Գոթֆրիդ Լայբնից

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Գոթֆրիդ Լայբնից
Gottfried Leibniz
Christoph Bernhard Francke - Bildnis des Philosophen Leibniz (ca. 1695).jpg
Ծնվել է հուլիսի 1, 1646({{padleft:1646|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})[1][2][3]
Լայպցիգ, Electorate of Saxony, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն[4]
Մահացել է նոյեմբերի 14, 1716({{padleft:1716|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[5][6][1] (70 տարեկանում)
Հաննովեր, Բրաունշվայգ-Լյունենբուրգ, Գերմանիա, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն[4][7][8][9]
Ազգություն գերմանացի և Սորբեր
Դավանանք լյութերականություն
Ուղղություն ռացիոնալիզմ
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս, իրավաբան, ֆիզիկոս, փիլիսոփա, դիվանագետ, պատմաբան, գրադարանավար, երաժշտագետ, գիտնական, գրող, երաժշտություն տեսաբան, համակարգչային գիտնական, դերասան և Christian apologetics
Գործունեության ոլորտ մաթեմատիկական անալիզ
Անդամակցություն Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա[3], Լոնդոնի թագավորական ընկերություն[3][10], Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա[3][11] և Պապական գիտությունների ակադեմիա[12]
Ալմա մատեր Ալտդորֆի համալսարան[3], Լայպցիգի համալսարան[3] և Ենայի համալսարան
Գիտական աստիճան Բակալավր[3] (դեկտեմբեր 1662), արվեստների մագիստրոս[3] (փետրվարի 7, 1664), Bachelor of Laws[3] (սեպտեմբերի 28, 1665), հաբիլիտացիա[3] (մարտ 1666) և Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր[3] (նոյեմբեր 1666)
Տիրապետում է լեզուներին լատիներեն[6], գերմաներեն[6], ֆրանսերեն[6], իտալերեն և անգլերեն
Գիտական ղեկավար Յակոբ Թոմասիուս[13], Քրիստիան Հյույգենս, Erhard Weigel[13] և Bartholomäus Leonhard Schwendendörffer[14]
Հայտնի աշակերտներ Jacob Bernoulli, Յոհան Բերնուլլի և Քրիստիան Վոլֆ
Ազդվել է Պլատոն, Բլեզ Պասկալ, Ջորդանո Բրունո, Թովմա Աքվինացի, Թոմաս Հոբս, Արիստոտել, Քրիստիան Հյույգենս, Մայմոնիդ, Կոնֆուցիոս, Francisco Suárez, Nicholas of Cusa, Նիկոլյա Մալբրանշ, Jacob Bernoulli, Բենեդիկտ Սպինոզա, Ռենե Դեկարտ, Օգոստինոս Երանելի, Յակոբ Թոմասիուս, Անսելմ Քենթրբերցի, Նիլս Ստենսեն, Erhard Weigel, Յան Ամոս Կոմենսկի, Պլոտինոս, Ռայմունդ Լուլի, Հիպատիա, Պիեռ Գասենդի, Ջովաննի Պիկո Դելլա Միրանդոլա, Իոհան Դունս Սկոտ, Jacques-Bénigne Bossuet և Իբն Տուֆեյլ
Պարգևներ
Ամուսին(ներ) չկա
Հայր Ֆրիդրիխ Լայբնից[15]
Մայր Catharina Schmuck[16]
Ստորագրություն
Leibnitz signature.svg
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Gottfried Wilhelm Leibniz Վիքիպահեստում

Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից (գերմ.՝ Gottfried Wilhelm von Leibniz, հուլիսի 1, 1646({{padleft:1646|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})[1][2][3], Լայպցիգ, Electorate of Saxony, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն[4] - նոյեմբերի 14, 1716({{padleft:1716|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[5][6][1], Հաննովեր, Բրաունշվայգ-Լյունենբուրգ, Գերմանիա, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն[4][7][8][9]), գերմանացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս։

Զարգացրել է հարաբերականության մասին ուսմունքը, և առաջինն է ձևակերպել էներգիայի պահպանման օրենքը, մաթեմատիկայում ստեղծել է դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշիվը։[17] Լայբնիցը սովորել է Լայպցիգի և Ենայի համալսարաններում, այնուհետև կատարելագործվել Փարիզում ու Լոնդոնում։ 1676 թվականից սովորել է Հաննովերի հերցոգի մոտ։ Լայբնիցը ձևակերպել է ֆիզիկայի կարևորագույն օրենքներից մեկը, որը կոչվում է «փոքրագույն գործողության սկզբունք»։[18] Առաջարկել է գլանի և մխոցի գաղափարը, կատարելագործել Պասկալի հաշվիչ մեքենան, նախագծել օպտիկական և հիդրավլիկ սարքեր։ Մաթեմատիկայում Լայբնիցը ներմուծել է մաթեմատիկական նշանների համակարգ, բազմաթիվ հասկացություններ և տերմիններ, որոնք օգտագործվում են մինչև այսօր։[19]

Լայբնիցը ստեղծել է լեզուների պատմական առաջացման տեսությունը, տվել դրանց ծագումնաբանական դասակարգումը։ Նա հետաքրքրվել է նաև հայոց լեզվի հետ այլ լեզուների ունեցած փոխհարաբերության հարցով, խրախուսել ֆրանսիացի արևելագետ-հայագետ Մ. լա Կրոզի հայագիտական աշխատանքները։ Լայբնիցը կապեր է ունեցել Ամստերդամում գործող հայ տպագրիչների՝ Ղուկաս Վանանդեցու և ուրիշների հետ։

Լայբնիցը եղել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության, Փարիզի գիտությունների ակադեմիայի անդամ[17], Բեռլինի գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիր-նախագահ։[20][21][22]

Լայբնիցը մոտ 1700 թ. հետազոտելով հայերենի, հիմա՝ գրաբարի բառապաշարը, այն դասել է իրանական լեզվաճյուղին և այնքան հիմնավոր, որ միայն 1875 թ. Հայնրիխ Հյուբշմանը, որոշեց հայերենի տեղը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում որպես առանձին ճյուղ[23]։

Լեյբնիցը նաև համարվում է 17-րդ դարի փիլիսոփայության ավարտողը և գերմանական դասական փիլիսոփայության նախակարապետը, փիլիսոփայական համակարգի ստեղծողը, որը ստացել է մոնադոլոգիա անվանումը[24]: Նա զարգացրել է վերլուծության և սինթեզի մասին գիտություն[25], առաջին անգամ ձևակերպել է բավարար հիմունքի օրենքը (որին, սակայն, ոչ միայն տրամաբանական իմաստ էր տալիս) (մտածողությանը վերաբերվող), այլ նաև օնտոլոգիական (կեցությանը վերաբերվող) իմաստ. «... ոչ մի երևույթ չի կարող լինել ճիշտ կամ իրական, ոչ մի պնդում՝ արդար, առանց որևէ հիմքի, թե ինչու է գործն ընթանում այս կամ այն ձևով…»)[24][26]։ Լեյբնիցը համարվում է նաև ինքնության օրենքի ժամանակակից ձևակերպման հեղինակ[19][25], նա կիրառության մեջ է դրել «մոդել» բառը, գրել է մարդկային ուղեղի մեքենայացված մոդելավորման գործողությունների մասին[27]: Լեյբնիցը գաղափար է հայտնել էներգիայի մեկ տիպը այլի փոխակերպելու մասին, ձևակերպել է ֆիզիկայի վարիացիոն կարևորագույն սկզբունքներից մեկը՝ «նվազագույն գործողության սկզբունքը», և արել է մի շարք բացահայտումներ ֆիզիկայի հատուկ բաժիններում[19]:

Լեյբնիցը նաև կիրառության մեջ է դրել օրգանական համակարգերի ամբողջականության սկզբունքը, օրգանականի մեխանիկականին չնվազեցվող սկզբունքը և արտահայտվել է Երկրի էվոլյուցիայի մասին։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բավարար հիմունքի օրենք

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  2. 2,0 2,1 Գերմաներեն Վիքիպեդիա — 2001.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 Անգլերեն Վիքիպեդիա — 2001.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Майоров Г. Г. Лейбниц Готфрид Вильгельм // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 14 : Куна — Ломами. — С. 268–270.
  5. 5,0 5,1 5,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118571249 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  7. 7,0 7,1 7,2 http://www.gutenberg.org/files/40957/40957-h/40957-h.htm
  8. 8,0 8,1 8,2 http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.201410838/abstract
  9. 9,0 9,1 9,2 http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ange.201410838/abstract
  10. http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz.html
  11. http://www.technikatlas.de/~th2/biografie.html
  12. Կաթոլիկ հանրագիտարան D. Appleton & Company, 1913.
  13. 13,0 13,1 Mathematics Genealogy Project — 1997.
  14. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  15. https://www.deutsche-biographie.de/gnd118571249.html#ndbcontent
  16. http://www.gwleibniz.com/friedrich_leibniz/friedrich_leibniz.html
  17. 17,0 17,1 Математический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1988.
  18. Белл Э. Т. Творцы математики, 1979, էջ 102.
  19. 19,0 19,1 19,2 В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия, 2004
  20. Большой Энциклопедический словарь, 2000
  21. И. М. Кондаков. Психологический словарь. — 2000.
  22. Новая философская энциклопедия: В 4 тт. Под ред. В. С. Стёпина, 2001
  23. http://culture.azg.am/?lang=AR&num=2010112006
  24. 24,0 24,1 Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов, 1983
  25. 25,0 25,1 Блинников Л. В. Великие философы: учебный словарь-справочник, изд. 2. — М., 1997. — 432 с.
  26. Избранные философские сочинения. — М., 1908. — С. 347.
  27. Энциклопедический словарь. — 2009.

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2008, էջ 378

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են