Բոսնիա և Հերցեգովինա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Բոսնիա և Հերցոգովինաից)
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Բոսնիա և Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)
Բոսնիա և Հերցեգովինա
բոս․՝  և խորվ.՝ Bosna i Hercegovina / Босна и Херцеговина
սերբ.՝ Босна и Херцеговина
Բոսնիա և Հերցեգովինա դրոշ
Դրոշ
Բոսնիա և Հերցեգովինա զինանշանը
Զինանշան
Օրհներգ՝
Ինտերմոցո
Բոսնիա և Հերցեգովինա դիրքը
Բոսնիա և Հերցեգովինայի տեղագրական քարտեզ
ՄայրաքաղաքCoat of arms of Sarajevo.svg Սարաևո[1]
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ բոսնիերեն, խորվաթերեն, սերբերեն[2]
Էթնիկ խմբեր (2013)
Կառավարում Խորհրդարանական հանրապետություն
Հիմնադրում
 -  Անկախություն ՀՍՖՀ-ից ապրիլի 5, 1992 
 -  Հանրապետության հռչակում ապրիլի 5, 1992 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 51 197[1] կմ²  (125-րդ)
 -  Ջրային (%) 1.4
Բնակչություն
 -  2013 նախահաշիվը 3,511,372[4]  (133-րդ)
ՀՆԱ (ԳՀ) 2018 գնահատում
 -  Ընդհանուր $50.045 միլիարդ[5] (98-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $14,291[5] 
ՀՆԱ (անվանական) 2019 գնահատում
 -  Ընդհանուր $20.720 միլիարդ[5] 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $5,917[5] 
Ջինի (2011) 33.8[6] (ցածր
Արժույթ Փոխարկելի մարկ (BIH)
Ժամային գոտի ԿԵԺ (UTC+1, ամռանը UTC+2)
Ազգային դոմեն .ba
Հեռախոսային կոդ +387

Բոսնիա և Հերցեգովինա[7] (սերբախորվաթ.՝, բոս.՝, խորվ.՝ և սերբ.՝ Bosna i Hercegovina / Босна и Херцеговина, թուրք.՝ Bosna-Hersek), պետություն Եվրոպայի հարավ-արևելքում, Բալկանյան թերակղզու արևմտյան մասում։

Ըստ 2016 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչությունը կազմում է 3 511 372 մարդ[8]։ Ընդհանուր հաշվով՝ պետության մակերեսը կազմում է 51,2 հազար կմ²։ Հյուսիսում, արևմուտքում և հարավում սահմանակցում է Խորվաթիայի հետ, արևելյքում՝ Սերբիայի հետ, իսկ հարավ-արևելյքում՝ Չեռնոգորիայի հետ։ Հարավ-արևելքում ելք ունի դեպի Ադրիատիկ ծով (ափագիծը մոտ 20 կմ)։ Պետական լեզուներն են բոսնիերենը, սերբերենը և խորվաթերենը։ Մայրաքաղաքը Սարաևո քաղաքն է։

Խորհրդարանական հանրապետությունը կազմված է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունից, Սերբիայի Հանրապետությունից և Բրչկո օկրուգից։ ՄԱԿ-ի անդամ 1992 թվականից։ 2016 թվականի փետրվարին երկիրն հայտ է ուղարկել Եվրամիություն մտնելու համար[9]։

Հարավսլավիայի գոյության ժամանակ Բոսնիա և Հերցեգովինան համարվել է շատ աղքատ հանրապետություն[10]։ Այժմ համարվում է Եվրոպայի ամենահարուստ երկրներից մեկը անգործության շատ բարձր մակարդակով։ Արտաքին առևտրի հիմնական գործընկերները Եվրամիության անդամներն են։ Ազգային արժույթը փոխարկելի մարկն է։

Բոսնիական պետությունը առաջացել է X-XI դարերում։ 1878-1918 թվականներին մտել է Ավստրո-Հունգարիայի կազմում, իսկ 1918-1992 թվականներին՝ Հարավսլավիայի կազմում։ 1992 թվականի ապրիլին անկախության հռչակումից հետո բռնկվել է Բոսնիական պատերազմը, որն ավարտվել է Դեյթոնյան համաձայնագրով՝ 1995 թվականին միջազգային միջամտությունից հետո։

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնա գետը

Պետության անվանումը կազմված է երկու բառերից, որոնք պատմական շրջաններ են նշանակում՝ Բոսնիա և Հերցեգովինա։ Բոսնիան «Բոսոնա» (հունարեն՝ Βοσωνα) անվան ներքո առաջին անգամ հիշատակվել է մոտավորապես 950 թվականին Կոստանդին Ծիրանածինի «Կայսրության կառավարման մասին» աշխատությունում[11]։

1878 թվականին «Բոսնիա և Հերցեգովինա» անվանմամբ մարզը ընդգրկվել է Ավստրո-Հունգարիայի կազմում։

Հարավսլավիայի կազմալուծումից հետո, 1992-1997 թվականներին պետության պաշտոնական անվանումը եղել է «Բոսնիա և Հերցեգովինա Հանրապետություն»։ 1995 թվականին, Դեյոթյան համաձայնագրից և նոր սահմանադրության ընդունումից հետո, պետությունը վերանվանվել է «Բոսնիա և Հերցեգովինա»։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինան մինչև XII դարը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իլլիրիական Դաորսոն քաղաքի մնացորդները Հերցեգովինայում

Բոսնիա և Հերցեգովինայի առաջին բնակիչները եղել են նեանդերթալցիները, որոնք ապրել են ստորին պալեոլիթում։ Բրոնզի դարի ժամանակ Բոսնիա և Հերցեգովինայում բնակություն են հաստատել իլլիրիական ցեղերը։ Մ․թ․ա․ IV դարում այստեղ են եղել կելտերը, որոնք ժամանակի ընթացքում միախառնվել են բազմաքանակ իլլիրիացիների հետ[12]։ Մ․թ․ա I դարից Վերին, Ստորին Պանոնիայի և Դալմացիայի կազմում եղել է Հին Հռոմի տիրապետության տակ։ 6-րդ դարից՝ Բյուզանդիայի կազմում։ VI-VII դարերի ընթացքում բնակեցվել է սերբերի կողմից։ Բոսնիան որպես իշխանություն առաջին անգամ հիշատակվել է 10-րդ դարում։

Ըստ բյուզանդական կայսր Կոստանդին Ծիրանածինի տվյալների, սերբերը Բալկաններում հայտնվել են 7-րդ դարի առաջին կեսում[13]։ Նրանք զբաղեցրել են ներկայիս Սերբիայի, Չեռնոգորիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի և Խորվաթիայի տարածքները[14]։ Բալկանյան թերակղզում բնակություն հաստատելուց հետո, սերբեր առաջին վարչատարածքային միավորները եղել են ժուպաները[15]։ Սերբերը Բալկաններում վերաբնակվելուց որոշ ժամանակ անց ստեղծել են մի քանի խոշոր համայնքներ, որոնք հետագայում դարձել են ազգային կրթություններ։ Ցետինա և Ներետվա գետերի միջև մերձակա կղզիների հետ միասին տեղակայված է եղել Ներետվայի իշխանությունը, որը բյուզանդացիները վերանվանցել են Պագանիա։ Ներետվա և Դուբրովնիկ գետերի միջև տեղակայված մարզը կոչվել է Զախումյե։ Դուբրովնիկից մինչև Կոտորի ծովածոցը ընկած տարածքը զբաղեցրել են Տրավունիան և Կոնավլեն։ Հարավային մասը, մինչև Բոյանա գետը, տարածվել է Դուկլյան, որը ավելի ուշ սկսել է կոչվել Զետա։ Սավա, Վրբաս և Իբար գետերի միջև ընկած տարածը զբաղեցրել է Ռաշկան[16][17], իսկ Դրինա և Բոսնա գետերի միջև՝ Բոսնիան[18]։ Սերբ Չասլավ Կլոնոմիրովիչ իշխանի մահից հետո Բոսնիան անջատվել է նրա տերությունից։ 1018 թվականին այն անվանապես անցել է Բյուզանդիայի ազդեցության տակ։ 12-րդ դարի սկզբին պատերազմների արդյունքում Բոսնիայի մի մասը ընդագրկվել է Հունգարիայի կազմում։ Հունգարիայի թագավորը ստացել է ramae rex (Բոսնիայի թագավոր) տիտղոսը։ Հունգարիայի թագավորը իր կուսակալներ բաներին նշանակում էր Բոսնիան կառավարելու համար[19]։

Բոսնիական պետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յայցե, միջնադարյան Բոսնիայի վերջին մայրաքաղաքը

Բոսնիան, որը սկզբնապես առաջացել է Բոսնա և Վրբաս գետերի ավազանում, առաջացել է X-XI դարերում։ Այս պետության գլխին էր կանգնած բանը։ XII դարի սկզբին, Դուկլյայի պետության փլուզումից հետո, Բոսնիան անկախացել է։ Բյուզնդա-հունգարական պատերազմից հետո Բոսնիան 13 տարի եղել է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ, որից հետո վասալի կարգավիճակում անցել է Հունգարիայի թագավորության տիրապետության տակ։ Երկիր բաժանվել է մարզերի, որոնք կոչվել են ժուպաներ։ Բոսնիայում XI դարի վերջին առաջին հայտնի եկեղեցական կազմակերպությունը եղել է Բարի արքեպիսկոպոսությունը։

8-րդ դարի վերջին Կուլին բանի օրոք առաջ են եկել առաջին հերետիկոսները, որոնք միավորվել են Բոսնիական եկեղեցու շուրջ։ Բոսնիական եկեղեցու հետ թաքուն կապված էր հին բոսնիական գրականությունը[20]։ Բան Ստեփան Կոտրոմանիչը բավականին մեծացրել է պետության տարածքը դեպի հյուսիս և արևմուտք։ Բան Տվերտկո I-ը 1377 թվականին սերբիական Միլեշևա վանքում թագադրվել է «սերբերի, Բոսնիայի, ծովափնյա երկրի և Արևմտյան երկրների թագավոր»[21]։

Բոսնիայի վերջին թագավոր Ստեփան Տոմաշևիչը Բոսնիա թուրքերի ներխուժման վտանգի տակ օգնության է դիմել Հռոմին և Վենեցիային և հրաժարվել է պետության համար սնանկացուցիչ տուրք վճարել սուլթանին։ Ի պատասխան դրան 1463 թվականին սուլթան Մեհմեդ II-ը ներխուժել է Բոսնիա։ Այդ նույն տարի Ստեփան Տոմաշևիչը գլխատվել է Յայցե քաղաքում, որից հետո բոսնիական պետությունը դադարել է իր գոյությունը։ 1482 թվականին Հերցեգովինան ամբողջովին նվաճվել է[22]։

Թուրքական շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրավնիկ, 1704-1850 թվականներին Բոսնիայի գլխավոր քաղաքը[23]

Բոսնիացի ավատատերերը իրենց ունեցմածքը պահպանելու համար ստիպված էին ընդունել իսլամը, որը XVI դարի երկրորդ կեսին բնակչության վերին շերտերում ամբողջությամբ վերացրեց քրիստոնեությունը։ Կախման մեջ գտնվող ավատատերերին անվանում էին ռայաներ։ Բալկանների շատ քաղաքներում գործում էին ամրոցները իրենց ռամային կայազորներով, որոնց հիմնական բնակչությունը կազմում էին մուսուլմանները, որոնք ժամանակի ընթացքում ծախսեցին կապը ազգային մշակույթի հետ։ Քաղաքային բնակչության իսլամացումը առևոտրով զբաղվելու համար երաշխավորում էր ավելի բարենպաստ պայմաններ։ Ի տարբերություն Հերցեգովինայի և Սերբիայի, Բոսնիայի գյուղացիները աստիճանաբար ընդունում էին իսլամը։ Ամենախոշոր առևտրական խաղաքը դարձավ Սարաևոն[24]։

XIX դարի առաջին կեսում բոսնիական ավատատերերը դուրս եկան ընդդեմ Թուրքիայի բարենորոգումների։ Որպեսզի թուլացնեին բոսնիական ընդդիմադրությունը, 1833 թվականի թուրքական կառավարությունը Բոսնիան անջատեց Հերցեգովինայից։ Թուրքիայի Իշխանությունը սահմանվել է միայն 1851 թվականին։ XIX դարի առաջին կեսում[25]։

XX դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1908 թվականին Ավստրո-Հունգարիան անեքսիայի է ենթարկել Բոսնիա և Հերցեգովինային։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի համայնքի մի մասը հույս ուներ Ավստրո-Հունգարիայի տիրապետության տակից ազատվելու համար և Սերբիայի գլխավորությամբ նոր հանրապետության ստեղծմանը։ 1913-1914 թվականներին կազմվել է սերբիական ազգայնական «Մլադա Բոսնա» կազմակերպությունը։ Կազմակերպության անդամների թվում էր Գավրիլո Պրինցիպը, որը 1914 թվականի հունիսի 28-ին Սարաևոյում սպանել է էրցհերցոգ (թագավորազների տիտղոս) Ֆրանց Ֆերդինանդին և նրա կին Սոֆիային, որը բերեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկմանը[26]։

1918 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Ավստրո-Հունգարիայի բաժանման ժամանակ Խորվաթիայի ժողովը Զագրեբում հռչակել է սերբերի, խորվաթների և սլովենացիների հանրապետությունը, իսկ վերջինիս իշխանությունը միանգամից հայտարարել է պատերազմում մասնակցելու դադարման մասին։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 1-ին հանրապետությունը միավորվել է Սերբիայի թագավորության և Չեռնոգորիայի հետ՝ ստեղծելով սերբերի, խորվաթների և սլովենացիների թագավորությունը։ 1941 թվականի ապրիլի 10-ին Գերմանիայի Հարավսլավիա հարձակումից հետո ուստաշները հռչակել են «Խորվաթիայի անկախ հանրապետություն», որի կազմում ընդգրկվեցին Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքները[27]։ 1945 թվականի մայիսի վերջին Բոսնիան ազատվել է գերմանա-ուստաշական զավթիչներից։ Պատերազմի ժամանակ մահացել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի մոտավորապես 407 հազար բնակիչ, նաև որոշ բնակավայրեր համայրա ամբողջությամբ ոչնչացվել էին, որոնց թվում էին Բոսանսկա Կրուպա, Կլյուչ, Գլամոչ, Վիշեգրադ, Բիխաչ, Բրոդ և այլ քաղաքներ[28]։

Բոսնիական գյուղի կիզումը գերմանացիների կողմից (Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ)

1945 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Ազգային հանրապետությունը մտել է Հարավսլավիայի Դաշնային Ազգային Հանրապետության մեջ, իսկ 1963 թվականից՝ Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության կազմում Բոսնիա և Հերցեգովինայի սոցիալիստական Հանրապետություն: 1960-ական թվականներին փոխվեց ուղղափառների և մուսուլմանների քանակական հարաբերակցությունը վերջիններիս օգտին[29]։ 1961 թվականին Իոսիպ Տիտոն մուսուլմաններին տվեց ազգի կարգավիճակ (այժմ՝ բոսնիակներ)[30]։ Սոցիալիստական Հարավսլավիայի գոյության տարիներին հանրպետությունը խիստ պահպանում էր ազգերի «եղբայրություն և միասնություն» սկզբունքը[31]։ 1984 թվականին տնտեսական խորը ճգնաժամի պայմաններում, որը սկսվել էր Իոսիպ Տիտոյի մահից հետո, Սարաևոյում անցկացվեցին 1984 թվականի ձմեռային Օլիմպիական խաղերը[32]։

1992 թվականի գարնանը, հանրաքվեի անցկացումից և անկախության ճանաչումից հետո, սկսվեց Բոսնիական պատերազմը։ Մուսուլմանները պատերազմում էին սերբերի և խորվաթների դեմ, երբեմն նրանք խորվաթների հետ պատերազմում էին սերբերի դեմ։ Ընդհարումը ավարտվեց 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Դեյոթյան համաձայնագրի ստորագրմամբ[33][34]։

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիզիկական քարտեզ
Բոսնիա
Հերցեգովինա

Բոսնիա և Հերցեգովինան տեղակայված է Եվրոպայի հարավ-արևելյքում, Բալկանյան թերակղզու արևմտյան մասում։ Պետությունը կազմված է երկու պատմական շրջաններին՝ Բոսնիա և Հերցեգովինա, որոնք զբաղեցրել են Սավա և Ներետվա գետերի ավազանները[35]։ Ընդհանուր հաշվով՝ պետության մակերեսը կազմում է 51 209,2 կմ², որոնցից 51 197 կմ² ցամաք է, իսկ 12,2 կմ²՝ ջուր[1]։ Այս ցուցանիշով Բոսնիա և Հերցեգովինան աշխարհում զբաղեցնում է 125-րդ տեղը, իսկ Եվրոպայում՝ 26-րդ տեղը։ Պետության աշխարհագրական կենտրոնը տեղակայված է Վիտեզ համայնքի Կրչևինե գյուղի տարածքում[36]։ Հյուսիսից հարավ առավելագույն ձգվածությունը հավասար է արևելյքից արևմուտք առավելագույն ձգվածությանը (մոտավորապես 280 կմ)։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի պետական սահմանը ունի 1551 կմ ձգվածություն։ Դրանից 905 կմ-ը ցամաքային սահման են, որոնցից 625 կմ-ի դեպքում սահման են հանդիսանում Սավա, Դրինա և Ունա գետերը: Ծովային սահմանագծի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 21 կմ: Խորվաթիայի հետ սահմանի ձգվածությունը 936 կմ է, Սերբիայի հետ՝ 350 կմ և Չեռնոգորիայի հետ՝ 244 կմ[37]։

Ըստ տարբեր տվյալների Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիան զբաղեցնում է 26 098 կմ²[38] կամ 26 110,5 կմ²[39] (պետության տարածքի շուրջ 51 %-ը)։ Սերբիայի Հանրապետության մակերեսը զբաղեցնում է 24 641 կմ²[40] կամ 24 605,7 կմ²[38] (պետության տարածքի շուրջ 48 %-ը), իսկ Բրչկո օկրուգը՝ 493 կմ²[38][40] (պետության տարածքի շուրջ 1 %-ը)։

Բնական հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չվրշնիցա լեռ (2228 մ)

Բոսնիա և Հերցեգովինայի ընդերքը հարուստ է բոքսիտներով, պղինձով, ցինկով, կապարով, քրոմիտով, կոբալտով, մանգանով, գորշ ածխով, արծաթով, սնդիկով, աղով։ Բնական հանածոներից նաև կարել է նշել ավազը, կավը, գիպսը և այլն[29]։

Հողեր, կենդանական և բուսական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրաբերակային արգավանդ հողերը տարածված են Սավա գետի ավազանում, իսկ սևահողերը՝ լեռնային շրջաններում: Անտառները կազմում են Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքի 44 %-ը կամ 2273 հազար հեկտար, որոնցից մոտավորապես 2,5 %-ը կազմում են անտառային արհեստական ծառատունկերը։ Լեռների հյուսիսային գագաթներին մինչև 500 մ և նախալեռնային շրջաններում աճում են կաղնու անտառներ, ինչպես նաև լորենի, թխկի և կնձնի։ Երկրի կենտրոնական մասում աճում են հաճարենու անտառներ, իսկ ավելի քան 800 մ բարձրության վրա՝ բրգաձև սոճու անտառներ, ինչպես նաև եղևնի և սոճի։ Այստեղի էնդեմիկներից են սերբիական կաղնին, որին կարելի է հանդիպել երկրի հարավ-արևելյան շրջաններում[29]։

Լեռնային շրջաններում ապրում են այնպիսի կենդանիներ, ինչպիսիք են արջը, գայլը, անտառային կատուն, եվրոպական լուսանը, կզաքիսը, ազնիվ եղջերուն, այծյամը, քարայծը, ջրասամույրը, վարազը։ Կարստային տեսակի շրջաններում բնակվում են օձերը, մողեսները և կրիաները։ Խոշոր թռչուններից են խլահավերը, արծիվները և բազեները[29]։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ազգային պարկերն են Սուտյեսկան, Կոզարան և Ունան, ինչպես նաև Բլիդինյե և Հուտովո Բլատո բնական պարկերը[41]։

Ներքին ջրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յաբլանիցա ջրամբար

Բոսնիա և Հերցռգովինան ունի գետերի ճյուղավորված և խիտ ցանց ընդհանուր 2000 կմ երկարությամբ։ Դինարյան բարձրավանդակում տեղակայված են երկրի մակերեսային և ստորերկրյա ջրահոսքերի մեծամասնությունը[42]։ Տարածքի մեծ մասը պատկանում է Դանուբ գետի ավազանին։ Ամենախոշոր գետը Սավան է Դրինա, Բոսնա, Վրբաս, Սանա և Ունա վտակներով։ Գետերի ¼ մասը պատկանում է Ադրիատիկ ծովի ավազանին, որոնցից ամենախոշորը Ներետվան է։ Խոշորագույն գետերն են Բիլեչկոն և Բուշկոն, որոնք ունեն կարստային ծագում։ Լեռնային գետերը նպաստում են ջրաէներգետիկայի զարգացմանը։ Այդ գետերի վրա կառուցված են մոտավորապես 30 ջրէկ։ Տնտեսական գործունեության մեջ ծախսվում է ընդհանուր ջրային պաշարների 3 %-ը, որոնցից կեսից ավելին օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ[29]։ Տրեբիշնիցա գետը աշխարհի ամենախոշոր անհետանալի գետն է[43]։

Հանքային ջրերի աղբյուրները տեղակայված են Սրեբրենիցայում, Կականում, Ժեպայում, Տեշանում, Ժեպչեում, Մագլայում, Բուսովաչայում, Կիսելյակում և այլ տեղերում։ Հիդրոթերմալ հանքավայրերերը տեղակայված են Տուզլայում, Գրադաչացում, Օլովոյում, Ֆոյնիցայում, Բանյա Լուկայում և Տեսլիչում։ Իլիջա առողջարանում ծծմբային ջրի ջերմաստիճանը հասնում է մինչև 58 °С[42]։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինայի կլիման հիմնականում չափավոր ցամաքային է՝ մեղմ ամառներով և ցուրտ ձմեռներով։ Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում կազմում է 19-21°С, իսկ լեռներում՝ 12-18°С։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում տատանվում է 0°С-ից մինչև -2°С, իսկ լեռներում՝ 4°С-ից -7°С։ Տարվա ընթացքում դաշտավայրերում թափվում են 800-1000 մմ տեղումներ, իսկ լեռներում՝ 1500-1800 մմ։ Հարավում և հարավ-արևմուտքում գերակշռում է մերձարձադարձային միջերկրածովյան կլիման։ Այս տարածքում ամառը չոր է և շոգ, իսկ հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը 25°С է։ Ձմեռը խոնավ է և տաք, իսկ հունվարյան միջին ջերմաստիճանը 5°С է։ Տարվա ընթացքում տեղումների քանակը հասնում է մինչև 1600 մմ[29]։

Քաղաք[44] Ձմեռ, °C Բացարձակ նվազագույն, °C Բացարձակ առավելագույն, °C Ամառ, °C Т տարի, °C Տեղումներ տարի, մմ
Սարաևո 0,3 −21,8 37,4 18,1 9,5 932
Տուզլա 0,1 −25,8 39,5 17,7 10 895
Բիխաչ 0,8 −24,8 38,6 19,7 10,6 1308
Մոստար 5,8 −10,9 41,2 23,2 14,6 1515

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պետության բնակչության քանակի շարժը 1879-ից 2013 թվականներին

1991 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ Բոսնիա և Հերցեգովինաի բնակչությունը կազմել է 4 377 033 մարդ, որը 3,8 անգամ գերազանցել է 1879 թվականի բնակչությանը, երբ պետությունը եղել է Ավստրո-Հունգարիայի կազմում: Մինչև 14 տարեկան երեխաները կազմում են ընդհանուր բնակչության 23,5 %-ը, 15-ից 64 տարեկան մարդիկ՝ բնակչության 67,7 %-ը, իսկ 65 տարեկանից բարձր մարդիկ՝ 6,5 %-ը[45]:

Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչությունը[46]

Մակերես,

մարդ կմ

31.03.1991 1.10.2013 30.06.2018 2018 1991

(%)

Բոսնիա և Հերցեգովինա 51 201 4 377 033 3 473 078 3 427 365 -21,70%
Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնություն 26 182 2 720 074 2 219 220 2 196 233 -19,26%
Սերբական Հանրապետություն 24 617 1 569 332 1 170 342 1 147 902 -26,85%
Բրչկո շրջան 402 87 627 83 516 83 230 - 5,02%

Ըստ ՄԱԿ-ի տվյալների՝ 2010-2015 թվականներին բնակչության բնական աճը կազմել է -0,1 %: 2014 թվականի տվյալների համաձայն՝ բնակչության քաղաքաբնակների թիվը կազմել է 39,6 %, տղամարդկանց կյանքի միջին տևողությունը՝ 73,7 տարեկան, իսկ կանանց՝ 78,8 տարեկան[47]: Բոսնիական պատերազմի ժամանակ, 1992-ից 1995 թվականներին, Բոսնիա և Հերցեգովինան լքել են մոտ մեկ միլիոն մարդ՝ հիմնականում սերբեր և խորվաթներ[48]: 2011 թվականի ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի տվյալների համաձայն՝ գրագիտության մակարդակը կազմել է 98 %[49]:

Ազգային և կրոնական կազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էթնիկ կազմ (2013)

2013 թվականի մարդամարի տվյալների համաձայն՝ բնակչության 50,11 %-ը եղել են բոսնիակներ, 30,78 %-ը՝ սերբեր և 15,43 %-ը՝ խորվաթներ, իսկ ըստ կրոնական պատկանելիության՝ 50,7 %-ը՝ մուսուլմաններ, 30,7 %-ը՝ ուղղափառներ, իսկ 15,2 %-ը՝ կաթոլիկներ[50]:

Ըստ 1991 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչության 43,5 %-ը եղել են բոսնիակներ, 31,2 %-ը՝ սերբեր, 17,4 %-ը՝ խորվաթներ և 5,6 %-ը՝ հարավսլավներ: Ազգային փոքրամասնությունների միջև երկրում ապրել են 0,2 % չեռնոգորցիներ, 0,2 % գնչուներ, 0,1 % ալբանացիներ, 0,1 % ուկրաինացիներ, 0,1 % սլովենացիներ և 0,1 % մակեդոնացիներ: Երկրում նաև ապրում են հունգարացիներ, իտալացիներ, չեխեր, լեհեր, գերմանացիներ, ռուսներ, սլովենացիներ, թուրքեր, ռումինացիներ և այլք: 2005 թվականի տվյալների համաձայն՝ բնակչության ավելի քան 10 %-ը կազմել են գնչուները[29]:

Սերբերն ու խորվաթները դարերից ի վեր բնակվել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում[51]: Բոսնիակները որպես ազգ կազմվել են իսլամցման քաղաքականության արդյունքում, որը անցկացվել է Օսմանյան կայսրության կողմից[52]:

Լեզուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինայի սահմանադրությունը չի սահմանում պաշտոնական լեզուներ[53][54][55]: Սակայն հետազոտող Հիլարի Ֆուտիտը և Մայքլ Կելլին նշում են, որ Դեյոթյան համաձայնագիրը ստորագրվել է «բոսնիերենով, խորվաթերենով, անգլերենով և սերբերենով», և այդ սիկ պատճառով այդ լեզուները (բացի անգլերենից) «de facto համարվում են՝ որպես երեք պաշտոնական լեզուներ»: Բոսնիականի, սերբականի և խորվաթականի հավասար կարգավիճակը հաստատվել է Սահմանադրական դատարի կողմից 2000 թվականին[55][56]: 2013 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ բնակչության 52,9 %-ը նշել են իրենց լեզուն բոսնիերենը 30,8 %-ը՝ սերբերենը և 14,5 %-ը՝ խորվաթերենը[50]:

Եվրոպական պաշտոնական լեզուների մագաղաթի համաձայն՝ Բոսնիա և Հերցեգովինան ճանաչում է հետևյալ փոքրամասնությունները լեզուները՝ ալբաներեն, չեռնոգորերեն, չեխերեն, իտալերեն, հունգարերեն, մակեդոներեն, գերմաներեն, լեհերեն, ռումիներեն, սլավոներեն, թուրքերեն, ուկրաիներեն, իդիշ և լադինո[57]: Գերմանալեզվական փոքրամասնությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում, հիմնականում, կազմված է Դանուբի շվաբիաներից, որոնք այս տարածքում բնակություն են հաստատել Հաբսբուրգյան միապետության ժամանակ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղահանության և բռնի ասիմիլյացիայի պատճառով Բոսնիա և Հերցեգովինայի էթնիկ գերմանացիների թիվը զգալի նվազել է[58]:

Տարաբնակեցման համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչության խտություն (2013)

2013 թվականի մարդահամարի նախնական տվյալների համաձայն՝ բնակչության միջին խտությունը կազմել է 74,8 մարդ/կմ², Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում՝ 90,9 մարդ/կմ², իսկ Սերբական Հանրապետությունում՝ 53 մարդ/կմ²: Բնակչության ամենամեծ խտությունը առկա է կենտրոնական շրջաններում և պետության հյուսիսային հատվածում[59]: Բնակչությունը կենտրոնացված է գետերի հովիտներում, իսկ լեռնային շրջանները քիչ են բնակեցված: Ըստ 2003 թվականի տվյալների՝ քաղաքաբնակները կազմել են բնակչության 43 %-ը: 2001 թվականին տնտեսության մեջ զբաղված է եղել ավելի քան 1 միլիոն մարդ[29]:

1991 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայում հաշվվել է 5825 բնակավայր, որոնցից 39-ը ունեցել են ավելի քան 10 000 բնակչություն: Քաղաքների ժամանակակից ցանցը կազմվել է XX դարում, երբ Սարաևոն եղել է պետության վարչական կենտրոնն ու խոշորագույն քաղաքը, Բանյա Լուկա, Տուզլա, Զենիցա և Մոստար քաղաքները համարվել են խոշոր շրջանային կենտրոններ, իսկ Բիհաչը, Պրիեդորը, Դոբոյը, Բրչկոն, Մոդրիչան և Տրեբինեն՝ շրջանային կենտրոններ[60]: Հերցեգովինան համարվում է պետության ամենաքիչ ուրբանիզացված մարզը[61]:


Սիմվոլիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԲևՀ-ի զինանշանը (1946-1992)

Բոսնիա և Հերցեգովինայի զինանշան, Բոսնիա և Հերցեգովինայի պետական խորհրդանիշներից մեկը[62]։ Զինանշանի ներկայիս տեսքը ընդունվել է 1998 թվականի մայիսի 18-ին, փոխարինելով նախկին զինանշանին։ Նախկին զինանշանը ընդունվել էր 1992 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի անկախության հռչակագրի ստորագրման հետ զուգընթաց (Անկախություն Թուրքիայից)[63]

Բոսնիա և Հերցեգովինայի դրոշը Բոսնիա և Հերցեգովինայի պետական խորհրդանիշերից է։ Այն իրենից ներկայացնում է կապույտ ուղղանկյուն և մեջտեղից անհավասարաբար դեղին եռանկյունի՝ շրջապատված 9 սպիտակ աստղով։ Դեղին եռանկյունը խորհրդանշում է հիմնադիր ազգերը։ Եռանկյունու կողմերը խորհրդանշում են Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչությունը կազմող երեք մեծագույն ազգային խմբերը՝ բոսնիացիները, խորվաթները և սերբերը։ Եռանկյունը նաև նման է Բոսնիա և Հերցեգովինայի ուրվագծին։ Սպիտակ, կապույտ և դեղին գույների համադրումը խորհրդանշում է խաղաղություն[64]։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի օրհներգը ընդունվել է 1999 թվականին՝ «Պետական օրհներգի մասին» օրենքով։ Երաժշտության հեղինակը Դուշան Շեստիչն է[65]։

Սահմանադրական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինան ըստ կառավարման ձևի Խորհրդարանական հանրապետություն է[29]: Պետական լեզուներն են բոսնիերենը, խորվաթերենը և սերբերենը[1]: Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սահմանադրությունը համարվում է Դեյոթյան համաձայնագրի № 4 հավելվածը, որը ստորագրվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Փարիզում: Սերբական Հանրապետությունը գոյություն ունի իր սեփական Սահմանադրության հիման վրա, որը ընդունվել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 14-ին[29]: Դեյոթյան համաձայնագիրը սահմանել է Գերագույն ներկայացուցչի պաշտոնը, որը օժտված է բարձրագույն իշխանությամբ[66]:

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կազմավորումներ և Բրչկո օկրուգ

Բոսնիա և Հերցեգովինան ըստ պետական կարգի Դաշնություն է[29]: Նաև Բոսնիա և Հերցեգովինայում բացակայում են պետական մարմինները, որոնք կոչվում են դաշնային: Ֆորմալ տեսանկյունից Բոսնիան համարվում է ունիտար ապակենտրոնացված հանրապետություն: Սակայն բոսնիական կենտրոնական իշխանությունը այնքան թույլ է, որ Բոսնիայի գրականությունում այն հաճախ բնորոշվում է ոչ որպես դաշնային, այլ որպես կոնֆեդերացիա[67][68][69]:

1995 թվականի Բոսնիա և Հերցեգովինայի սահմանադրության համաձայն՝ հանրապետությունը կազմված է երկու կազմավորումներից (էնտիտետներից)՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունից և Սերբական Հանրապետությունից[70][71]:

Դատական համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դատական համակարգը իր մեջ ներառում է Բոսնիա և Հերցեգովինայի սահմանադրական դատարանը, Սերբական Հանրապետության և Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության սահմանադրական և բարձրագույն դատարանները, Բոսնիա և Հերցեգովինայի դատարանը, 16 կանտոնային և շրջանային դատարանները և 51 համայնքային ու հիմնական դատարանը, ինչպես նաև Բանյա Լուկայի Բարձրագույն առևտրական դատարանը[72]:

Սպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ասիմ Ֆերհատովիչ Հասե» - պետության գլխավոր մարզադաշտը

1984 թվականին Սարաևոյում և նրա մերձակայքում անցկացվել են Ձմեռային օլիմպիական խաղերը: 1960 թվականին Սարաևոյում անցկացվում են շախմատի «Բոսնա-մրցույթներ»: 1992 թվականին հիմնադրվել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի օլիմպիական կոմիտեն՝ Օլիմպիական խաղերում պետության մասնակցության համար[29]: 2010 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում գործել են 37 սպորտային միավորումներ և 1221 ակումբներ, Սերբական Հանրապետությունում՝ 35 և 603 համապատասխանաբար, Բրչկո շրջանում՝ 3 և 75 համապատասխանաբար[73]:

Խոշորագույն ֆուտբոլային մարզադաշտերն են՝ «Ասիմ Ֆերհատովիչ Հասե» (ավելի քան 35 հազար մարդ տարողությամբ) և «Գրբավիցա» (ավելի քան 16 հազար մարդ տարողությամբ) Սարաևոյում, «Ստադիոն պոդ Բելիմ Բրեգոմ» (ավելի քան 20 հազար մարդ տարողությամբ) Մոստարում, «Բիլինո Պոլե» (ավելի քան 15 հազար մարդ տարողությամբ) Զենիցայում[74]: Պետության ֆուտբոլային ակումբների շարքում են՝ «Ժելեզնիչար»-ը Սարաևոյում, «Բորաց»-ը, «Զրինսկի»-ն Մոստարում և այլն: Բարձրագույն ֆուտբոլային լիգան Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆուտբոլի առաջնությունն է: Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը մասնակցում է Եվրոպայի և աշխարհի առաջնությունների խաղերում: Ուրիշ սպորտաձևերում միջազգային առաջնություններին մասնակցում են բասկետբոլի կանանց և տղամարդկանց, վոլեյբոլի կանանց և տղամարդկանց, ռեգբիի, հոքեյի, շախմատի և այլ հավաքականները:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 «Opći i geografski podaci o BiH»։ // fzs.ba։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2016-03-06-ին։ Վերցված է 2015-12-31 
  2. Горбачевич, К. С. Словарь современного русского литературного языка в 20 томах: А-Б. — Русский язык, 1991. — Т. 1. — С. 720.
  3. См. стр. 21: «Demografija 2014»։ // bhas.ba։ Վերցված է 2016-1-1 
  4. «Demography 2016»։ Արխիվացված օրիգինալից 14 November 2018-ին։ Վերցված է 24 October 2018 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 «Report for Selected Countries and Subjects»։ IMF։ 28 December 2019 
  6. «Distribution of family income – Gini index»։ The World Factbook։ TWB։ Արխիվացված օրիգինալից 29 October 2017-ին։ Վերցված է 29 October 2017 
  7. Ударение в словах согласно статье «Босния и Герцеговина»: Под ред. Котлякова, В. М. Словарь современных географических названий. — Екатеринбуг: У-Фактория, 2006.
  8. «Bosna i Hercegovina u brojevima 2017» 
  9. «Босния и Герцеговина подала заявку на вступление в Евросоюз»։ // lenta.ru։ Վերցված է 2016-3-23 
  10. Известия Всесоюзного географического общества. — Изд-во Академии наук СССР, 1991. — С. 541.
  11. Об управлении империей: текст, перевод, комментарий. — Наука, 1989. — С. 382.
  12. Հարավսլավիայի պատմություն, 1963, էջ 11, 13
  13. Чиркович Сима. История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — С. 15. — ISBN 978-5-7777-0431-3
  14. Макова Е.С. Сербские земли в Средние века и Раннее Новое время // История южных и западных славян / Матвеев Г.Ф., Ненашева З.С.. — Москва: Издательство Московского университета, 2008. — Т. 1. — С. 61. — ISBN 978-5-211-05388-5
  15. Հարավսլավիայի պատմություն. — Москва: Издательство Академии Наук СССР, 1963. — Т. 1. — С. 63.
  16. Раннефеодальные государства на Балканах VI-XII вв. / Литаврин Г.Г.. — Москва: Наука, 1985. — С. 198.
  17. Чиркович Сима. История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — С. 18. — ISBN 978-5-7777-0431-3
  18. Листая страницы сербской истории / Е.Ю. Гуськова. — М.: Индрик, 2014. — С. 13. — ISBN 978-5-91674-301-2
  19. Листая страницы сербской истории / Е.Ю. Гуськова. — М.: Индрик, 2014. — С. 14. — ISBN 978-5-91674-301-2
  20. Славянские культуры и мировой культурный процесс. — Наука и техника, 1985. — С. 105.
  21. Հարավսլավիայի պատմություն, 1963, էջ 126, 128
  22. Հարավսլավիայի պատմություն, 1963, էջ 132, 133, 135, 136
  23. Kreševljaković, Hamdija. Sarajevo za vrijeme austrougarske uprave (1878-1918). — Arhiv grada, 1969. — С. 125. Donia, Robert J. Сараево: биография города = Sarajevo: biografija grada. — С.: Institut za istoriju, 2006. — С. 47. — 462 с. — ISBN 9958-9642-8-7(բոսն.)(անգլ.)
  24. Հարավսլավիայի պատմություն, 1963, էջ 194, 196, 198, 202, 203, 205
  25. Հարավսլավիայի պատմություն, 1963, էջ 362-364, 366, 610, 613
  26. Հարավսլավիայի պատմություն, 1963, էջ 623, 651, 659
  27. Бромлей, Ю. В. и др. Հարավսլավիայի պատմություն. — М.: Издательство АН СССР, 1963. — Т. 2. — С. 27, 28, 35, 121, 187.
  28. Tepić, Ibrahim. Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata. — Bosanski kulturni centar, 1998. — С. 377, 378.
  29. 29,00 29,01 29,02 29,03 29,04 29,05 29,06 29,07 29,08 29,09 29,10 29,11 Босния и Герцеговина // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 72—79. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
  30. Гуськова, Е. Ю. Вооруженные конфликты на территории бывшей Югославии: хроника событий. — ИНИОН РАН, 1998. — С. 94.
  31. Мартынова, М. Ю. Балканский кризис: народы и политика. — М.: Старый сад, 1998. — С. 193.
  32. Никифоров, Л. А. Социалистическая Федеративная Республика Югославия: справочник. — Изд-во полит. лит-ры, 1985. — С. 32.
  33. Пономарёва, Е. Г. Босния и Герцеговина: государство без государственности. — № 1 (16). — Вестник МГИМО-Университета, 2011. — С. 9.
  34. Мартынова, М. Ю. Балканский кризис: народы и политика. — М.: Старый сад, 1998. — С. 197, 199, 225, 232.
  35. Большой универсальный атлас мира. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2013. — С. 63.
  36. Krzyk, Tomislav. Centar Bosne l Hercegovine. — С. 38.
  37. Strategija integrisanog upravljanja granicom u Bosni i Hercegovini za period 2015—2018 godine. — Сараево: Vijeće ministara BiH, 2015. — С. 7.
  38. 38,0 38,1 38,2 Stanovništvo Federacije Bosne i Hercegovine. — Сараево: Federalni zavod za statistiku, 2008. — С. 16. Արխիվացված է Հունիս 22, 2011 Wayback Machine-ի միջոցով:
  39. Federacija Bosne i Hercegovine u brojkama. — Сараево: Federalni zavod za statistiku, 2011. — С. 6.
  40. 40,0 40,1 Географски и метеоролошки подаци. — Статистички годишњак Републике Српске, 2012. — С. 30.
  41. См. стр. 5: «BiH u brojevima 2014»։ // bhas.ba։ Վերցված է 2016-1-9 
  42. 42,0 42,1 См. стр. 5: «Osnovni podaci o Bosni i Hercegovini»։ // fmoit.gov.ba։ Վերցված է 2016-1-8 
  43. Основы карстоведения. Вопросы гидрогеологии карста, реки и озера карстовых районов, карст мела, гидротермокарст (учебное пособие). — Пермь: Книжная типография № 2, 1969. — Т. 2. — С. 86.
  44. «Temperature i padavine»։ // fzs.ba։ Վերցված է 2015-12-31 
  45. См. стр. 17: «Demografija 2014»։ // bhas.ba։ Վերցված է 2016-01-01 
  46. «Население политических образований и кантонов Боснии и Герцеговины согласно результатам переписи населения и последним официальным оценкам населения.» 
  47. «Bosnia and Herzegovina»։ // data.un.org։ Վերցված է 2016-01-01 
  48. Пономарева, Е. Г. Политическое развитие постъюгославского пространства (внутренние и внешние факторы). — М.: МГИМО-Университет, 2007. — С. 68.
  49. См. стр. 31: «Adult and youth literacy. National, regional and global trends, 1985—2015»։ // uis.unesco.org։ Վերցված է 2016-01-01 
  50. 50,0 50,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  51. Кредер, А. А. Новейшая история 1945—1993: Учебное пособие для средней школы. — Центр Гуманитарного Образования, 1994. — С. 156.
  52. Кашуба, М. С. и др. Государственная политика и современные межнациональные отношения в Югославии. — М., 1991. — С. 4.
  53. Faingold, Eduardo D. Language rights and language justice in the constitutions of the world(անգլ.) // Կաղապար:Нп3 : journal. — 2004. — Т. 28. — № 1. — С. 11—24. — doi:10.1075/lplp.28.1.03fai
  54. Sadurski Wojciech (2005)։ Rights Before Courts: A Study of Constitutional Courts in Postcommunist States of Central and Eastern Europe։ Springer։ էջ 342։ ISBN 1402030061 
  55. 55,0 55,1 Footitt Hilary, Kelly Michael (2012)։ Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict։ Basingstoke: Palgrave Macmillan։ էջեր 111–120։ ISBN 0230368778 
  56. Greenberg Robert David (2004)։ Language and Identity in the Balkans: Serbo-Croatian and its Disintegration։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-925815-4 
  57. Council of Europe — List of ratifications of the Charter for regional/minority languages
  58. Arbeitsgemeinschaft Deutscher Minderheiten։ «Deutsche Minderheit in Bosnien-Herzegowina – German minority in Bosnia and Herzegovina»։ fuen.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2015-09-25-ին 
  59. См. стр. 7—11 предварительных результатов переписи 2013 года: «Preliminary results of the 2013 Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina» (անգլերեն)։ // bhas.ba։ Վերցված է 2016-01-01 
  60. Snježana, Musa. Razmještaj naselja u BiH. — Mostariensia, 2005.
  61. Snježana, Musa. Razmještaj naselja u BiH. — Mostariensia, 2005.
  62. Đorđević, Jovan. Ustavno pravo FNRJ, Izd. Arhiva za pravne i društvene nauke, Beograd, 1953., str. 427.
  63. Filipović, Emir O. Grb i zastava Bosne i Hercegovine u 20. stoljeću. — Bosna franciskana. Časopis Franjevačke teologije. — Сараево : Franjevačka teologija Sarajevo, 2008. — Вып. 28. — С. 104, 110, 111, 118, 125. — ISSN 1330-7487.
  64. Filipović, Emir O. Grb i zastava Bosne i Hercegovine u 20. stoljeću. — Bosna franciskana. Časopis Franjevačke teologije. — Сараево : Franjevačka teologija Sarajevo, 2008. — Вып. 28. — С. 114, 118, 122. — ISSN 1330-7487.
  65. «Himna Bosne i Hercegovine»։ // mvp.gov.ba։ Վերցված է 2016-01-03 
  66. «Каково будущее Боснии и Герцеговины?»։ // idc-europe.org։ Վերցված է 2016-01-13 
  67. Моисеев, А. А. Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие. — Восток-Запад, 2009. — С. 75.
  68. Романенко, С. А. Югославия. — Московский общественный научный фонд, 2000. — С. 241.
  69. Бухвальд, Е. М. Российский федерализм. — Узорочье, 2002. — С. 20.
  70. Лукина, Наталья. Босния и Герцеговина после Дейтона. — Свободная мысль, 2006. — С. 132.
  71. См. статьи 1, 3 конституции Боснии и Герцеговины: «Ustav Bosne i Hercegovine»։ // ccbh.ba։ Վերցված է 2016-01-04 
  72. «Sudski sistem Bosne i Hercegovine»։ // pravosudje.ba։ Վերցված է 2016-01-03 
  73. См. стр. 69: «Strategija razvoja sporta u Bosni i Hercegovini za period 2010—2014. godina»։ // mcp.gov.ba։ Վերցված է 2016-01-13 
  74. «Stadien Bosnien-Herzegowina»։ // stadionwelt.de։ Վերցված է 2016-01-13 


Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսերենով

Անգլերենով

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

   Հարևան բնակավայրեր   
 Խորվաթիա Խորվաթիա   Խորվաթիա Խորվաթիա   Խորվաթիա Խորվաթիա 
 Խորվաթիա Խորվաթիա  RoseVents.svg  Սերբիա Սերբիա 
 Ադրիատիկ ծով   Խորվաթիա Խորվաթիա/Չեռնոգորիա Չեռնոգորիա   Չեռնոգորիա Չեռնոգորիա