — 373 с.
  17. Петров, 1866—1874, էջ 119 / Т. 1
  18. Петров, 1866—1874, էջ 158 / Т. 1
  19. Петров, 1866—1874, էջ 299 / Т. 1
  20. Петров, 1866—1874, էջ 305 / Т. 1
  21. Петров, 1866—1874, էջ 313 / Т. 1
  22. Петров, 1866—1874, էջ 193 / Т. 1
  23. Бутурлин, 1829, էջ 20 / Ч. 1
  24. Бутурлин, 1829, էջ 21 / Ч. 1
  25. Бутурлин, 1829, էջ 23 / Ч. 1
  26. Петров, 1866—1874, էջ 246 / Т. 1
  27. Бутурлин, 1829, էջ 24 / Ч. 1
  28. Петров, 1866—1874, էջ 251 / Т. 1
  29. Петров, 1866—1874, էջ 257—258 / Т. 1
  30. Ордер П. А. Румянцева X. Ф. Штофельну о назначении его командующим корпусом в Молдавии. http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1740-1760/Rumjancev_P_A/Sb_dok_tom_II/81-100/87.phtml?id=
  31. Петров, 1866—1874, էջ 312 / Т. 1