Գոթֆրիդ Լայբնից

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Գոթֆրիդ Լայբնից
գերմ.՝ Gottfried Wilhelm Leibniz
Christoph Bernhard Francke - Bildnis des Philosophen Leibniz (ca. 1695).jpg
Ծնվել է հուլիսի 1, 1646({{padleft:1646|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})[1][2][3][4][5]
Լայպցիգ, Electorate of Saxony, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն[6]
Մահացել է նոյեմբերի 14, 1716({{padleft:1716|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[7][1][8][4][9] (70 տարեկանում)
Հաննովեր, Բրաունշվայգ-Լյունենբուրգ, Գերմանիա, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն[6][10][11][12]
Գերեզման Neustädter Kirche, Hannover
Ազգություն գերմանացի և Սորբեր
Դավանանք լյութերականություն
Ուղղություն ռացիոնալիզմ
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս, իրավաբան, ֆիզիկոս, փիլիսոփա, դիվանագետ, պատմաբան, գրադարանավար, երաժշտագետ, գիտնական, գրող, երաժշտություն տեսաբան և Christian apologetics
Գործունեության ոլորտ մաթեմատիկական անալիզ
Անդամակցություն Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա[3], Լոնդոնի թագավորական ընկերություն[3][13], Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա[3][14] և Պապական գիտությունների ակադեմիա[15]
Ալմա մատեր Ալտդորֆի համալսարան[16], Լայպցիգի համալսարան[16] և Ենայի համալսարան[16]
Գիտական աստիճան Բակալավր[3] (դեկտեմբեր 1662), արվեստների մագիստրոս[3] (փետրվարի 7, 1664), Bachelor of Laws[3] (սեպտեմբերի 28, 1665), հաբիլիտացիա[3] (մարտ 1666) և Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր[3] (նոյեմբեր 1666)
Տիրապետում է լեզուներին լատիներեն[7], գերմաներեն[7], ֆրանսերեն[7], իտալերեն, անգլերեն, հոլանդերեն և եբրայերեն
Գիտական ղեկավար Յակոբ Թոմասիուս[17], Քրիստիան Հյույգենս, Erhard Weigel[17] և Bartholomäus Leonhard Schwendendörffer[18]
Հայտնի աշակերտներ Jacob Bernoulli, Յոհան Բերնուլլի և Քրիստիան Վոլֆ
Ազդվել է Պլատոն, Բլեզ Պասկալ, Ջորդանո Բրունո, Թովմա Աքվինացի, Թոմաս Հոբս, Արիստոտել, Քրիստիան Հյույգենս, Մայմոնիդ, Կոնֆուցիոս, Francisco Suárez, Nicholas of Cusa, Նիկոլյա Մալբրանշ, Jacob Bernoulli, Բենեդիկտ Սպինոզա, Ռենե Դեկարտ, Օգոստինոս Երանելի, Յակոբ Թոմասիուս, Անսելմ Քենթրբերցի, Նիլս Ստենսեն, Erhard Weigel, Յան Ամոս Կոմենսկի, Պլոտինոս, Ռայմունդ Լուլի, Հիպատիա, Պիեռ Գասենդի, Ջովաննի Պիկո Դելլա Միրանդոլա, Իոհան Դունս Սկոտ, Jacques-Bénigne Bossuet և Իբն Տուֆեյլ
Պարգևներ
Ամուսին(ներ) չկա
Հայր Ֆրիդրիխ Լայբնից[19]
Մայր Catharina Schmuck[20]
Ստորագրություն
Leibnitz signature.svg
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Gottfried Wilhelm Leibniz Վիքիպահեստում

Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից[21][22][23][24] (Gottfried Wilhelm Leibniz կամ գերմ.՝ Gottfried Wilhelm von Leibniz, МФА: [ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts][25] կամ [ˈlaɪpnɪts][26] (գերմ.՝ Gottfried Wilhelm von Leibniz, ծնվել է՝ |1|7|1646|21|6}}, մահացել՝ 14|11|1716}), գերմանացի փիլիսոփա, տրամաբան, մեխանիկ, մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս, իրավաբան, պատմաբան, գյուտարար և լեզվաբան[21][22][24]։ Բեռլինի գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիր և առաջին նախագահ[22][27][28], Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի օտարերկրյա անդամ[29]:

Կարևորագույն գիտական նվաճումները՝

Զարգացրել է հարաբերականության մասին ուսմունքը, և առաջինն է ձևակերպել էներգիայի պահպանման օրենքը, մաթեմատիկայում ստեղծել է դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշիվը։[29] Լայբնիցը սովորել է Լայպցիգի և Ենայի համալսարաններում, այնուհետև կատարելագործվել Փարիզում ու Լոնդոնում։ 1676 թվականից սովորել է Հաննովերի հերցոգի մոտ։ Լայբնիցը ձևակերպել է ֆիզիկայի կարևորագույն օրենքներից մեկը, որը կոչվում է «փոքրագույն գործողության սկզբունք»։[32] Առաջարկել է գլանի և մխոցի գաղափարը, կատարելագործել Պասկալի հաշվիչ մեքենան, նախագծել օպտիկական և հիդրավլիկ սարքեր։ Մաթեմատիկայում Լայբնիցը ներմուծել է մաթեմատիկական նշանների համակարգ, բազմաթիվ հասկացություններ և տերմիններ, որոնք օգտագործվում են մինչև այսօր։[24] Լայբնիցը ստեղծել է լեզուների պատմական առաջացման տեսությունը, տվել դրանց ծագումնաբանական դասակարգումը։ Նա հետաքրքրվել է նաև հայոց լեզվի հետ այլ լեզուների ունեցած փոխհարաբերության հարցով, խրախուսել ֆրանսիացի արևելագետ-հայագետ Մ. լա Կրոզի հայագիտական աշխատանքները։ Լայբնիցը կապեր է ունեցել Ամստերդամում գործող հայ տպագրիչների՝ Ղուկաս Վանանդեցու և ուրիշների հետ։

Լայբնիցը եղել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության, Փարիզի գիտությունների ակադեմիայի անդամ[29], Բեռլինի գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիր-նախագահ։[22][27][33]

Լայբնիցը մոտ 1700 թ. հետազոտելով հայերենի, հիմա՝ գրաբարի բառապաշարը, այն դասել է իրանական լեզվաճյուղին և այնքան հիմնավոր, որ միայն 1875 թ. Հայնրիխ Հյուբշմանը, որոշեց հայերենի տեղը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում որպես առանձին ճյուղ[34]։

Լեյբնիցը նաև համարվում է 17-րդ դարի փիլիսոփայության ավարտողը և գերմանական դասական փիլիսոփայության նախակարապետը, փիլիսոփայական համակարգի ստեղծողը, որը ստացել է մոնադոլոգիա անվանումը[35]: Նա զարգացրել է վերլուծության և սինթեզի մասին գիտություն[36], առաջին անգամ ձևակերպել է բավարար հիմունքի օրենքը (որին, սակայն, ոչ միայն տրամաբանական իմաստ էր տալիս) (մտածողությանը վերաբերվող), այլ նաև օնտոլոգիական (կեցությանը վերաբերվող) իմաստ. «... ոչ մի երևույթ չի կարող լինել ճիշտ կամ իրական, ոչ մի պնդում՝ արդար, առանց որևէ հիմքի, թե ինչու է գործն ընթանում այս կամ այն ձևով…»)[35][37]։ Լեյբնիցը համարվում է նաև ինքնության օրենքի ժամանակակից ձևակերպման հեղինակ[24][36], նա կիրառության մեջ է դրել «մոդել» բառը, գրել է մարդկային ուղեղի մեքենայացված մոդելավորման գործողությունների մասին[38]: Լեյբնիցը գաղափար է հայտնել էներգիայի մեկ տիպը այլի փոխակերպելու մասին, ձևակերպել է ֆիզիկայի վարիացիոն կարևորագույն սկզբունքներից մեկը՝ «նվազագույն գործողության սկզբունքը», և արել է մի շարք բացահայտումներ ֆիզիկայի հատուկ բաժիններում[24]:

Լեյբնիցը նաև կիրառության մեջ է դրել օրգանական համակարգերի ամբողջականության սկզբունքը, օրգանականի մեխանիկականին չնվազեցվող սկզբունքը և արտահայտվել է Երկրի էվոլյուցիայի մասին։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոթֆրիդ Վիլհելմը ծնվել է 1646 թվականի հուլիսի մեկին[39] Լայպցիգի համալսարանի բարոյականության (էթիկայի) փիլիսոփայության պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Լայբնիցի (գերմ.՝ Friedrich Leibnütz կամ Leibniz; 1597—1652) և Կատերինա Շմուկի (գերմ.՝ Catherina Schmuck) ընտանիքում, որը իրավագիտության հայտնի պրոֆեսորի աղջիկ էր[40][41][42][43][44][45][46]. Լայբնիցի հայրը ուներ սերբո-լուժիցյան ծագում[47][48][49]: Մոր կողմից Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը, ամենայն հավանականությամբ, ուներ մաքուր գերմանացի նախնիներ[44]: Լայբնիցի հայրը շատ վաղ նկատում է որդու հանճարեղությունը և ջանում է նրա մեջ զարգացնել հետաքրքրասիրություն, նրան հաճախ պատմելով փոքրիկ պատմություններ սրբազան և իրական կյանքից, որոնք հենց իր Լայբնիցի խոսքերով, խորը հետք են թողել նրա հոգում և նրա մանկության վառ տպավորություններն են դարձել[44]: Լայբնիցը յոթ տարեկան էլ չկար, երբ կորցրեց հորը[К 1], որը իր մահից հետո հսկայական անձնական գրադարան թողեց: Լայբնիցը պատմում է՝[44]

Երբ ես մեծացա, ինձ սկսեց արտակարգ հաճույք պատճառել ցանկացած տիպի պատմական գրականության ընթերցումը: Գերմանական գրքերը, որոնք ընկնում էին իմ ձեռքի տակ, ես ձեռքիցս բաց չէի թողում, մինչ դրանք չէի կարդում, վերջացնում: Լատիներենով սկզբից զբաղվում էի միայն դպրոցում և, առանց կասկածանքի, ես շատ դանդաղորեն առաջ կշարժվեի, եթե չլիներ պատահական դիպվածը, որը ինձ բոլորովին այլ ճանապարհ ցույց տվեց: Տանը, որտեղ ես ապրում էի, մի ուսանողի թողած երկու գրքի հանդիպեցի: Նրանցից մեկը Տիտոս Լիվիոսի գրվածքն էր, մյուսը՝ Զեթոս Կալվիզիոսի ժամանակագրական գանձարաննն էր: Հենց որ այդ գրքերը ընկան իմ ձեռքը, ես կլանեցի դրանք:

Կալվիզիոսին Լայբնիցը առանց դժվարության հասկացավ, քանի որ ուներ գերմանական ընդհանուր պատմության գիրք, որտեղ ասվում էր մոտավորապես նույն բանը, սակայն Լիվիոս կարդալուց նա միշտ ընկնում էր փակուղու մեջ[44]: Լայբնիցը գաղափար չուներ ոչ նախնիների կյանքից, ոչ էլ նրանց գրելաձևից, նա չընտելանալացավ նաև պատմագիրների վեհ ճարտասանությանը, որը վեր էր սովորական հասկացությունից, նա չէր հասկանում ոչ մի տող գրքից, բայց այն փորագրություններով վաղ հրատարակություն էր, և այդ իսկ պատճառով Լայբնիցը ուշադիր դիտում էր փորագրությունները, կարդում ձեռագրերը, և քիչ ուշադրություն էր դարձնում իր համար մութ մասերի վրա՝ պարզապես բաց թողելով իրեն անհասկանալի մասերը[44]: Նա կրկնում էր դրանք մի քանի անգամ և թերթում ամբողջ գիրքը, դրանով իսկ առաջ անցնելով, որի հետևանքով Լայբնիցը սկսեց մի փոքր լավ հասկանալ, և ոգևորված իր արդյունքից նա սկսեց առաջ շարժվել առանց բառարանի, քանի դեռ, վերջապես հասկանալի չդարձավ կարդացածի մեծ մասը[44]: Լայբնիցի ուսուցիչը շուտով նկատեց, թե ինչով է զբաղվում իր աշակերտը, և, երկար չմտածելով, դիմեց այն անձանց, որոնց խնամակալությանը հանձնված էր տղան, պահանջելով, որ նրանք ուշադրություն դարձնեն Լայբնիցի «վաղաժամ և անտեղի» զբաղմունքին, որը նրա խոսքերով, միայն խոչընդոտում էին Գոթֆրիդի ուսմանը[44]: Նրա կարծիքով, Լիվիոսը Լայբնիցի համար հանդիսանում էր ինչպես պիգմեյի համար բեմակոշիկը, նա խոսքերով, գրքերը ավելի ուշ տարիքի համար են և պետք է վերցնել տղայի ձեռքից ու նրան տալ Յան Կոմենսկու «Orbis pictus»-ն ու Մարտին Լյութերի «Համառոտ կատեխիզիսը»[44][50]: Նա կհամոզեր դրանում տղայի դաստիարակներին, եթե պատահական կերպով այդ զրույցի վկա չլիներ հարևանությամբ ապրրող, տանտերերի ընկերը համարվող, երկար ճանապարհորդած ազնվական և գիտնական, ով զարմացած էր ուսուցչի հիմարությամբ և անբարյացկամությամբ, որը չափում էր բոլորին նույն արշինով, նա, ընդհակառակը, սկսեց ապացուցել, ինչքան անհեթեթ և ոչ խելամիտ կլինի, եթե զարգացող հանճարի առաջին կայծերը ճնշվեն ուսուցչի խստությամբ ու կոպտությամբ[44]: Նրա կարծիքով, ընդհակառակը, պետք է բոլոր միջոցներով քաջալերել տղային, որը ինչ-որ ոչ սովորական բան էր խորհրդանշում: Նա խնդրեց անմիջապես բերել Լայբնիցին, և երբ, նրա հարցերին Գոթֆրիդըը խելամտորեն պատասխանեց, այդ ժամանակավանից գիտնականը հանգիստ չթողեց տղայի բարեկամներին, մինչ նրանք չխոստացան տղային կթողնեն, որ օգտվի հոր՝ վաղուց փակ գրադարանից[44]: Լայբնիցը գրում է[44]՝

Ես ցնծում էի,այնպես կարծես գանձ էի գտել, քանի որ վառվում էի անհամբերությունից տեսնելու նրանց, ում միայն անուններով գիտեի՝ Մարկոս Տուլիոս Կիկերոնին և Քվինթիլիանուսին, Լուցիուս Աննեուս Սենեկաին և Պլինիոս Ավագին, Հերոդոտոսին, Քսենոփոնին և Պլատոնին, և շատ լատինական ու հունական գրողների ու եկեղեցու հայրերի: Դրանց բոլորին ես սկսեցի կարդալ, և բավականություն էի ստանում առարկաների բազմազանությունից: Այսպիսով, չլինելով դեռևս քսան տարեկան, ես ազատորեն հասկանում էի լատիներենը և հունարենը:

Թովմաս առաքյալի եկեղեցին և դպրոցը (1723)

Լայբնիցի այս պատմվածքը հաստատվում է նաև կողմնակի վկաներով, որոնք ապացուցում են, որ նրա բացառիկ ունակությունները նկատում էին նաև ընկերները, և դասավանդող ուսուցիչները, Լայբնիցը դպրոցում հիմնականում ընկերություն էր անում Իտտիգ եղբայրների հետ, որոնք մեծ էին Գոթֆրիդից ու համարվում էին դպրոցի լավագույն աշակերտներից, իսկ նրանց հայրը ֆիզիկայի ուսուցիչ էր, և Լայբնիցը սիրում էր նրան մնացած ուսուցիչներից առավել[44]: Լայբնիցը սովորում էր Լայպցիգի հայտնի Թովմաս Առաքյալի անվան դպրոցում[51]: Հոր գրադարանը հնարավորություն տվեց Լայբնիցին ուումնասիրել առաջնակարգ փիլիսոփայության և տեսական աշխատանքների լայն սպեկտր, որոնց նա կարող էր օգտագործելու հնարավորություն ուներ միայն ուսանողական տարիներին[52]: 12 տարեկան հասակում Լայբնիցը արդեն լատիներենի մեծ գիտակ էր, իսկ 13 տարեկանում նրա մոտ անկանխատեսորեն բանաստեղծական տաղանդ արթնացավ[44]: Հոգեգալստյան տոնին աշակերտներից մեկը պետք է տոնական ճառ կարդար լատիներենով, բայց նա մոռացավ, և աշակերտներից ոչ մեկը դուրս չեկավ, որպեսզի փոխարինի նրան, Լայբնիցի ընկերները գիտեին, որ նա բանաստեղծություններ է գրում և դիմեցին նրան[44]: Լայբնիցի գործի անցավ և այդ միջոցառման համար, մեկ օրվա ընթացքում, հորինեց լատիներեն երեքհարյուր հեկզամետր[44][53], նրա բանաստեղծությունը արժանացավ ուսուցիչների գովասանքին, ովքեր ընդունեցին Լայբնիցի բանաստեղծական տաղանդը[44]: Լայբնիցը տարված էր նաև Վերգիլիոսով, մինչ խորը ծերություն նա անգիր հիշում էր համարյա ամբողջ Էնեականը, բարձր դասարաններում նրա հատկապես առանձնացնում էր Յակոբ Թամազեիուսը, ասելով որ վաղ թե ուշ նա ձեռք կբերի գիտական աշխարհում փառահեղ անուն[44]: Տասնչորսամյա Լայբնիցը նույնպես սկսեց մտորել տրամաբանության իրական խնդրի շուրջ ինչպես մարդկային մտածողության տարրեի դասակագման, որի մասին պատմում էր հետևյալը[44]՝

Ես ոչ միայն կարող էի անսահման հեշտորեն կիրառել օրինակը օրինակի հետևից, որով չափազանց զարմացնում էի ուսուցիչներին, քանի որ ոչ մեկ իմ հասակակիցներց չէր կարող անել նույնը, այլև այն ժամանակ արդեն ես շատ բաներում կասկածում էի և առաջ էի քաշում իմ մտքերը, որոնք գրի էի առնում, որպեսզի չմոռանամ: Այն, որ ես գրում էի դեռևս տասնչորսամյա տարիքում, ես վերընթերցում էի ավելի ուշ, և այդ ընթերցանությունը ինձ գերագույն հաճույք էր պարգևում:

Լայբնիցը տեսնում էր, որ տրամաբանությունը դասակարգում է հասարակ հասկացությունները հայտնի բաժինների, այսպես կոչված պրեդիկամենտների, այսինքն կատեգորիաների, և նրան զարմացնում էր, ինչու նույն ձևով չեն բաժանվում հասկացությունները կամ ըմբռնումները, որպեսզի մի անդամը դուրս բերվի մյուսից[44]: Գոթֆրիդը հորինեց սեփական խմբերը, որոնց ինքը նույնպես անվանում էր պարունակություն ունեցող կատեգորիաներ, համանմանորեն նրան, ինչպես սովորական պրեդիկամենտները կազմում են կարծիքների հումքը, երբ նա ասում էր այս միտքը իր ուսուցիչներին, նրանք չէին տալիս ոչ մի դրական պատասխան, այլ միայն ասում էին, որ «տղային հարիր չէ նորամուծություններ անել այն առարկաների մեջ, որնց դեռևս լիովին չի տիրապետում»[44]: Դպրոցական տարիներին Լայբնիցը հասցրեց կարդալ համարյա ամբողջ սխոլաստիկ (տիրացուական) տրամաբանության աչքի ընկնող գրականությունը, հետաքրքրվելով աստվածաբանական տրակտատներով, նա ընթերցեց Մարթին Լյութերի ստեղծագործությունները, Կամքի ստրկության վերաբերյալ, ինչպես նաև բազմաթիվ լյութերանական բանավիճական, ռեֆորմատների, Հիսուսի միաբանության տրակտատներ[44]: Այս նոր զբաղմունքները Գոթֆրիդի դաստիարակներին անհանգստացնում էին, որոնք վախենում էին, որ նա «խորմանկ տիրացու» կդառնա[44]: «Նրանք չգիտեին,- գրում էր Լայբնիցը,- որ իմ ոգին չի լցվի միակողմանի պարունակությամբ»[44]:

Ուսում համալսարաններում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալթդորֆի համալսարան (1714)

1661 թվականին տասչնորսամյա տարիքում[54] (այլ տվյալներով 15 տարեկանում)[55][56], Գոթֆրիդը ինքնուրյուն ընդունվեց այն նույն լայպցիգյան համալսարանը, որտեղ աշխատել էր նրա հայրը: Պատրաստվածության աստիճանով Լայբնիցը գերազանցում էր իրենից մեծ տարիքի շատ ուսանողների[56]: Լայպիցիգում փիլիսոփայության դասախոսներից էր նաև կրթված ու դասախոսական տաղանդով օժտված մարդ համարվող Յակոբ Թոմիզեյը[56]: Ինքը Լայբնիցը ընդունում էր, որ Թոմիզեյը էականորեն նպաստում էր իր տարաբնույթ, բայց իրարից անջատված գիտելիքների համակարգմանը, Թոմիզեյը դասախոսություններ էր կարդում փիլիսոփայության պատմությունից այն ժամանակ, երբ ուրիշները կարդում էին դասախոսություններ փիլիսոփաների պատմությունից, և նրա դասախոսությունների մեջ Լայբնիցը հայտնաբերեց ոչ իայն նոր տեղեկություններ, այլև նոր ընդհանրացումներ և մտքեր, այս դասախոսությունները նշանակալի դեր ունեցան XVI դարեվերջի և XVII դարեսկզբի վեհ գաղափարների հետ Գոթֆիլդի արագ ծանոթացմանը[56]: 2 տարի անց Լայբնիցը տեղափոխվեց Ենայի համալսարան, որտեղ ուսումնասիրում էր մաթեմատիկա: Լայբնիցը լսում էր Վեյգելի մաթեմատիկայի դասախոսությունները, ինչպես նաև որոշ իրավաբանների ու պատմաբան Բոզիուսի դասախոսությունները, որը հրավիրեց նրան «հարցասերների կոլեգիա» կոչվող, պրոֆեսորներից ու ուսանողներից կազմված ուսումնական ընկերության ժողովին[56]: Լայբնիցի տետրերի մեջ կար մեկը՝ թերթի քառորդ մասով միահյուսված և ոսկե տառերով վերնագրված՝ «Կոլեգիայի պարապմունքների հաշվետվություններ», սակայն այդ տետրի մեջ նրա կողմից շատ քիչ բան էր գրված, Գոթֆրիդի հիմնական նպատակը այդ ընթացքում իրավագիտության պարապմունքներն էին[56]: Իր հետագա պարապմունքների մասին Գոթֆրիդը պատմում էր հետևյալը[56]՝

Ես թողեցի ամեն ինչ, և սկսեցի զբաղվել նրանով, ինչից ավելի շատ արդյունք էի սպասում (այսինքն իրավագիտությունով): Ես նկատում էի, սակայն, որ իմ պատմության և փիլիսոփայության նախկին պարապմունքները էականորեն հեշտացնում էին իրավագիտության ըմբռնումը: Ես ի վիճակի էի առանց դժվարության հասկանալու բոլոր օրենքները, և հետևաբար չէի սահմանափակվում տեսությամբ, բայց նայում էի նրան վերևից ներքև, ինչպես պարզ աշխատանքի, և ագահորեն կլանվում էի իրավագիտության պրակտիկայով: Ինձ մի ծանոթ ունեի Լայպցիգի արքունական դատարանի խորհրդականներից: Նա հաճախ հրավիրում էր ինձ իր մոտ, տալիս էր թղթեր կարդալու համար և օրինակներով ցույց էր տալիս, թե ինչպես պետք է դատել:

1663 թվականին Լայբնիցը հրատարակեց իր առաջին տրակտատը «Անհատականության սկզբունքի մասին»(«De principio individui»)[46][57], որում պաշտպանում էր անհատականության իրականության նոմինալիստական ուսմունքը, և ստացավ բակալավրի կոչում, իսկ 1664 թվականին՝ փիլիսոփայության մագիստրոսի կոչում[27]: Պրոֆեսորներից լավագույները գնահատեցին Լայբնիցին, իսկ հատկապես Յակոբ Թոմիզեյը բարձր կարծիքի էր նրա մասին, ով այնքան բարձր գնահատեց Գոթֆրիդի առաջին ատենախոսությունը, որ ինքը անձամբ գրեց դրա նախաբանը, որում հրապարակորեն հայտարարեց, որ լայբնիցին համարում է միանգամայն ունակ «դժվարագույն և խճճված վիճաբանությունների» համար[56]: Հետո Լայբնիցը Լայպցիգում ուսումնասիրեց իրավունք, սակայյն այնտեղ դոկտորի կոչում ստանալ չհաջողվեց: Վրդովված մերժումից, Լայբնիցը ուղևորվեց Ալթդորֆ բայ Նյուրնբերգի Ալթդորֆի համալսարան, որտեղ և իրավունքի դոկտորի աստիճանի համար հաջողությամբ ատենախոսություն պաշտպանեց[27][58]: Ատենախոսությունը նվիրված էր խճճված իրավաբանական գործերի վերլուծության հարցերին և կոչվում էր «Խառնաշփոթ դատական դեպքերի մասին» («De asibus perplexis injure»)[28]: Պաշտպանությունը կայացել էր 1666 թվականի նոյեմբերի 5-ին, նրա խորագիտակությունը, հստակությունը և հռետորական տաղանդը արժանացել էր համընդհանուր հիացմունքի, քննող անձինք այնքան էին հիացած Գոթֆրիդի գեղախոսությամբ, որ խնդրեցին նրան մնալ համալսարանում[59]: Այդ նույն տարում Լայբնիցը լիցենցիատի (դոկտորից ցածր գիտական աստիճան) կոչում ստացավ[27]:

Կյանք Նյունբերգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրավունքի դոկտորի կոչում ստանալուց հետո Լայբնիցը որոշ ժամանակ ապրեց Նյունբերգում, որտեղ նրան գրավեց հանրահայտ Ռոզենկրեյցի միաբանությունը, որի հովանավորը այն ժամանակ Վելֆեր քարոզիչն էր[56]: Գոթֆրիդը հայթայթեց հայտնի ալքիմիկների գրվածքները և դուրս գրեց դրանցից ամենից մութ, անհասկանալի և նույնիսկ բարբարոսաբար անհեթեթ արտահայտությունները և բանաձևերը, որոնցից նա կազմեց գիտական գրառման ձև, որում, սեփական համոզմամբ, ինքև ոչինչ չէր կարողանում հասկանալ[56]: Այս գրությունը նա, որպես ալքիմիական գաղտնիքների հետ հիմնավոր ծանոթացման առհավատչյայի խնդրանք, ներկայացրեց ալքիմիական ընկերության նախագահին, որից հետո ռոզենկրեյցերները անմիջապես Լայբնիցին, համարելով ամենաքիչը իրենց հետևորդ, մտցրին իրենց լաբորատորիա: Այսպես Լայբնիցը դարձավ վարձու ալքիմիկ, չնայած չուներ համապատասխան գիտելիքներ տվյալ բնագավառից[60]: Որոշակի տարեկան ռոճիկի դիմաց նրան հանձնարարված էր լրացնել ընկերության արձանագրությունները, և Լայբնիցը մի որոշ ժամանակ ընկերության քարտուղարը դարձավ, գրում էր արձանագրությունները, և փորձեր կատարում, գրառելով դրանց արդյունքները, հայտնի ալքիմիական գրքերից դուրս գրելով մեջբերումներ, ընկերության շատ անդամներ նույնիսկ դիմում էին նրան խորհուրդի համար, իսկ նա կարճ ժամանակում սերտեց անհրաժեշտ ինֆորմացիան[56]: Գոթֆրիդը երբեք չէր ափսոսում Ռոզենկրեյցիների միաբանությունում անց կացրած ժամանակի համար և շատ տարիներ անց գրեց[56]՝

Ես չեմ փոշմանել: Հետագայում ես, ոչ թե միայն սեփական նախաձեռնությամբ, որքան միապետների ցանկությամբ, բազմիցս կատարում էի ալքիմիական փորձեր: Իմ հետաքրքրասիրությունը չէր սպառվում, սակայն ես այն խելամտորեն սահմանափակում էի: Իսկ այդ ժամանակ շատերն էին հանդիպում, ովքեր սուզվում էին հենց այն պահին, երբ նրանց թվում էր, որ լողում են համընթաց քամու ուղղությամբ:

Քաղաքական և հասարակական աշխատանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1667 թվականին Լայբնիցը աշխատանքի ընդունվեց Մայնցի կուրֆյուրստի (կայսր ընտրող իշխան հին Գերմանիայում) մոտ, նրա Բոյնբուրգի նախարարի գերատեսչությունում մինչև 1676 թվականը, զբաղվելով քաղաքական և հասրակական գործունեորթյամբ, որը նրա բավականին ազատ ժամանակ էր ընձեռում փիլիսոփայական և գիտական հետազոտությունների համար: Լայբնիցի աշխատանքը պահանջում էր ամբողջ եվրոպայով շրջայցեր, որոնց ընթացքում նա ընկերացավ Քրիստիան Հյույգենսի հետ, ով համաձայնեց Գոթֆիլդին մաթեմատիկա սովորեցնել[61]: 1672 թվականին Լայբնիցը Փարիզում էր, որտեղ շփվում էր Նիկոլյա Մալբրանշի և Էրենֆրիդ Վալտեր ֆոն Չիրնահաունզի հետ[28]: Ֆրանսիայով ճանապարհորդությանը Լայբնիցին դրդել էր Լյուդովիկոս XIV-ի Եգիպտոսին տիրանալու հակումը, որը պետք է ցրեր Ֆրանսիայի փառասիրական մտորումները գերմանական տարածքներից և միևնույն ժամանակ հարված հասցներ թուրքական տիրությանը[62]: Իր «եգիպտական նախագծում» Լայբնիցը գրել է հետևյալը[63]՝

Ֆրանսիան ձգտում է քրիստոնեական աշխարհում հեգեմոնիաի: Այս նպատակին հասնելու լավագույն միջոցը Եգիպտոսին տիրելն է: Չկա ավելի հեշտ, անվտանգ, ժամանակին և Ֆրանսիայի ծովային ու առևտրական հզորությունը ավելի բարձրացնող էքսպեդիցիա, քան սա է: Ֆրանսիայի թագավորը պետք է օրինակ վերցնի Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից: Անհիշելի ժամանակներից Եգիպտոսը, լինելով հնագույն երկիր, լի իմաստությամբ ու հրաշալիքներով, ունեցել է համաշխարհային ճանաչում: Այդ ճանաչումն ու նշանակությունը բազմիցս նշվել է պարսկականմ հունական, հռոմեական և արաբական համաշխարհային պատերազմների ժամանակ: Եգիպտոսի անվան հետ են կապված այնպիսի հզորագույն նվաճողների անուններ, ինչպիսիք են Կամբիզը, Ալեքսանդրը, Պոմպեյը, Կեսարը, Օգոստոը, Օմարը, որնք բոլորը ձգտել են տիրել Նեղոսին:

Փարիզից Գերմանիա գնալու ճանապարհին Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը Հոլանդիայում հանդիպել է Բենեդիկտ Սպինոզային[28][64], որտեղ և իմացել է Անտոնի վան Լևենհուկի հայտնագործությունների մասին, որոնք մեծ դեր են խաղացել նրա բնագիտական և փիլիսոփայական մտածելակերպի ձևավորման մեջ[28]: Լայբնիցը ներդրում է կատարել քաղաքական տեսության և Էսթետիկայի մեջ[65]:

Գերմանական թանգարանում Լայբնիցի մեխանիկական հաշվիչի պատճենը

Գիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1666 թվականի Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը գրեց իր բազմաթիվ ստեղծագործունեություններից մեկը՝ «Կոմբինատորիկայի արվեստի մասին» («De arte kombinatoria»)[28]: Ժամանակից առաջ անցնելով մոտ երկու դարով, 21-ամյա Լայբնիցը հորինեց տրամաբանության մաթեմատիկայնացման նախագիծը[21][24]: Ապագա տեսությունը (որը նա այդպես էլ չավարտեց) նա անվանեց «ընդհանուր բնութագրություն»: Այն ընդգրկում էր տրամաբանական բոլոր օպերացիաները, որոնց հատկությունները նա հստակ պատկերացնում էր: Լայբնիցի համար իդեալ էր հանդիսանում գիտության այնպիսի լեզվի ստեղծումը, որը թույլ կտար փոխարինել ընդգրկուն քնարկումների հաշվարկները հանրահաշվի և թվաբանության հիման վրա՝ «… այսպիսի հնարքների միջոցով կարելի է հասնել… հայտնագործություններում զարմանալի արվեստի և գտնել այնպիսի վերլուծություն, որը այլ բնագավառներում կտա այն, ինչը տվել է հանրահաշիվը «թվերի» մեջ[66]: Լայբնիցը բազմիցս վերադարձել է տրամաբանության «մաթեմատիկայնացման» խնդրին, փորձելով կիրառել նաև թվաբանությունը, երկրաչափությունը և կոմբինատորիկան՝ մաթեմատիկայի այն բաժինը, ոիր հիմնական հիմնադիրը համարվում է հենց ինքը, իսկ դրա համար հիմք է հանդիսացել, այն ժամանակ գերագույն աստիճանի զարգացմանը հասած, ավանդական սիլլոգիստիկան[67]: Լայբնիցը հայտնագործել է հաշվեմեքենայի սեփական կոնստրուկցիան, որը շատ ավելի լավն էր պասկալյանից, այն կարողանում էր բազմապատկում, բաժանում կատարել, քառակուսի արմատ և խորանարդ արմատ հանել[63], ինչպես նաև աստիճան բարձրացնել[23]: Գոթֆրիդի առաջարկած աստիճանավոր թիակը և շարժական սայլակը ընկած էին հետագա բոլոր հաշվիչների հիմքում ընդհուպ մինչև XX դարը[68]Կաղապար:Не АИ: «Լայբնիցի մեքենայի միջոցով ցանկացած տղա կարող է կատարել դժվարագույն հաշվարկներ»,-ասել է այդ հայտնագործության մասին ֆրանսիացի գիտնականներից մեկը[63]: 1673 թվականին, ցուցադրելով իր հաշվեմեքենան Լոնդոնում Թագավորական ընկերության նիստի ժամանակ, Լայբնիցը ընտրվել է Ընկերության անդամ[23]: Ընկերության քարտուղար Հենրի Օլդենբուրգից նա ստացել է Իսահակ Նյուտոնի հայտնագործությունների ցանկը՝ անվերջ փոքրերի վերլուծությունը և անվերջ շարքերի տեսությունը: Միանգամից գնահատելով մեթոդի հզորությունը, նա ինքը սկսեց այն զարգացնել: Մասնավորապես, նա դուրս է բերել [69] թվի համար առաջին շարքը՝

1675 թվականին Լայբնիցը ավարտել է մաթեմատիկական անալիզի իր տարբերակը, մանրամասնորեն հորինելով գործի էությունը բնութագրող տերմինաբանությունն ու սիմվոլների ամբողջությունը: Լայբնիցի համարյա բոլոր նորամուծությունները արմատավորվում էին գիտության մեջ, և միայն «ինտեգրալ» տերմինն է ներմուծվել Յակոբ Բեռնուլիի կողմից(1690)[70], իսկ Լայբնիցը դրան ուղղակի գումար էր անվանում[69]: Վերլուծության զարգացման արդյունքում պարզվեց, որ Լայբնիցի սիմվոլիկան, ի տարբերություն նյուտոնյանի, գերազանց համապատասխանում է բազմակի դիֆերենցմանը, մասնակի ածանցյալներին և այլն: Լայբնիցի դպրոցի օգտին էր նաև նրա պարզությունը, նոր գաղափարների մասսայականացումը, որը Նյուտոնը անում էր ծայրահեղ զգուշորեն[23]: Մայնի կուրֆյուրստի մահվանից հետո, 1676 թվականին Լայբնիցը աշխատանքի անցավ Էռնեստ Ավգուստի մոտ[28]: Նա միաժամանակ կատարում էր խորհրդականի, պատմաբանի, գրդարանավարի և դիպլոմատի պաշտոնները, վերջինը կատարելով մինչև կյանքի վերջը: Հերցոգի հանձնարարությամբ Լայբնիցը սկսեց աշխատել Գվելֆով-Բրաունշվեյգների տոհմի պատմության վրա: Նա աշխատում էր դրա վրա ավելի քան երեսուն տարի և հասցրեց այն մինչ Եվրոպայի մութ դարերը[71]: Այդ ժամանակ Լայբնիցը շարունակում էր մաթեմատիկական հետազոտությունները, հայտնագործեց «անալիզի հիմնական թեորեմը, Նյուտոնի հետ փոխանակվում էր մի քանի սիրալիր նամակներով, որոնցում խնդրում էր նրան պարզաբանել շարքերի տեսության մի քանի անհասկանալի մասեր: Արդեն 1676 թվականին Լայբնիցը նամակներում շարադրում էր մաթանալիզի հիմնադրույթները[64]: Նրա նամակագրության ծավալը ահռելիի է[29]՝ այն հասնում է իրոք աստղաբաշխական քանակության՝ մոտավորապես 15 000 նամակ[72]: Լայբնիցը 1682 թվականին հիմնեց գիտական «Acta Eruditorum» ամսագիրը, որը Եվրոպայում գիտական գօտելիքների տարածման համար մեծ դեր ունեցավ: Գոթֆրիդ Վիլհելմը այդ ամսագրում զետեղեց գիտելիքների բոլոր բնագավառների վերաբերյալ բազում հոդվածներ, որոնցում գերակշռում էր իրավագիտության, փիլիսոփայության և մաթեմատիկայի վերարբերյալ հոդվածները[73]: Բացի դրանից, նա ամսագրում հրատարակում էր գրառումներ հազվագյուտ գրքերից, ինչպես նաև ռեֆերատներ նոր գիտական հայտնագործությունների մասին և ամեն կերպ խրախուսում էր նոր խմբագիրներին ու գործակիցներին[74]: Լայբնիցը հետազոտություններում ներգրավեց նաև իր աշակերտներին՝ Բեռնուլի եղբայրներ՝ Յակոբին և Իոհանին»[29][75]: 1698 թվականին Բրաունշվեյգյան հերցոգը մահանում է[62]: Նրա հետևորդը դարձավ Գեորգ I-ը, Մեծ Բրիտանիայի ապագա թագավորը[62]: Նա Լայբնիցին թողեց իր պաշտոնում, բայց արհամարհանքով էր վերաբերում նրան[76]: 1700 թվականին Լայբնիցը, գործելով հիմնականում Սոֆիա Շարլոտա Հանովերացի թագուհու միջոցով[77], հիմնեց Բեռլինի գիտությունների ակադեմիան և դարձավ նրա առաջին նախագահը[22][27][28]: Այդ ժամանակ նրա ընտրեցին Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի օտարերկրյա անդամ[29]:

Պետրոս I: Գոթֆրիդ Կնելերի վրձնած նկար (1698)

Լայբնից և Պետրոս I[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպայով 1697 թվականին ճանապարհորդության ժամանակ Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը ծանոթացավ Լայվնիցի հետ[76]: Դա պատահական հանդիպում էր Կոպպենբրյուկ հանովերյան ամրոցում[76]: Ավելի ուշ, Նարվայի ճակատամարտից հետո, Լայբնիցը շվեդ թագավորի պատվին ոտանավոր ձոնեց, որւոմ հույս հայտնեց, որ Կարլ XII-ը կհաղթի Պետրոս I-ին և կտեղափոխի Շվեդիայի սահմանը «Մոսկվայից մինչ Ամուր»[78]: 1711 թվականին թագաժառանգ Ալեքսեյ Պետրովիչի և իշխող հանովերյան տան ներկայացուցչի՝ Բրաունշվեյգյան արքայադուստ Սոֆիա Քրիստինայի հետ հարսանիքին նվիրված տոնախմբությունների ժամանակ, կայացել է նրանց երկրորդ հանդիպումը[76]: Այս հանդիպումը էական նշանակություն է ունեցել կայսեր վրա[76]: Հաջորդ՝ 1712 թվականին Լայբնիցը ունեցել է բավականին երկարատև հանդիպումներ Պետրոսի հետ, և նրա խնդրանքով, ուղեկցել է նրան Դրեզդենում և Տեպլիցայում[76]: Այդ հանդիպումը շատ կարևոր էր ու բերել է Պետրոսի հետագա հավանությանը Պետերբուրգյան գիտությունների ակադեմիայի հիմնադրման համար Սանկտ-Պետերբուրգում[28][62], որը Ռոսիայում գիտության զարգացման համար արևմտաեվրոպական ձևով խթան է հանդիսացել: Պետրոսից Լայբնիցը ստացել է գաղտնի խորհրդականի պաշտոն[62] և 2000 գուլդեն թոշակ[76]: Լայբնիցը առաջ է քաշել Ռուսաստանում գիտության տարածման գաղափարը[67][62], առաջարկելով Ռուսաստանում, նրա ունիկալ աշխարահագրական տեղաբաշխման հատ կապված, գիտական հետազոտությունների նախագիծ, այնպիսին, որը պետք է ստեղծվի կայսեր հովանավորության ներքո: Լայբնիցը շատ գոհ էր իր և Պետրոս I-ի հարաբերություններից: Նա գրում է[76]՝

Գիտությունների հովանավորչությունը միշտ իմ նպատակն է եղել, չէր բավականացնում միայն հզոր տիրակալը, որը բավականաչափ հետաքրքրված էր այդ գործով:

Վերջին անգամ Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը հանդիպել է Պետրոս I-ին 1716 թվականին՝ նրա մահվանից մի փոքր առաջ, և այդ հանդիպման մասին գրել է հետևյալը[76]՝

Ես օգտվեցի ռուս մեծ տիրակալի հետ անց կացրած մի քանի օրից, և զարմանում եմ, ինչպես նրա մարդկայնության, այնպես էլ գիտելիքների և սուր դատողության վրա:

Իսահակ Նյուտոնի դիմանկարը, որը պատկանում է Գոթֆրիդ Կնելերի վրձնին(1689)

Վիճաբանություն Լայբնիցի և Նյուտոնի միջև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1708 թվականին բռնկվեց Լայբնիցի և Իսահակ Նյուտոնի տխրահռչակ վեճը՝ դիֆերենցիալ հաշվի հայտնագործման գիտական առաջնության համար: Հայտնիի է, որ Լայբնիցը և Նյուտոնը դիֆերենցիալ հաշվի վրա աշխատում էին զուգահեռ և որ Լոնդոնում Լայբնիցը ծանոթացել էր Նյուտոնի որոշ չտպագրված աշխատանքների ու նամակների հետ, բայց եկել էր միևնույն արդյունքին ինքնուրյուն: Հայտնի է նաև, որ Նյուտոնը ստեցծել էր մաթանալիզի իր տարբերակը, «ֆլյուքսիաների մեթոդը» («Ֆլյուքսիա» (անգլ.՝ fluxion)՝ Նյուտոնի տերմինն է, սկզբնապես նշանակվում էր մեծության վրա կետ դրվելով[79]; «Ֆլյուքսիա» տերմինը «ածանցյալ» է նշանակում[80]), 1665 թվականից ոչ ուշ, չնայած իր արդյունքները հրատարակեց շատ տարիներ անց, Լայբնիցը առաջինը աառաջինը ձևակերպեց և հրատարակեց «անվերջ փոքրերի հաշվարկը» և մշակեց սիմվոլիկան, որը այնքան հարմար ստացվեց, որ այն օգտագործում են մինչ հիմա[23]: 1693 թվականին, երբ Նյուտոնը, վերջապես հրատարակեց իր տարբերակի առաջին համառոտ շարադրանքը, այդ ժամանակ նա Լայբնիցի հետ ընկերական նամակագրական կապ էր վարում: Նյուտոնը հայտնեց[81]՝

Մեր Վալիսը իր Հանրահաշվին«» է կպցրել, հենց նոր լույս տեսած, մի քանի նամակներ, որոնք ես գրել էի քեզ ժամանակին: Ընդ որում նա պահանջեց ինձնից, որպեսզի ես բացահայտորեն շարադրեմ այն մեթոդը, որը այն ժամանակ թաքցրել եմ քեզնից տառերի տեղափոխմամբ, ես դա արեցի այնքան համառոտ, որքան հնարավոր է: Հուսով եմ, որ միևնույն ժամանակ չեմ գրել ոչինչ, որը քեզ դուր չեր գա, եթե այնուամենայնիվ դա տեղի է ունեցել, ապա խնդրում եմ տեղեկացնել, որովհետև ինչ համար ընկերները մաթեմատիկական հայտնագործություններից ավելի թանկ են:

Նյուտոնի անալիզի այդպիսի մանրամասն հրատարակումից հետո Լայբնիցի «Acta eruditorum» ամսագրում հայտնվեց անանուն գրախոսություն, Նյուտոնի «Օպտիկայի» վերաբերյալ մաթեմատիակական հավելվածի վերաբերյալ վիրավորական ակնարկներով, գրախոսության մեջ հստակ ասվում էր, որ նոր հաշվարկի հեղինակը հանդիսանում է Լայբնիցը, չնայած ինքը Լայբնիցը կտրականապես հրաժարվում էր, որ գրախոսությունը իրեննա, բայս պատմաբանները գտել էին գրախոսության նրա ձեռագրով գրված սևագիրը[82]: Նյուտոնը ծաղրեց Լայբնիցի հոդվածը, բայց նրա աշակերտները վրդովված պատասխանեցին, որից հետո էլ թեժացավ համընդհանուր եվրոպական հեղինակային պատերազմը[83]: 1713 թվականի հունվարի 31-ին Թագավորական ընկերությունը հաշտության ձևակերպում պարունակող նամակ ստացավ Լայբնիցից՝ նա համաձայն էր, որ Նյուտոնը ինքնուրյուն է ստացել անալիզը, «ընդհանուր սկզբունքներով, մերին համանման», Նյուտոնը պահանջեց միջազգային հանձնաժողով կազմավորել, և առաջնությունը վերագրվեց անգլիացի մաթեմատիկոսին[76]: 1713 թվականի ապրիլի 24-ին ընթերցվեց Լայբնիցին տհաճություն պատճառող վճիռը[76]: Լայբնիցիցն սատարում էին Բեռնուլի եղբայրները և կոմիտետի այլ մաթեմատիկոսներ, իսկ Ֆրանսիայում սատարում էին Նյուտոնին[76]: Կարոլինա Բրանդենբուրգ-Անսբախսյանը բոլոր ուժերով, բայց անարդյունք, փորձում էր հաշտեցնել հակառորդներին, նա Լայբնիցին գրում էր հետևյալը[76]՝

Իսկական ցավով տեսնում եմ, որ այդպիսի գիտական մեծության մարդիք, ինչպիսին Դուք եք և Նյուտոնը, չեք հաշտվում: Աշխարհը անսահմանորեն կարող է շահել, եթե դուք նորից մտերմանայիք, բայց մեծ մարդիկ նման են այն կանանց որոնք վիճում են սիրեկանի պատճառով: Սա է իմ տեսակետը ձեր վեճի վերաբերյալ, պարոնայք:

Իր հաջորդ նամակում նա գրում է[76]՝

Զարմանում եմ, միթե, եթե Դուք և Նյուտոնը բացահայտել եք միևնույնը միաժամակ, կամ մեկդ մյուսից շուտ կամ ուշ, ապա դրանից հետևում է, որ դուք պետք է միմյանց բզկտեք: Դուք երկուսդ էլ մեր ժամանակի հանճարեղ մարդիք եք: Ապացուցեք Դուք մեզ, որ աշխարհը ոչ մի տեղ դատարակ մասեր չունի: Նյուտոնը և Կլարկը թող ապացուցեն դատարկությունը: Մենք, կոմսուհի Բյուկենբուրգը, Պյոլնիցը և ես, ներկա կգտնվենք և բնօրինակ ձևով կձևացնենք Մոլերի «Գիտական կանաց»:

Նյուտոնի և Լայբնիցի վեճին խառնվեցի նաև զանազան գիտնականներ, որոնցից մեկը ծանակագիր էր գրում լայբնիցի հասցեին, մյուսները՝ Նյուտոնի[76]: 1713 թվականի ամռանից Եվրոպա էին ներմուծվում անանուն բրոշյուրներ, որոնք պնդում էին Լայբնիցի գերապատվություննը և պնդում, որ «Նյուտոնը իրեն է վերագրեւմ ուրիշին պատկանող պատիվը», դրանցում գրված էր նաև, որ Նյուտոնը գողացել է Ռոբերտ Հուկի և Ջոն Ֆլեմստիդի արդյունքները[82]: Նյուտոնի ընկերները, իրենց կողմից, մեղադրում էին հենց Լայբնիցին գրագողության մեջ, նրանց կարծիքով, Լոնդոնում եղած ժամանակ (1676) Լայբնիցը Թագավորական ընկերությունում ծանոթանալով Նյուտոնի չհրատարակված աշխատանքներին և նամակներին, այնտեղ եղած մտքերն ու գաղափարները հրատարակել է իր անվան տակ[84]: Լայբնիցի և Նյուտոնի գիտական գերապատվության վեճը հայտնի դարձավ ինչպես «մաթեմատիկայի ամբողջ պատմության մեջ ամենաամոթալի խառնակչությունը»[83]: Այս երկու հանճարների երկպառակությունը թանկ արժեցավ գիտության համար՝ անգլիական մաթեմատիական դպրոցը շուտով խամրեց մեկ դարով[83], իսկ եվրոպականը արհամարելով Նյուտոնի հանճարեղ գաղափարները, բացահայտեց դրանք շատ ավելի ուշ[85]:

Վերջին տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայբնիցի տունը (Հանովեր), որտեղ ապրել է 1698 թվականի սեպտեմբերի 29-ից ընդհուպ մինչ մահը՝ 1716 թվականի նոյեմբերի 14-ը

Լայբնիցի վերջին տարիները անցան տխուր և անհանգիստ[62]: Էրնստ-Ավգուստի որդին, Գեորգ-Լյուդվիգը, որը հաջորդել էր հորը 1698 թվականին, չէր սիրում Լայբնիցին[62]: Նա նայում էր Լայբնիցին միայն ինչպես իր պալատական պատմագրի, որի համար ինքը ավելորդ փող էր ծախսում[62]: Նրանց հարաբերությունները ավելի սառնացան այն ժամանակ, երբ Գեորգ-Լյուդվիգը Գեորգ I անվան տակ նստեց անգլիական գահին[62]: Լայբնիցը կցանկանար հրավիրված լինեն լոնդոնյան արքունիքի կողմից, սակայն նա հանդիպեց անգլիացի գիտնականների համառ դիմադրությանը, քանի որ տխրահռչակ վեճը, որը նա վարել էր Նյուտոնի հետ, շատ վարկաբեկել էր իրեն անգլիացիների մոտ, Լայբնիցը ապարդյուն կերպով ցանկանում էր հաշտվել թագավորի հետ և համոզել նրան անցնել իր կողմը[62]: Գեորգ I-ը միշտ հանդիմանում էր Լայբնիցին իր տոհմի պատմության ոչ ճիշտ ձևակերպման մեջ, այս թագավորը անմահեցրեց իրեն հանեվերյան կառավարության անունով ռեսկրիպտով (կայսերական պատասխան հին Հռոմում), որտեղ պաշտոնապես արտահայտված էր Լայբնիցին ուղղված կշտանբանքը, և հայտնի գիտնականը հրապարակավ անվանվեց հավատ չներշնչող անձնավորություն[76]: Այս ռեսկրիպտին Լայբնիցը պատասխանեց համապատասխան արժանի նամակով, որում գրում էր[76]՝

Երբեք չէի մտածի, որ Ձերդ Մեծության անգլիական գահին բարձրանալու առթիվ իմ առաջին ակտը ջատագովությունը կլինի:

Լայբնիցը գրել էր իր աշխատանքի ինը տասերորդ մասը, նա շատ էր աշխատում, և տեսողությունը տուժում էր արխիվային պարապմունքներից, որոնք հարիր չէին նրա տարիքին[76]: Այնուամենայնիվ, թագավորը պնդում էր, որ Լայբնիցը չի կատարում և մոռանում է իր պարտականությունները, նրան չէր գոհացնում, որ տոհմի պատմությունը ավարտված ու իր գահակալության օրերը հասցված չէին[76]:

Հանովերում Լայբնիցի տան ճակատի դուռը

Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը շրջապատված էր պալատականների ինտրիգներով, նրան դուր չէր գալիս հանովերյան հոգևորականությունը[62]: Վերջին երկու տարին Հանովերուոմ Լայբնիցի համար առավել դժվարին էին, նա գտնվում էր մշտական ֆիզիկական տանջանքների մեջ, «Հանովերը իմ բանտն է» ասել է նա մի անգամ[76]: Լայբնիցին կցված օգնականը՝ Գեորգ Էկգադտը հարկ եղած դեպքում լրտեսում էր նրան, զեկուցելով թագավորին և նրա նախարար Բերնստորֆին, որ Լայբնիցը բավարար չափով չի աշխատում[76]: Երբ Լայբնիցը հիվանդացավ երկարատև հիվանդությամբ, Էկգադտը գրել էր՝ «Ոչինչ երբեք նրան ոտքի չի կանգնեցնի, միայն եթե թագավորը և մի դյուժին հոգևորականները նրան նոր թոշակ խոստանան, այն ժամանակ նա կսկսի քայլել»[76]:

  • 1716 թվականի օգոստոսի սկզբին Լայբնիցի վիճակը լավացավ, և նա որոշեց վերջացնել բրաունշևյան պատմությունը[76]: Սակայն նա մրսել էր և հոդատապի նոպաներ ու ուսերում հոդացավեր էր ունենում, բոլոր դեղերից Լայբնիցը վստահում էր միայն ծանոթ ճիզվիտի տված դեղամիջոցին[76]: Սակայն այս անգամ չափից ավելի մեծ դեղաքանակ ընդունելով՝ իրեն վատ զգաց, ժամանած բժիշկը վիճակը այնքան ծանր համարեց, որ անձամբ գնաց դեղատուն դեղի հետևից, սակայն նրա բացակայության ժամանակ Լայբնիցը վախճանվեց[76]:

Հանովերյան շքախմբից ոչ ոք չմասնակցեց նրա հուղարկավորությանը[23][86], դագաղի հետևից գնում էր միայն նրա անձնական քարտուղարը[87][88]: Բեռլինի գիտությունների ակադեմիան, որի հիմնադիրն ու առաջին նախագահը Լայբնիցն էր, ուշադրություն չդարձրեց նրա մահվան վրա, սակայն մի տարի անց Բերնար Ֆոնտենելը արտասանեց իր հայտնի ճառը Փարիզի գիտությունների ակադեմիայի առջև[23]:

Գնահատականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փարիզի գիտությունների ակադեմիայում արտասանած հայտնի ճառի ժամանակ, Բերնար Լե Բովյե դը Ֆոնտենելը նրան համարեց բոլոր ժամանակների մեծագույն փիլիսոփաներից ու գիտնականներից մեկը[76]:

«Նա սիրում էր դիտել, թր ինչպես են այգում ծաղկում բույսերը, որոնց սերմերը ինքն էր ցանել» (Բերնար Լե Բովյե դը Ֆոնտենել)[89]:

Անգլիական փիլիսոփաների և մաթեմատիկոսների հետագա սերունդը Լայբնիցի նվաճումներին հարգանքի տուրք մատուցեցին, նմանատիպ ձևով կոմպենսացնելով Թագավորական ընկերության արհամարական վերաբերմունքը նրա մահվանը[23]:

Դենի Դիդրոն «Հանրագիտարան, կամ գիտության, արվեստի և արհեստի բացատրական բառարան»-ում նշել է, որ Գերմանիայի համար Լայբնիցը եղել է նա, ով Հին Հունաստանի համար Պլատոնը, Արիստոտելը և Արքիմեդը միասին վերցրած[69]:

Նորբերտ Վիները ասել է, որ, եթե նրան առաջարկեին ընտրել կիբերնետիկայի սուրբ հովանավորի, ապա նա կընտրեր Լայբնիցին[69]:

Անձնական հատկանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մտավոր կարողություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռ փոքրուց Լայբնիցի հիանալի հատկանիշներից է եղել նրա հանճարեղությունը, որը չէր գրանցվում ավանդական ուսուցողական սխեմայում: Դժվար գրքերը նրան դյուրին էին թվում, իսկ դյուինները՝ դժվար, եթե ուսումնասիրվող նյութի խորությունը բավարար չէր, ապա Լայբնիցի միտքը աշխատում էր պարապ ընթացքով, բերելով ինտելեկտի ոչ էֆեկտիվ սպառման[90]: Հիշելով դպրոցի մասին, Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը գրում էր հիմնականում նրա մասին, ինչին սովորել էր ոչ թե դպրոցում, այլ նրա պատերից դուրս[91]. Он писал[44]՝

Երկու գործոն ահագին օգուտ բերեցին իմ համար, չնայած սովորաբար նրանք վնաս են բերում: Առաջինը, ես, իմիջայլոց, «ինքնուս» էի, երկրորդ՝ ցանկացած գիտությնան մեջ, հենց որ ես ձեռք էի բերում նրա մասին գիտելիքներ, ապա միշտ որոնում էի նորը, հաճախ պարզապես նրա համար, որ բավարար չափով ուսումնասիրեմ սովորականը…/blockquote>

Լայբնիցը մարդկության պատմության մեջ համարվում է համապարփակ հանճարներից մեկը[62]: Նրա միտքը գոյություն ունեցող գիտության բոլոր բնագավառներում ներդրել է նորը[62]: Համարվում է, որ Լայբնիցի էական հայտնագործությունների ցանկը համարյա այնքան մած չէ, որքան նրա գործունեության բնագավառները[65]: Սակայն Լայբնիցի բազմակողմանիության մեջ է մտնում նաև նրա գործունեությանթերությունների աղբյուրը՝ այն որոշ աստիճանով կցկտուր է, Լայբնիցը հաճախ էր բացահայտում նոր -անապարհներ, որքան որ դրանք հասցնում էր իրենց վերջնաբանին, նրա նախագծերի համարձակությունն ու հարստությունը միշտ չէ, որ պատասխանում էր նրանց մանրամասնորեն իրագործումը[68]: Նա անհավանական հեշտությամբ յուրացնում էր օտար լեզուները[44]: Բավարար խորությամբ դիտարկվում է ժառանգության ազդեցությունը Լայբնիցի մտավոր ունակությունների վրա՝ երկու կողմերից՝ և հայրական, և մայրական, նրա նախնիները, ինչ որ չափով աչքի էին ընկնում իրենց մտավոր կարողություններով[44]:

Բնավորության գծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռասել Բերտրանի կարծիքով, «Լայբնիցը բոլոր ժամանակների բացառիկ ուղեղներից մեկն է, սակայն որպես մարդ, նա անդուր էր»[92]: Ռասելը գրում է նաև, որ «Լայբնիցը տխուր հեղինակ է, և նրա աղդեցությամբ գերմանական փիլիսոփայությունը դարձել է չոր ու բծախնդրական»[93]: Սակայն, Լեոնիդ Պետրուշենկոյի բնութագրմամաբ, Լայբնիցը, լինելով բնույթով խաղաղասեր, մարդասեր , փափուկ, մեծահոգի և բարիացկամ մարդ, ընդհանուր առմամբ լավ տպավորություն էր թողնում[94], բոլորի մասին՝ նույնիսկ իր թշնամիների, նա լավ էր արտահայտվում[95]: Լայբնիցի հոգեվիճակը լիովին ներդաշնակվում էր նրա փիլիսոփայական լավատեսության հետ՝ նա համարյա միշտ ուրախ է և կենսուրախ, ամեն ինչի մասին լավ կարծիք ունի, նույնիսկ Իսահակ Նյուտոնի՝ ընդհուպ մինչև նրանց վերջնական վեճը[96]: Հենց իր Լայբնիցի խոսքերով, ինքը «գրաոսական ոգու» թերությունը ունի, համարյա բոլոր գրքերը նրան դուր էին գալիս, նա որոնում և հիշում էր նրանց մեջ ամենահիշարժանը[96]: Լայբնիցը տիրապետում էր հմայքով, լավ վարվելակերպով, հումորի զգացումով և համակերպությամբ[97][98][99]: Նա հաճախ էր ծծաղում, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ, իր խոսքերով, դա միայն արտաքին, ոչ թե ներքին ծիծաղ էր, նա վիրավորվող էր, բայց վրեժխնդիր չէր, և ուներ կարեկծանքի զգացում[96]: Լայբնիցը շուտ տպավորովող էր, բայց նրա բարկությունը շուտ էր անցնում, նա սիրում էր աշխույժ զրույցը, սիրով ճանապարհորդում էր, սիրում և խոսում էր զրուցել բոլոր տիպի և մասնագիտության մարդկանց հետ, փնտրում էր կանանց ընկերակցությունը, բայց չէր մտածում ամուսնության մասին[96]: 1696 թվականաին նա առաջարկություն արեց մի աղջկա, բայց նա ժամանակ խնդրեց մտածելու համար[96]: Այնուամենայնիվ 50-ամյա Լայբնիցը փոշմանեց ամուսնանալ և ասաց՝ «Մինչ այժմ ես ենթադրում էի, որ կհասցնեմ, իսկ հիմա պարզվում է, որ ուշացել եմ»[96]: Գոթֆրիդ Լայբնիցը բազմակողմանի շնորհված և անսպառ էներգիայով մարդ էր, նա իսպառ հեռու էր Դեկարտի և Սպինոզայի[28] նման մեկուսացված գիտնականի տիպից: Իր բնույթով նա մոտ էր անգլիական լորդ- կանցլեր Ֆրենսիս Բեկոնին, որը դիպլոմատ, քաղաքական գործիչ և աշխարհական մարդ[28]: Դեռ տասներկու տարեկանում Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը սիրում էր ամեն ինչում գտնել «միասնականություն և ներդաշնակություն», նա հասկացավ, որ բոլոր գիտությունների նպատակը մեկն է, և որ գիտությունը գոյություն ունի մարդու համար, և ոչ թե մարդը գիտության համար, նա եկավ այն մտքին, որ առանձին մարդու համար լավագույնն է այն, որ ամենը արգասաբեր դառնա համընդհանուրի հաամար[44]: Շատ կենսագիրների կարծիքով, Լայբնիցը ժլատ էր, չնայած ինքը ժխտում էր իր ընչաքաղցությունը[100]: Երբ հանովերյան պալատի որևէ ազնվական օրիորդ ամուսնանում էր, Լայբնիցը սովորաբար նրան էր նվիրում այն, ինչը ինքը անվանում էր «հարսանեական նվեր», և որը բաղկացած էր օգտակար խորհուրդներից, որոնք ավարտվում էին լվացվել չմոռանալու խորհրդից, հատկապես հիմա, երբ նա ամուսին է գտել[101]:

Արտաքին տեսք, առողջություն, սովորույթներ և կենսակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին հայացքից Լայբնիցը բավականին անբարետես մարդու տպավորություն էր թողնում[96]: Նա վտիտ, միջահասակ, անգույն դեմքով մարդ էր[96]: Նար դեմքի գույնը թվում էր ավելի անգույն ահռելի, սև կեղծծամի պատճառով, որը նա կրում էր այն ժամանակների սովորույթների համաձայն[96]: Մինչ 50-ամյակը Լայբնիցը հաճախ էր հիվանդանում[76]: Նստակյաց կենսակերպի և թեկանոն սնման պատճառով նրա մոտ զարգացավ հոդատապը[76]: Բժշկությանը նա հարգում էր սկզբունքորեն, բայց այն ժամանակվա բժշկական արվեստը գնահատում էր ցածր, բժիշկ Բերենսի «Բժշկական արվեստի դժվարությունների ու ճշմարտացիության մասին» գիրքը կարդալուց հետո, մի նամակի մեջ նա ասւոմ է՝ «Տա Աստված, որ ճշմարտացիությունը նույնքան մեծ լինի, որքան և դժվարությունը»[76]: Լայբնիցը քաղցրակեր էր, նույնիսկ գինու մեջ էր շաքար խառնում, իսկ գինի ընդհանրապես քիչ էր խմում[96]: Ուտում էր մեծ ախորժակով, առանց հատուկ ընտրության, կարող էր միաժամանակ բավարարվել և աղքատիկ ճաշով, որը նրան բերում էչշին հյուրանոցից, և հատընտիր համադամ խորտիկներով, ընդ որում ուտում էր նա ոչ որոշակի ժամի, այլ երբ պատահի, և քնում էր երբ պատահի[96]: Սովորաբար նա պառկում էր քնելու գիշերվա մեկից ոչ շուտ և արթնանում առավոտյան յոթից ոչ ուշՙ այսպիսի կենսակերպը Լայբնիցը վարում էր մինչ խոր ծերություն, և հաճախ պատահում էր, որ նա գերհոգնածությունից ննջում էր իր աշխատանքային բազկաթոռում և այդպես մնում մինչև առավոտ[96]: Գոթֆրիդ Լայբնիցը կարող էր մտածել՝ մի քանի օր անընդմեջ, նստած մնալով մի աթոռի վրա, այնպես էլ Եվրոպայով ճամփորդելով թե ամռանը, թե ձմռանը[54]: Ինչպես գրում է Կրյուգերը, Լայբնիցի կյանքը ընթանում էր անխոջ ախատանքի մեջ, բայց այն նպատակասլաց չէր, այլ մեկուսացված էր, չնայած նա միշտ կապված էր պրոֆեսորների հետ: Լայբնիցը գրում էր իր աշխատանքները միայն ինչ-որ առիթով[77], դրանք ոչ շատ ամփոփիչ աշխատանքներ ու նամակներ են:

Լայբնիցի փիլիսոփայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից (1646—1716)

Լայբնիցի փիլիսոփայության մեջ մասշտաբային և արգասաբեր նախաձեռնության փորձ է արել անտիկ, սխոլաստիկ և կարտեզյանական գաղափերների «սինթեզը», համաշրջառնման և խիստ առարկությունների մեթոդի վրա: Թոմազիին գրված նամակում Լայբնիցը գրում է...«ես չեմ վախենա ասել, որ ավելի շատ առավելություններ եմ գտնում արիստոտելյան «Ֆիզիկայում», քան Ռենե Դեկարտի դատողություններում...Ես կհամարձակվեյի նույնիսկ ավելացնել, որ պետք է պահպանել արիստոտելյան ֆիզիկայի բոլոր ութ գրքերը՝ առանց կորստի, նորագույն փիլիսոփայության համար...», նա նաև գրում է, որ «Արիստոտելի ասածների մեծ մասը, որը վերաբերվում է մատերիային, ձևին, ...բնությանը, տեղին, անվերջությանը, ժամանակին, շարժմանը, բացարձակ րշմարիտ են և ապացուցված...»[102]: Լայբնիցի փիլիսոփայությունը ավարտել է XVII դարի փիլիսոփայությունը և առաջ է անցել գերմանական դասական փիլիսոփայությունից: Լայբնիցը ընթացքում կրիտիկական իմաստավորման էր ենթարկել Դեմոկրիտեսի, Պլատոնի, Ավրելիոս Օգոստինիոսի, Դեկարտի, Թոմաս Հոբսի, Բենեկդիկտ Սպինոզայի և այլոց հայացքները, նրա փիլիսոփայական համակարգի ձևակերպումը ավարտվեց տասներկուամյա զարգացումից հետո, 1685 թվականի սկզբին[35]: Չնայած Լայբնիցը հիանում էր Սպինոզայի ինտելեկտով, նա նաև բացահայտորեն անհանգստանում էր նրա եզրակացություններով[103][104][105]: Հենց իր Լայբնիցի խոսքերով, նա կարդացածից ընդունում էր այն, որը ժամանակակից հետազոտողների կարծիքով, Լայբնիցի ընդունակությունները ենթարկում էր զանազան գաղափարների սինթեզին սեփական մետաֆիզիկայի ստեղծմանը[28]: Այսպիսի մոտեցումը տարբերակում էր Լայբնիցին Դեկարտից՝ գերմանացի գիտնականը չէր հչաժարվում սխոլիստիկայից, և ընդհակառակը, փորձում էր միավորել պլատոնիզմի և արիստոտելիզմի միջնադարյան մեկնաբանությունը նորագույն գիտական մեթոդներով՝ ֆիզիկայով, աստղագիտությամբ, երկրաչափությամբ, կենսաբանությամբ: Պլատոնը, Արիստոտելը, Պլոտինը, Օգոստինիոսը, Թովմա Աքվինացին և այլ մտածողներ Լայբնիցի համար ավելի կարևոր են քան Գալիլեյը, Կեպլերը, Բոնավենտուրա Կավալիերին, Ջոն Վալլիսը, Հյուգենսը, Լևենհուկը և Յան Սվամերդամը[28]: Լայբնիցի փիլիսոփայական հայացքները մի անգամ չէ, որ ենթարկվում էին փոփոխության, բայց դրա հետ մեկտեղ նրանք ընթանում էին վերջնական համակարգի ստեղծման ուղղությամբ, իրականության բոլոր դետալները հաշվի առնելով և հակասությունները կարգավորելով[77]: Լայբնիցը մի մարդ էր, ով հրապուրված էր չինական փիլիսոփայությամբ, դա հիմնավորված էր նրանով, որ այն նման էր իր սեփականին[106]: Պատմաբան Ռիչարդ Հյուզը ենթադրում է, որ Լայբնիցի «հասարակ սուբստանցիա (անփոփոխ էություն)» գաղափարները ծագել են կոնֆուցիականության անմիջական ազդեցության հետևանքով, դա է ապացուցում այն փաստև, որ նրանք ծագել են այն ժամանակաշրջանում, երբ նա կարդում էր «Confucius Sinicus Philosophus»-ը[106]:

Փիլիսոփայական սկզբունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայբնիցը լուրջ հոգեբանական և հետևաբար, ծայրահեղ սուբյեկտիվ էր համարում իրականության դեկարտյան մոտեցումը՝ ակնհայտության, ճշգրտության և գաղափարների որոշակիության սկզբունքը: Դեկարտի ակնհայտության փոխարեն նա առաջարկեց որպես իրականության և օբյեկտիվության չափանիշ օգտագործել տրամաբանական ապացույցը[28]: Համաձայն Լայբնիցի, «դատողության անկեղծության չափանիշները...հանդիսանում են սովորական տրամաբանության օրենքները, որոնցից որ օգտվում են երկրաչափերը՝ օրինակ, հավաստի համարելու կարգադրությունը միայն այն է, որ հաստատված է փորձով կամ ճշգրիտ ապացույցով»[107]: Իրեն նպատակը համարելովօբյեկտիվ իրականությունը, Լայբնիցը մասնավորապես ընդունում էր ակնհայտության սկզբունքը, սակայն, Ի տարբերություն Դեկարտի, հետ էր մղվում ոչ թե մարդկությունից, այլ Աստծուց[28]: Մեթոդաբանության մեջ Լայբնիցի առաջարկած կարևորագույն պահանջները փիլիսոփայական դատողությունների ունիվերսալությունն ու խստությունն էին, որոնց կատարումը ապահովվում էր կենցաղի, փորձից անկախ «ապրիորական», սկզբունքների առկայությունը, որոնց Լայբնիցը համարում էր[35]՝

  • կամայական հնարավոր կամ մտածածին կեցության անհակասականությունը (Հակասության օրենք);
  • հնարավորի տրամաբանական առաջնակարգները արդեն գոյություն ունեցողի համար (իրական); անհակասական «աշխարհների» անթիվ բազմության հնարավորությունը;
  • այն փաստի բավարար հիմնավորումը, որ գոյություն ունի հենց տվյալ աշխարհը, այլ ոչ թե մեկը հնարավորներից, որ ընթանում է հենց այդ իրադարձությունը, և ոչ թե մեկ ուրիշը (բավարար հիմքերի օրենքը, տես բավարար հիմքերի սկզբունք);
  • տվյալ աշխարհի լավատեսությունը (կատարելություն) որպես նրա գոյության ապացույց:

Համաձայն Լայբնիցի, բնության գոյություն ունեցող իրադարձությունների և նյութի տարատեսակությունը լավատեսորեն հարաբերակցվում են իրենց կարգավորվածության հետ, և դրա մեջ է իրական աշխարհի, «էության և գոյության ներդաշնակության» մեջ պարունակվող կատարելության սկզբունքը[35]: «Միջոցների մինիմումի մաքսիմալ արդյունքների առկայության» գոյաբանության սկզբունքը իրենից որպես հետևանք բխեցնում է մի շարք այլ սկզբունքներ՝ բնության օրենքների միօրինակությունը (համընդհանուր փոխկապակցվածությունը), անընդհատության օրենքը, չտարբերվողների նույնականության սկզբունքը, բացի դրանից, պարզության և լիակատարության համընդհանուր զարգացման և չափման սկզբունքները[35]: Ըստ Լայբնիցի, գոյություն ունեցող աշխարհը ստեղծվել է Աստծո կողմից, որպես «բոլոր հնարավոր աշխարհներից լավագույնը»[29]:

Մոնադաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայբնիցը նորեվրոպական մետաֆիզիկայի, որի ուշադրության կենտրոնում այն բանի մասին հարցն է, որ ինչ է սուբստանցը, կարևորագույն ներկայացուցիչներից մեկն է: Լայբնիցը ձևավորում է մի հմակարգ, որը ստացել է սուբստանցիալ պլյուրալիզմ կամ մոնադաբանություն անվանումը: Համաձայն Լայբնիցի, գոյություն ունեցող երևույթների կամ ֆենոմենների հիմքը, ծառայում են պարզ սուբստանցիաները կամ մոնադները (հուն.՝ μονάδα հին հուն․՝ μονάς, μονάδος-ից՝ «միավոր», «պարզ էություն»)[108]: Բոլոր մոնադները պարզ են և մասեր չեն պարունակում[109]: Նրանք անվերջ շատ են[110]: Մոնադները օժտված են այնպիսի որակներով, որոնք տարբերում են մի մոնադը մյուսից, երկու բացարձակ նույնական մոնադ գոյություն չունեն[36]: Դա ապահովում է ֆենոմենների աշխարհի անվերջ բազմազանությունը: Այն բանի գաղափարը, որի համաձայն աշխարհում գոյություն չունի բացարձակ միանման մոնադ կամ երկու բացարձակ միատեսակ երևույթ, Լայբնիցը ձևակերպել է որպես «համընդհանուր զարգացման» սկզբունք կամ «չտարբերվողների» նույնանմանություն, հենց դրանով առաջ քաշելով դիալեկտիկական գաղափարը[67]: Համաձայն Լայբնիցի, մոնադները, իրենց ամբողջ պարունակությունը «ինքնազարգացնող» են շնորհիվ ինքնագիտակցման, և հանդիսանում են իքնուրյուն և ինքնաիրական ուժեր, որոնք բերում են բոլոր նյութական իրերը շարժման վիճակի[67]: Ըստ Լայբնիցի, մոնադները առաջացնում են խելահաս աշխարհը, որի ածանցյալը հանդես է գալիս ֆենոմենալ աշխարհը (ֆիզիկական տիեզերք)[110]: պարզ սուբստանցիաները ստեղծվում են Աստծո կողմից միաժամանակ, և նրանցից յուրաքանչյուրը կարող է ոչնչացվել ամբողջովին, մի վայրկյանում, այսինքն պարզ սուբստանցիաները կարող են սկիզբ ստանալ միայն արարման ժանապարհով և մահանալ միայն ոչնչացմամբ, այն ժամանակ երբ, այն ինչ բարդ է համարվում, սկսվում կամ վերջանում է մասերով[109]: Մոնադները չեն կարող իրենց ներքին վիճակներում փոփոխություններ կրել ինչ-որ արտաքին պատճառների հետևանքով, բացի Աստծուց: Լայբնիցը իր «Մոնադաբանություն»«» (1714) աշխատանքի գլուխներից մեկում[24], պարզ սուբստանցիաների գոյության համար օգտագործում է հետևյալ մետաֆորիկ ինքնորույնության սահմանումը՝ «Մոնադները բնավ պատուհան և դռներ չունեն, որոնցով ինչ-որ բան հնարավոր լինի մտնի և դուրս գա այնտեղ»[109]: Մոնադը ունակ է իր վիճակի փոփոխությոնը, և բոլոր բնական մոնադները ծագում են իրենց ներքին սկզբունքից: Ներքին սկզբունքի գործունեությունը, որը բերում է մոնադի ներքին կյանքի փոփոխության, անվանում են ձգտում[109]: Բոլոր մոնադները ունակ են իրենց ներքին կյանքի ընկալմանն ու ընբռնմանը: Որոշ մոնադներ իրենց ներքին զարգացման ընթացքում հասնում են գիտակցական ընկալման, կամ ապերցեպցիայի[109]:

Լայբնիցի «Մոնադաբանություն» աշխատանքի առաջին թերթը

Պարզ, միայն ընկալում և ձգտում ունեցող, սուբստանցիաների համար բավարար է մոնադի ընդհանուր անվանումը կամ էնթելեհիան: Այն մոնադները, որոնք ունեն ավելի արտահայտիչ ընկալում, ուղեկցվող հիշողությամբ, Լայբնիցը անվանել է հոգիներ: Ընդ որում, համաձայն Լայբնիցի, գոյություն չունեն բացարձակ անշունչ բնավորություններ: Քանի որ ոչ մի սուբստանցիան չի կարող մահանալ, ապա այն չի կարող վերջնականապես զրկվել ինչ--որ ներքին կյանքից: Լայբնիցը ասում է այն մասին, որ մոնադները, որոնք յուրացնում են «անկենդան» բնավորության երևույթները, իրականում գտնվումն են խորը քնի վիճակում: Հանքանյութերն ու բույսերը կարծես անգիտակից պատկերացումներով քնած մոնադներ լինեն[77]: Գիտակից հոգիները, որոնք կազմում են Հոգու Թագավորությունը, գտնվում են հատուկ վիճակում: Մոնադների ամբողջ միասնականության անվերջ պրոգրեսը կարծես թե ներկայացված է երկու ասպեկտներով: Առաջինը՝ բնության թագավորության զարգացումն է, որտեղ գլխավորում է մեխանիկական անհրաժեշտությունը: Երկրորդը՝ հոգու թագավորության զարգացումն է, որտեղ հիմնական օրենքը ազատությունն է: Վերջինիս տակ Լայբնիցը նկատի ունի նորեվրոպական ռացիոնալիզմի հոգով, ճշմարտության ընկալումը: Լայբնիցի համակարգում հոգիները ենթադրվում են, նրա սեփական արտահայտմամբ, «Տիեզերքի կենդանի հայելիներ»[36]: Սակայն գիտակից հոգիները իրենցից ներկայացնում են միևնույն ժամանակ հենց Իր՝ Աստծո, կամ բնության Արարչի արտապատկերումը[109]: Յուրաքանչյուր մոնադի պոտենցիալում պարունակվում է ամբողջական Տիեզերքը: Լայբնիցը հետաքրքրաշարժորեն համակցում է Դեմոկրիտի ատոմիզմը ի տարբերություն Աիրստոտելի ակտուալության և պոտենցիալության: Կյանքը ի հայտ է գալիս այն ժամանակ, երբ ատոմները «զարթնում» են: Այս մոնադները կարող են հասնել ինքնագիտակցման մակարդակի: Մարդու բանականությունը ևս մոնադ է. իսկ սովորական ատոմները՝ քնած մոնադներ են: Մոնադը օժտված է երկու բնութագրիչներով՝ ձգտում և ընկալում[109][110]: Լայբնիցը պնդում է, որ տարածությունը և ժամանակը սուբյեկտիվ են՝ դրանք մոնադներին հատուկ ընկալման հնարավորություններ են: Սրանում Լայբնիցը ազդել է Իմանուիլ Կանտի վրա, որի փիլիիսոփայական համակարգում ժամանակը դիտարկվում է որպես ապորիական, այսինքն զգայական գիտակցման նախափորձնական ձև: Կանտը գրում է՝ «Ժամանակը որևէ փորձից բխող հասկացություն չէ...Ժամանակը զգայական գիտակցման մաքուր ձևն է...Ժամանակը դա ոչ այլ ինչ է, քան ներքին զգացման ձև, այսինքն ինքներս մեր և մեր ներքին վիճակի հայեցողությունը...Ժամանակը ընդհանրապես բոլոր երևույթների ապրիորիկ ֆորմալ ձևն է...տարածությունը և ժամանակը միասին, կամայական զգացմունքային հայեցողության մաքուր ձևի էությունն են, և հենց դրա շնորհիվ հնարավոր են ապրիորիկ սինթետիկ վիճակներ»[111]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բավարար հիմունքի օրենք

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  2. Գերմաներեն Վիքիպեդիա — 2001.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Անգլերեն Վիքիպեդիա — 2001.
  4. 4,0 4,1 SNAC
  5. Find a Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  6. 6,0 6,1 Майоров Г. Г. Лейбниц Готфрид Вильгельм // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 14 : Куна — Ломами. — С. 268–270.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  8. Encyclopædia Britannica
  9. Comité des travaux historiques et scientifiques — 1834.
  10. http://www.gutenberg.org/files/40957/40957-h/40957-h.htm
  11. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.201410838/abstract
  12. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ange.201410838/abstract
  13. http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz.html
  14. http://www.technikatlas.de/~th2/biografie.html
  15. Կաթոլիկ հանրագիտարան D. Appleton & Company, 1913.
  16. 16,0 16,1 16,2 https://plato.stanford.edu/entries/leibniz-physics/
  17. 17,0 17,1 Mathematics Genealogy Project — 1997.
  18. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  19. https://www.deutsche-biographie.de/gnd118571249.html#ndbcontent
  20. http://www.gwleibniz.com/friedrich_leibniz/friedrich_leibniz.html
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ энциклопедия անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 Большой Энциклопедический словарь, 2000
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 23,7 Энциклопедия Кольера, 2000
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 24,6 24,7 В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия, 2004
  25. Max Mangold (ed.), ed. (2005)։ Duden-Aussprachewörterbuch (Duden Pronunciation Dictionary) (German) (7th ed.)։ Mannheim: Bibliographisches Institut GmbH։ ISBN 978-3-411-04066-7 
  26. Eva-Maria Krech et al. (ed.), ed. (2010)։ Deutsches Aussprachewörterbuch (German Pronunciation Dictionary) (German) (1st ed.)։ Berlin: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG։ ISBN 978-3-11-018203-3 
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 27,5 И. М. Кондаков. Психологический словарь. — 2000. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> թեգ. «Кондаков» անվանումը սահմանվել է մի քանի անգամ, սակայն տարբեր բովանդակությամբ:
  28. 28,00 28,01 28,02 28,03 28,04 28,05 28,06 28,07 28,08 28,09 28,10 28,11 28,12 28,13 28,14 Новая философская энциклопедия, 2001
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 29,6 29,7 Математический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1988.
  30. Белл Э. Т. Творцы математики, 1979, էջ 102
  31. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ leibniz-translations անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  32. Белл Э. Т. Творцы математики, 1979, էջ 102.
  33. Новая философская энциклопедия: В 4 тт. Под ред. В. С. Стёпина, 2001
  34. http://culture.azg.am/?lang=AR&num=2010112006
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 35,5 Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов, 1983
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 Блинников Л. В. Великие философы: учебный словарь-справочник, изд. 2. — М., 1997. — 432 с.
  37. Избранные философские сочинения. — М., 1908. — С. 347.
  38. Энциклопедический словарь. — 2009.
  39. Encyclopædia Britannica: Gottfried Wilhelm Leibniz(անգլ.)
  40. Brandon C. Look. The Continuum Companion to Leibniz։ 528 pages Continuum International Publishing Group, 4 Aug 2011։ Վերցված է 2012-01-26  ISBN 0-8264-2975-0.(անգլ.)
  41. (Professor Gregory Brown) — University of Houston. Friedrich Leibniz։ Leibniz Society of North America։ Վերցված է 2012-01-26 (անգլ.)
  42. (Heinrich Schepers & Ronald Calinger) — Richard S. Westfall Department of History and Philosophy of Science Indiana University — The Galileo Project — Rice University edu-Catalogue(անգլ.) Проверено 27 января 2012.
  43. Nicholas Jolley — The Cambridge companion to Leibniz — 500 pages — DOI:10.1017/CCOL0521365880.002։ Cambridge University Press, 1995։ Վերցված է 2012-01-26  ISBN 0-521-36769-7.(անգլ.)
  44. 44,00 44,01 44,02 44,03 44,04 44,05 44,06 44,07 44,08 44,09 44,10 44,11 44,12 44,13 44,14 44,15 44,16 44,17 44,18 44,19 44,20 44,21 44,22 44,23 44,24 44,25 44,26 44,27 Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава I «Происхождение. — Суеверия XVII века. — Влияние отца. — Недальновидный учитель. — Чтение классиков и схоластов».
  45. Carl von Prantl: Gottfried Wilhelm Leibniz. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 18, Duncker & Humblot, Leipzig 1883, S. 172—209.
  46. 46,0 46,1 Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz(անգլ.)
  47. Comenius in England, Oxford University Press 1932, p. 6.
  48. Poland and Germany Studies Centre on Polish-German Affairs, Greenwood press 1994, p. 30.(անգլ.)
  49. admin (2017-04-14)։ «Великие ученые: Готфрид Вильгейм Лейбниц - Новости про космоc»։ Новости про космоc (ru-RU)։ Վերցված է 2017-04-14 
  50. Robert Latta, M.A., Предисловие к изданию трудов Лейбница. CLARENDON PRESS, 1898 [1](անգլ.)
  51. Ulrich Leisinger: Leibniz-Reflexe in der deutschen Musiktheorie des 18. Jahrhunderts. Königshausen & Neumann, Würzburg 1997, ISBN 3-88479-935-5, S. 8.
  52. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 21.
  53. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 22.
  54. 54,0 54,1 Biography of Gottfried Wilhelm von Leibniz(անգլ.)
  55. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 26.
  56. 56,00 56,01 56,02 56,03 56,04 56,05 56,06 56,07 56,08 56,09 56,10 56,11 Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава II «Студенческие работы. — Полигистор. — Вейгель. — Томазий. — Интриги деканши. — Докторский экзамен. — Лейбниц в роли розенкрейцера».
  57. Leibniz, Gottfried Wilhelm von. i Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 16. Lee — Luvua / 7—78 (1912).
  58. DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Gottfried Wilhelm Leibniz(գերմ.)
  59. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 40.
  60. Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 41—42.
  61. Никифоровский В. А. Великие математики Бернулли. — М.: Наука, 1984. — 177 с. — (История науки и техники).
  62. 62,00 62,01 62,02 62,03 62,04 62,05 62,06 62,07 62,08 62,09 62,10 62,11 62,12 62,13 Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. — С.-Пб.: Брокгауз-Ефрон, 1890—1907.
  63. 63,0 63,1 63,2 Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава III «Знакомство с Бойнебургом. — Майнцский курфюрст. — Полемика с Гоббсом и картезианцами. — Польская кандидатура. — Египетский проект. — Арифметическая машина. — Математические открытия».
  64. 64,0 64,1 Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава IV «Открытие дифференциального исчисления. — Знакомство со Спинозой».
  65. 65,0 65,1 Internet Encyclopedia of Philosophy: «Leibniz: Metaphysics»(անգլ.)
  66. Leibniz G. W. «Fragmente zur Logik», В., 1960, S. 15.
  67. 67,0 67,1 67,2 67,3 Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова, 1960—1970
  68. 68,0 68,1 «История компьютера»: Готфрид Лейбниц и его арифметическая машина
  69. 69,0 69,1 69,2 69,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Котова անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  70. Научно-популярный физико-математический журнал «Квант»: Калейдоскоп «Кванта»: «Математические знаки» (PDF)
  71. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ tin-vek անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  72. Математика XVII столетия // История математики / А.П. Юшкевич. — М.: Наука, 1970. — 300 с. — 7 200 экз.
  73. Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава V «Переселение в Ганновер. — Лейбниц пропагандирует открытие фосфора. — Пасквиль Бехера. — Горное дело. — Курфюрсты и фюрсты. — „Христианнейший Марс“. — „Ada Eruditorum“. — Спор о живой силе и количестве движения».
  74. Acta Eruditorum (Philosophical Transactions)(անգլ.)
  75. А. П. Юшкевич. Биографическая справка в издании «О законе больших чисел». — 1986.
  76. 76,00 76,01 76,02 76,03 76,04 76,05 76,06 76,07 76,08 76,09 76,10 76,11 76,12 76,13 76,14 76,15 76,16 76,17 76,18 76,19 76,20 76,21 76,22 76,23 76,24 76,25 76,26 76,27 76,28 Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава IX «Лейбниц и Петр Великий. — Последние годы жизни Лейбница».
  77. 77,0 77,1 77,2 77,3 Философский энциклопедический словарь. — 2010.
  78. Академия российской истории: Сражение под Нарвой
  79. Универсальный англо-русский словарь. — Академик.ру, 2011.
  80. Новый большой англо-русский словарь. — 2001.
  81. Вавилов С. И. Исаак Ньютон. Глава 13.
  82. 82,0 82,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ K340 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  83. 83,0 83,1 83,2 Белл Э. Т. Творцы математики, 1979, էջ 97—98.
  84. Хал Хеллман. Ньютон против Лейбница: Битва титанов. — С. 78.
  85. История математики — Т. 2: Математика XVII столетия. — С. 220.
  86. Kuno Fischer: Geschichte der neuern Philosophie: Leibniz und seine Schule. Bd. 2, Friedrich Bassermann, Mannheim 1855, S. 22.
  87. Стиллвелл Д. Математика и её история. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004. — С. 170.
  88. Hans Joachim Störig: Kleine Weltgeschichte der Wissenschaft. Zürich 1965, S. 252.
  89. Имена и даты: краткие хронографические наблюдения. 1–3 июля // Независимая. — 1 июля 2011.
  90. Петрушенко Л. А. Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 116.
  91. Петрушенко Л. А. Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 73.
  92. Рассел Б. История Западной философии. М.: Издательство иностранной литературы. 1959. — С. 600.
  93. Рассел Б. История Западной философии. М.: Издательство иностранной литературы. 1959. — С. 614.
  94. Петрушенко Л. А. Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 118.
  95. Петрушенко Л. А. Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 120.
  96. 96,00 96,01 96,02 96,03 96,04 96,05 96,06 96,07 96,08 96,09 96,10 96,11 Филиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава X «Наружность и характер Лейбница».
  97. Wiener, Philip, 1951. Leibniz: Selections. Scribner. IV.6.
  98. Loemker, Leroy, 1969 (1956). Leibniz: Philosophical Papers and Letters. Reidel. § 40.
  99. «Leibniz’s Philosophical Dream», first published by Bodemann in 1895 and translated on p. 253 of Morris, Mary, ed. and trans., 1934.
  100. Петрушенко Л. А. Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 131.
  101. Рассел Б. История Западной философии. М.: Издательство иностранной литературы. 1959. — С. 601.
  102. Лейбниц Г. Письмо к Якобу Томазию… // Соч. в 4-х томах. Т. 1. М., 1982. — С. 85—86.
  103. Ariew, R & D Garber, 1989. Leibniz: Philosophical Essays. Hackett. 272—84.
  104. Loemker, Leroy, 1969 (1956). Leibniz: Philosophical Papers and Letters. Reidel. § 14, § 20, § 21.
  105. Wiener, Philip, 1951. Leibniz: Selections. Scribner. III.8.
  106. 106,0 106,1 Mungello David E. (1971)։ «Leibniz's Interpretation of Neo-Confucianism»։ Philosophy East and West 21 (1): 3–22։ doi:10.2307/1397760 (անգլ.)
  107. Hauptschriften zur Grundlegung der Philosophie, Bd. l, Lpz., 1904, S. 27—28.
  108. Платонов К. К. Структура и развитие личности. — М.: «Наука», 1986. — С. 10. — 256 с.
  109. 109,0 109,1 109,2 109,3 109,4 109,5 109,6 Готфрид Вильгельм Лейбниц. Сочинения в четырёх томах. Том 1. — М.: «Мысль», 1982. — С. 413—429.
  110. 110,0 110,1 110,2 Философский энциклопедический словарь, 1989
  111. И. Кант. Критика чистого разума. — 1994, гл. II «О времени».

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2008, էջ 378

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "К", but no corresponding <references group="К"/> tag was found, or a closing </ref> is missing