Գանձակի արյունահեղություն (1903)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գանձակի արյունահեղություն
Թվական 1903թ.
Վայր Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն,
Ելիզավետպոլի նահանգ
Գանձակ
Պատճառ 1903 թ.-ի հունիսի 12-ին Նիկոլայ II կայսեր ընդունած «Եկեղեցական գույքի բռնագրավման մասին օրենք»

Գանձակի արյունահեղություն, Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Գանձակ քաղաքի և հարակից հայկական գյուղերի հայ ազգաբնակչության կոտորած, որը պետական մակարդակով իրականացվել է 1903 թվականին ռուս կազակների կողմից Գանձակ քաղաքի Սուրբ Հովհաննես հայկական եկեղեցու հարակից հրապարակում[1][2]:

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գանձակ քաղաքի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, որի դիմաց տեղի է ունեցել հայերի հանրահավաքն ու սպանությունները

1903 թվականի հունիսի 12-ին Ցարական Ռուսաստանի Նիկոլայ II կայսերը հրապարակում է «Եկեղեցական գույքի բռնագրավման մասին օրենք», որի համաձայն՝ Հայ առաքելական եկեղեցուն և կրոնական հաստատություններին պատկանող ամբողջ անշարժ գույքն ու կապիտալը պետք է անցներ պետության տնօրինությանը[1][2]։

Ժամանակի տարբեր ազգությունների մտավորականների կողմից այդ օրենքը բնութագրվել է որպես հայ ժողովրդի նկատմամբ ցարիզմի վարած գաղութային քաղաքականության ամենացայտուն դրսևորում, որը նպատակ ուներ հայկական մշակութային-կրթական հաստատությունները զրկել նյութական օժանդակությունից և արագացնել հայ ժողովրդի ռուսացումը, հայ հոգևորականությանը դարձնել Ռուսական իշխանություններից կախյալ։ Գրող Մաքսիմ Գորկին օրենքը բնորոշել է որպես «ինքնակալական կառավարության կողմից Հայաստանի եկեղեցական ունեցվածքի թալանի ամենախայտառակ օրինակ»[1][2]։

Բողոքի ցույցեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի նշան իշխանությունների ընդունած օրենքի նկատմամբ անհամաձայնության՝ Ցարական Ռուսաստանի տարբեր վայրերում, հատկապես Հարավային Կովկասում, սկսվեցին տարաբնույթ բողոքի միջոցառումներ՝ ցույցեր, խաղաղ անհնազանդություններ և այլն[1][2]:

1903 թվականի օգոստոսի 29-ին Ելիզավետպոլի նահանգի Գանձակ քաղաքի Սուրբ Հովհաննես հայկական եկեղեցու բակում կազմակերպվեց բողոցի խաղաղ հանրահավաք, որին մասնակցելու նպատակով հրապարակ էին եկել քաղաքի և հարակից հայկական գյուղերի շուրջ 10.000 հայեր: Հավաքվածները վանկարկում էին «Կեցցե՜ Հայրիկը», «Սուրբ Էջմիածի՜ն», «Ցա՛ր», «Կա՛յսր, չեղարկի՛ր եկեղեցական գույքի բռնագրավման մասին քո որոշումը»: Ելույթներով հանդես եկան եկեղեցական և աշխարհիկ գործիչներ: Բենիկ վարդապետի ելույթից անմիջապես հետո հանրահավաքի մասնակիցներին են մոտենում քաղաքում տեղակայված ռուս կազակների խմբերը և 40 մետր հեռավորությունից նռնակներ նետում և հրացաններից կրակ բացում հավաքվածների ուղղությամբ, որոնց մեջ կային նաև երեխաներ, կանայք ու ծերեր: Կրակոցների սկսվելուց անմիջապես հետո հանրահավաքի մասնակիցները խուճապի մատնվելով սկսում են լքել հրապարակը: Հայտնի է, որ կազակներին անմիջապես ղեկավարում էր ազգությամբ ռուս Ելիզավետպոլի փոխնահանգապետ Անդրեև Ֆիլիմոնովիչը[1][2]:

Արյունահեղության հետևանքով տեղում մահանում են ավելի քան 10 հայեր և վիրավորվում 70-ը: 2-3 օր հետո վիրավորներից 20-ը նույնպես մահանում են: Մեկ հոգի ստացված վնասվածքներից մահանում է 6 ամիս անց: Սպանվածների թվում էին Հարյություն Կոնջորյանը (Փիփ), Գալուստ Աղայանը (Փիփ), Սարգիս Մուրադյանը ([[Ոսկանապատ]]), Պողոս Առուստամյանը (Բանանց), Կոստի Կարապետյանը (Գանձակ), Հայրաման Գրիգորյանը (Չարդախլու), Խորեն Հարությունյանը (Գանձակ), Հակոբ Եգյանը (Ղուլալ), Առաքել Դիվանյանը (Արևմտյան Հայաստան), Համազասպ Տեր-Հովսեփյանը (Գանձակ), Ստեփան Տեր-Ավետիսյանը և այլք[1][2]:

Հանրահավաքը ցրելուց անմիջապես հետո հայերի շրջանում սկսվում են ձերբակալություններ և ճնշումներ[1][2]:

Դատավարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ պաշտոնական տեղեկությունների՝ ձերբակալվում է 45 մարդ, որոնց նկատմամբ առաջադրվում է ըմբոստություն կազմակերպմելու մեղադրանք: Դատավարության ընթացքում մեղադրյալների մեղքը ապացուցող փաստերի բացակայության հիմքով ձերբակալվածների մեծ մասը ազատ է արձակվում: 10-15 հայ դատապարտվում է մի քանի ամսվա բանտարկության հասարակական կարգը խախտելու մեղադրանքով[1][2]:

Հայերի իրականացրած պատժիչ գործողություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերի հանդեպ կատարած սպանությունների և ճնշումների համար մեղադրվողների նկատմամբ հայկական շրջանակների կողմից սկսվեցին հետապնդումներ[1][2]:

Խաղաղ ցույցի մասնակիցների սպանդը կազմակերպելու և հայերի նկատմամբ հալածանքների գլխավոր կազմակերպիչ փոխնահնագապետ Անդրեև Ֆիլիմոնովիչը սպանվեց 1904 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Գանձակ քաղաքից 25 կմ հեռավորության վրա գտնվող Հաջիքենդ գյուղում, երբ իր հանգիստն էր անցկացնում անտառում գտնվող ամառանոցում: Սպանությունը իրագործվեց Բարսում գյուղի բնակիչ Գրիգորի կողմից: Վերջինս ավելի ուշ ձերբակալվում է և դատապարտվում գնդակահարության: Սակայն դատարանը վերանայում է դատավճիռը՝ այն փոխարինելով 20 տարվա տաժանակիր աշխատանքի[1][2]:

Ըստ որոշ տվյալների՝ կատարվում են նաև այլ անձանց սպանություններ, որոնք ակտիվ մասնակցություն են ունեցել ցույցի ժամանակ հայերի սպանության գործում[1][2]:

Գանձակ քաղաքում պատժվում են նաև եկեղեցական գույքը բռնագրավելու ժամանակ իշխանություններին աջակցություն ցուցաբերած մի շարք հայեր[1][2]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 Сергей Еремянц-Гандзакеци, "Гандзак 1880-1916", документальная книга, Ереван 2010. Авторское издание.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 «Մշակ», N 180, 03.09.1905թ., էջ 3:

Այլ աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Երկանյան Վ, Պայքար հայկական նոր դպրոցի համար Անդրկովկասում (1870-1905), Ե., 1970։
  • Համբարյան Ս. Ա, Հայոց եկեղեցական բռնագրաված գույքի օգտագործումը ցարիզմի կողմից 1903-1905 թթ., Տեղեկագիր ՀՍՍՀ ԳԱ, Հաս. գիտ., 1961, N 10։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է «Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png