Կողթ (քաղաք)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Ղազախ (քաղաք)ից)
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Կողթ (այլ կիրառումներ) Ղազախ (այլ կիրառումներ)
Քաղաք
Կողթ
ադրբ.՝ Qazax
Զինանշան
ГербгородаКазах.gif

Սուրբ Վարդան հայկական եկեղեցին Ղազախում
Կոորդինատներ: 41°5′36″ հս․ լ. 45°21′58″ ավ. ե. / 41.09333° հս․. լ. 45.36611° ավ. ե. / 41.09333; 45.36611
Երկիր Ադրբեջան Ադրբեջան
Շրջան Ղազախի շրջան
Քաղաքապետ Ռաուֆ Հուսեյնով
Հիմնադրված է 1930 թ.
Մակերես 10 կմ²
ԲԾՄ 381±1 մետր
Պաշտոնական լեզու Ադրբեջաներեն
Բնակչություն 20 900 մարդ (2010)
Կրոնական կազմ Շիա իսլամ
Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5
Հեռախոսային կոդ +994 279
Փոստային ինդեքս AZ 3500
Փոստային ինդեքսներ AZ 3500
Ավտոմոբիլային կոդ 35 AZ
##Կողթ (քաղաք) (Ադրբեջան)
Red pog.png

Կողթ, այժմ կոչվում է Ղազախ (ադրբ.՝ Qazax), քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետությունում, Ղազախի շրջանի վարչական կենտրոն։ Գտնվում է Աղստև գետի աջ ափին՝ ծովի մակերևույթից 350-390 մետր բարձրության վրա, արգավանդ դաշտավայրում[1]։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարի Բնակչություն
1897 1769 մարդ [2]
1926 2990 մարդ [3]
Տարի Բնակչություն
1939 6590 մարդ [4]
1959 9221 մարդ [5]
Տարի Բնակչություն
1970 13 087 մարդ [6]
1979 15 585 մարդ [7]
Տարի Բնակչություն
1989 19 045 մարդ [8]
2010 20 900 մարդ


Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդեն 1883 թվականին բնակավայրին շնորհվել էր քաղաքի կարգավիճակ[9], սակայն այլ վկայության համաձայն Ղազախը քաղաքի կարգավիճակ ստացել էր 1909 թվականին[10]։ Մինչ քաղաքի հիմնադրումը, գավառի վարչանիստը Դաղ-Քյասաման գյուղն էր[1]։

Սակայն սկզբնական շրջանում Ղազախի զարգացման հեռանկարի նկատմամբ մամուլում թերահավատություն է արտահայտվել։ Այդպես «Արձագանք»-ը 1886 թվականին գրում է.

Aquote1.png Մի քանի տարի է միայն, որ այս քաղաքը հիմնարկուել է և հետզհետէ վայելուչ տներ և խանութներ բազմանում են. բայց հազիւ թէ այս նոր քաղաքը կարողանայ հաստատուն ապագայ ունենալ. որովհետև ամառնային սաստիկ տաք օդն և վատառողջ ջուրը մի օր կարող են սորան ևս Ջվանշիրի գաւառի Թառթառ աւանի վիճակին հասցնել«Արձագանք», 1886, N 12, էջ 162 Aquote2.png


1880 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Կովկասի փոխարքայի հրամանագրով Աղստև գետի աջ ափին 356 դեսյատին 490 քառ. սաժեն արքունի հողատարածք է հատկացվում քաղաքի կառուցապատման համար[11]։

Դիլիջան փոխադրվելու բնակիչների մտադրությունը կանխելու նպատակով կառավարությունը 1897 թվականին ծրագրել էր խողովակաշարերով ջուր հասցնել Ղազախ[12]։ Նախագծի իրականացումը (ջուրը բնակավայր էր հասցվել 11 վերստ հեռավորությունից) համայնքի վրա նստել էր 23.000 ռուբլի[13]։

1905 թվականին ականատեսը գրել է.

Aquote1.png Ներկայումս Ղազախը բաժանված է 26 թաղամասերի, որոնք էլ բաղկացած են 276 տեղամասերից։ Դրանցից 156-ը դեռևս ավարտված չեն։ Ղազախում կառույցների մեծամասնությունը քարից են, միահարկ, քաղաքային տիպի։ Առկա են ուղղափառ և հայ-գրիգորյանական եկեղեցիներ և մուսուլմանական մզկիթ։ Քաղաքի կենտրոնում տեղադրված է շուկայի հրապարակը՝ շրջապատված առևտրական կրպակների շարքերով...[14] Aquote2.png


Հայտնի է, որ 1905 թվականին ազգությամբ գերմանացի գավառապետ Առնոլդը «...որպէս նախանձախնդիր անձն քաղաքի առաջադիմութեան և լուսաւորութեան, դատարկ գետինների վաճառումով աշխատում է հարստացնել քաղաքը»[15]։

1905-1906 թթ. հայ-թուրքական ընդհանրումների ժամանակ ղազախաբնակ հայերն չարաչար պատժվում են՝ կորցնելով այն ամենը, ինչ ունեին։ Թուրքերը հրդեհում են Ջաղեթյանցի, Մելիք-Իսրայելյանի, Գուլումյանի, Խաչատրյանի և այլոց տները, թալանում և ավերում եկեղեցին ու դպրոցը։ Փախչելով Թիֆլիս և մերձակա հայաբնակ գյուղեր՝ հայ բնակիչները հազիվ կարողանում են ազատել իրենց կյանքը[16]։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերն այստեղ բնակություն են հաստատել քաղաքի հիմնադրման հենց սկզբից[1]։ Իբրև փոստային կայարան՝ Ղազախը վաճառական տարրի համար նկատվել է հարմար գործատեղի. արդեն 1885 թվականին, հանձինս հիշյալ բնագավառի գործավորների, նրանց մի նշանակալի մասը հայեր էին[17]։

Նորաբնակների թվում կային և՛ քաղաքացիներ և՛ գյուղացիներ.

Aquote1.png Ժողովուրդը մեծաւ մասամբ, Շուշուց և մօտակայ գիւղօրայքից են վերաբնակուած և պարապում են զանազան արհեստներով և վաճառականութեամբ[18] Aquote2.png


1905 թվականին Ղազախի բնակչությունը կազմել է 3380 շունչ (հիմնականում՝ թուրքեր, ապա՝ հայեր, ավելի քիչ ռուսներ)[13]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 446
  2. Russian Empire Census
  3. First All-Union Census of the Soviet Union
  4. 1939 Soviet Census
  5. 1959 Soviet Census
  6. Soviet Census
  7. Soviet Census
  8. 1989 Soviet Census
  9. «Նոր-Դար», 1886, N 208
  10. Азербайджанская ССР. Административно-территориальное деление, Баку, 1979, с. 9
  11. “Кавказ, Тифлис, 1905, N 24, էջ 3
  12. «Նոր-Դար», 1887, N 53, էջ 1
  13. 13,0 13,1 “Кавказ, Тифлис, 1905, N 24, с. 3
  14. “Кавказ, Тифлис, 1905, N 24, с. 3.: Բնագրում՝ “Въ настоящее время Казахъ разбитъ на 26 кварталовъ, въ которыхъ состоитъ 276 участковъ, изъ незастроенныхъ осталосъ всего 156. Большинство построекъ въ Казахе каменныя, одноэтажныя, городского типа. Имеются православная и армяно-григорианския церкви и магометанская мечетъ. Посреди города расположена базарная площадь, окруженная торговыми рядами лавокъ
  15. Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1254, թ. 1
  16. Ա-Դօ, Հայ-թուրքական ընդհարումները Կովկասում (1905-1906 թ.), Երևան, 1907, էջ 360
  17. «Նոր-Դար», 1885, N 58, էջ 1.

    «Բնակչաց մեծամասնությունը կազմում են շատ կողմերից եկած հայ և օտար վաճառականներ...»

  18. «Արձագանք», 1897, N 35, էջ 3: