Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսություն, Եվրոպայում Համախառն ներքին արդյունքի մեծությամբ զբաղեցնում է վերջին տեղերից մեկը։ 2009 թվականին ՀՆԱ-ի չափը կազմել է 16,202 մլրդ ԱՄՆ դոլար[1]։

Համախառն ներքին արդյունք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինայի ապրանքի արտահանման գրաֆիկական պատկերը 28 կոդային գույների կատեգորիաներով
Տարի Համախառն ներքին արդյունք

(հազ. փոխարկ. մարկ)[5] Archived 2019-05-30 at the Wayback Machine.

բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ

(փոխարկ. մարկ)

բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ

(ԱՄՆ դոլար)

2007 23 482 559 6 110,48 $4 279
2008 26 256 477 6 834,07 $5 141
2009 26 005 095 6 766,87 $4 821
2010 26 075 156 6 785,10 $4 603
2011 26 931 046 7 013,29 $4 992
2012 27 563 984 7 185,61 $4 723
2013 28 189 164 7 356,25 $4 994
2014 28 197 628 7 367,42 $5 007

Արտաքին առևտուր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին առևտրաշրջանառություն (հազ. փոխարկելի մարկ) [6] Archived 2019-05-30 at the Wayback Machine.
Տարի Արտահանում Ներմուծում Սալդո
2007 6 110 820 12 728 335 - 6 617 515
2008 6 851 447 15 136 742 - 8 285 295
2009 6 201 956 12 086 332 - 5 884 376
2010 7 532 260 13 005 289 - 5 473 029
2011 8 403 440 14 637 143 - 6 233 703
2012 8 434 289 14 635 390 - 6 201 101
2013 8 991 393 14 501 459 - 5 510 066
2014 9 257 165 15 535 968 - 6 278 803

Բոսնիա և Հերցեգովինայի արտաքին առևտրի աշխարհագրական բաշխում (2014 թվական)[2].

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2012 թվականին երկրի ՀՆԱ-ում Բոսնիա և Հերցեգովինայի գյուղատնտեսության բաժինը գնահատվում է 7,4%։ 2008-ին գյուղատնտեսության մեջ զբաղված էր երկրի աշխատունակ տարիքի բնակչության 20.5% -ը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում մշակում են ցորեն, եգիպտացորեն, մրգեր և բանջարեղեն, աճեցվում են գյուղացիական կենդանիներ։ 2011 թվականին գյուղատնտեսական հողատարածքները կազմել են 2151 հազար հա, որից 1107 հազ. հա վարելահողեր, 1044 հազ. հա մարգագետիններ և արոտավայրեր[3]։

Հացահատիկային կուլտուրաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայում ցանվել էր 62 հազար հեկտար ցորեն (անքան, որքան նախորդ տարի), 176 հազար հա եգիպտացորեն (2012 թվականի համեմատ 10%-ով պակաս)։ 2012 թվականին հավաքվել է 208 հազար տոննա ցորեն և 500 հազար տոննա եգիպտացորեն[4]։

Մրգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2011 թվականին երկրում պտղատու ծառերի թիվը գնահատվել է 30 մլն, մրգերի տարեկան արտադրությունը` 320 հազար տոննա։ Սակայն, միևնույն ժամանակ, երկիրը 100 միլիոն դոլարի վերամշակման միրգ և մթերք է ներկրում ։ Մրգերի արդյունաբերական վերամշակումը հիմնականում ներառում է չորացրած մրգերի, հյութի խտանյութերի և ջեմերի արտադրությունը։ Այս ոլորտում կան երկու խոշոր արտադրողներ (Vegafruit, Մալայա Բրեսնիցա և Vitaminka, Բանյա Լուկա), որոնք մրգերից և բանջարեղենից արտադրում են տարեկան մոտ 25 հազար տոննա արտադրանք[5]։

Ծխախոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխախոտն աճեցվում է Հերցեգովինայում, Պոսավինայում և Սեմբերիայում։ 2010 թվականին ծխախոտի մասին օրենքի (Zakon o duvanu Bosne i Hercegovine) համաձայն, երկրում արտադրվում են 3 ծխախոտային սորտեր` Virdžinija, Berlej և Hercegovački ravnjak: Ծխախոտի արտադրությունը մշտապես նվազում է. 2007 թվականին ցանվել էր 2,313 հեկտար մակերեսով, իսկ 2012 թվականին` 1,545 հեկտար։ 2007 թվականին 3269 տոննա բերք էր հավաքվել, իսկ 2012 թվականին` 1494 տոննա։ Ծխախոտի արտադրության նվազումը կապված է կլիմայական պայմանների փոփոխության և ժամանակակից գյուղատնտեսական մեթոդների կիրառման անհնարինության հետ[6]։

Բացասական միտում է նկատվել նաև ծխախոտի արդյունաբերությունում . 2005 թվականին արտադրված ծխախոտային արտադրատեսակների տեսակարար կշիռը կազմել է արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր ծավալի 2,7% -ը, իսկ 2010 թվականին` 1,3%։ Այս փոփոխությունները նույնպես ազդել են ծխախոտային արդյունաբերությունում զբաղվածության վրա. 2006-2010 թվականներին արդյունաբերության ոլորտում աշխատող մարդկանց բաժինը Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազել է զբաղվածների ընդհանուր թվի 0.25% -ից մինչև 0.12%, իսկ Սլովակիայում` 0.08%: Բոսնիա և Հերցեգովինայում կան երկու ծխախոտային գործարաններ` Սարաևոյում և Բանյա Լուկայում, որոնց բաժինը ներքին շուկայում ամեն տարի նվազում է[6]։

ՀՍՖՀ-ի կազմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինայի արտահանումները 2006 թվականի ընթացքում
ՀՆԱ-ի աճի իրական մակարդակը Սերբիայի Հանրապետությունում և Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում
BBI առևտրի և բիզնես կենտրոն, նաև al-jazeera Balkansգլխադասային գրասենյակը
Հերցեգովինայում ամենամեծ Brodomerkur առևտրի կենտրոնի կառուցումը
Սանիչանի լճի ձկնաբուծարանը
Բանյա Լուկայի արևմտյան փոխադրման ուղին
Ավտոմայրուղի՝ Սարաևոյի և Վիսոկոյի միջև Vc միջանցքում

Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1960-ական թվականներին Բոսնիա և Հերցեգովինային ընկնում է ամբողջ Հարավսլավիայի երկաթե հանքաքարի արդյունահանման 99% և կոքսի արտադրության 100% , ածխի արտադրության 40%, թուջի արտադրության 2/3 և պողպատի ձուլման 50% բաժինը։ Բոսնիա և Հերցեգովինան Հարավսլավիայում առաջին տեղն է զբաղեցրել փայտամշակման արդյունաբերության արտադրությամբ և մեծ դերակատարություն է ունեցել քիմիական արդյունաբերության մեջ (Հարավսլավիայում միայն Բոսնիա և Հերցեգովինայում կար սոդայի (Լուկավաց) և քլորի արտադրություն)։

Ծանր արդյունաբերությունը հիմնականում գտնվում էր Բոսնիայի արևելքում, Սավա, Դրինա և Բոսնա գետերի միջև։ Սարաևոյի հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում գտնվող այս տարածաշրջանի հարավում ածխի խոշոր հանքերում արդյունահանվել է Հարավսլավիայի ածխի մեծ մասը։ Գորշ ածխի ու լիգնիտի արդյունահանումն իրականցվել է Թուզլայի, Զենիցայի, Կականիի, Բրեզայի, Բանովիչիի և այլ շրջաններում։

Այստեղ էին գտնվում Վարեշի և Լյուբիայի երկաթի հանքերը և մանգանի հանքավայրերը, ջերմային էլեկտրակայաններ։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում էր գտնվում Հարավսլավիայի գունավոր մետալուրգիայի հիմնական կենտրոնը՝ Զենիցա քաղաքը, որտեղ կա մետաղագործական արտադրության ամբողջական ցիկլով գործարան։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում կային երկու այլ մետալուրգիական գործարաններ՝ Վարեշի հին գործարանը և Իլյաշի նոր գործարանը։ Իրականացվում էր բոքսիտների արդյունահանում, որոնք հիմնականում վերամշակվել են Մոստարի և Զվորնիկի ալյումինի գործարաններում։

1950-ականների վերջին Հերցեգովինայում Ներետվա գետի վրա, Յաբլանիցա քաղաքի մոտակայքում, շահագործման է հանձնվել այդ ժամանակ Հարավսլավիայում ամենահզոր հիդրոէլեկտրակայանը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում կենտրոնացած էր ՀՍՖՀ-ի բոլոր հիդրոէներգետիկական ռեսուրսների 2/5-ը։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի հարավում, որտեղ կա էժան էներգիա՝ արտադրված Ներետվա և Վրբաս գետերի հիդրոէլեկտրակայանների կողմից, ստեղծվել էին էլեկտրաքիմիական արդյունաբերության (Յայցե) ձեռնարկությունները և ալյումինի գործարանը։ Կոքսի արտադրությունն իրականացվել է Զենիցայում և Լուկավացայի գործարաններում։ Գորաժդայում էր գտնվում ազոտական պարարտանյութերի արտադրության ֆաբրիկան։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի փայտամշակման արդյունաբերության համալիրի արտադրանքն օգտագործվել է ինչպես ՀՍՖՀ-ում ներքին սպառման, այնպես էլ արտահանման համար։ Խոշոր սղոցարաններ էին գտնվում հիմնականում արևմտյան և կենտրոնական մասերում. երկրի Զավիդովիչի (հավաքովի տների գործարան), Բանյա Լուկա, Սարաևո, Դրվար։ Համահարավսլավական նշանակություն ուներ Բոսնիա և Հերցեգովինայում ծխախոտի արտադրությունը, որն իրականացվում էր չորս խոշոր գործարաններում՝ Սարաևոյում, Բանյա Լուկայում, Տրավնիկում և Մոստարում։

Բոսնիա և Հերցեգովինան ՀՍՖՀ-ում առաջին տեղն է զբաղեցրել բջջանյութի արտադրության մեջ, բջջանյութի ֆաբրիկաները գտնվում էին Պրիեդոր, Բանյա Լուկա, Մագլայ և Դրվար քաղաքներում։

Երկրում կար մեքենաշինություն, սննդի և թեթև արդյունաբերություն։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ամենակարևոր արդյունաբերական կենտրոններն էին Սարաևո-Զենիցան, որտեղ զարգանում էր ածխի արդյունահանումը, սև մետալուրգիան և մեքենաշինությունը. Թուզլա-Բանովիչին, որը մասնագիտացել էր ածխի և աղի արդյունահանման, քիմիական արդյունաբերության և մեքենաշինության ոլորտներում։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսության գլխավոր ճյուղն է, նույնիսկ չնայած ոչ բերքառատ հողերին։ Հիմնական մշակաբույսերն են՝ ծխախոտ, շաքարեղեգ, եգիպտացորեն և ցորեն։ Աճեցվում են մրգեր (սալոր)։ Կա ոչխարաբուծություն։ Մշակվում է լեռնային անտառների փայտը։ Հիմնական գործընկերներն են Խորվաթիան, Գերմանիան, Իտալիան, Սլովենիան։

Սավա և Դրինա գետերի հովիտներում կային եգիպտացորենի, ինչպես նաև ցորենի, գարու և վարսակի խոշոր ցանքատարածություններ, սարերում ցանում էին աշորա և կորեկ։ Արդյունաբերական մշակաբույսերից ծխախոտը մեծ նշանակություն ուներ Բոսնիա և Հերցեգովինայում, որի ցանքատարածությունները գտնվում էին Հերցեգովինայի հարավում։ Բոսնիայի հյուսիսում, Սավա, Դրինա, վրբաս, Բոսնա և Ունա գետեր առափնյա հովիտներում և նախալեռներում գտնվում էր Հարավսլավիայի այգեգործության ամենակարևոր շրջանը։ Բոսնիա և Հերցեգովինային էր ընկնում ՀՍՖՀ-ի սալորի բերքի մոտ 40 տոկոսը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հարավում գերակշռում են հարավային պտուղները (թուզ, նուշ, ձիթենի)։ Երկրում զարգացած էր խաղողագործությունը (լավագույն խաղողի այգիները գտնվում էին Մոստարի և Ստոլացի մոտ)։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի բազմաթիվ շրջաններում անասնապահությունը մնացել է որպես բնակչության կենսապահովման հիմնական աղբյուր, որը հիմնականում ներկայացված էր ոչխարների և այծերի համատեղ անասնաբուծությամբ։ Հյուսիսային շրջաններում և գետերի հովիտներում բուծվել են խոշոր եղջերավոր անասուններ, որոնց գլխաքանակով Բոսնիա և Հերցեգովինան, Հարավսլավիայի շրջանակներում, զիջում էր միայն Սերբիային։ Խոզաբուծությունը զարգացած էր եգիպտացորենի ցանքատարածքների շրջաններում։

1990 ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր ցուցանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր երկրում գործազրկության մակարդակը ամենաբարձրն է։ Արդյունաբերական արտադրանքը նվազել է 85% -ով, ըստ տարբեր աղբյուրների, ընդհանուր նյութական վնասը կազմել է 20-80 մլրդ դոլար։ 1998 թվականին երկրի ՀՆԱ-ն նվազել է ավելի քան 75% -ով։ 1995 թվականից սկսած, երկրի տնտեսությունը վերականգնելու համար տրամադրվել է լայնածավալ միջազգային օգնություն։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսության վերականգնումը հիմնականում տեղի ունեցավ միջազգային վերակառուցման ծրագրի շրջանակներում, որի համաձայն 1996-2000 թվականներին նախատեսվում էր հատկացնել 5.1 մլրդ դոլար։

2000 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի ՀՆԱ-ն կազմել է 6,5 մլրդ դոլար (1999 թվականին այն կազմել է 6,2 մլրդ դոլար)։ Իսկ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 1,770 դոլար էր։ 1996 թվականին ՀՆԱ-ի կառուցվածքում գերակշռում էր սպասարկման ոլորտը, որը կազմել է 58%, արդյունաբերության բաժինը՝ 23%; գյուղատնտեսությունը՝ 19%: Թեև երկրի ՀՆԱ-ն բավականին արագ աճում է (1996՝ 50%, 1997՝ 37%, 1998՝ 28%, 2000՝ 8%), նախապատերազմական մակարդակին դեռևս չի հասել։ 2000 թվականին գնաճը կազմել է 8% (1997՝ 5%): 2000 թվականին երկրում տնտեսապես ակտիվ բնակչության թիվը կազմել է 1,026 հազար մարդ, գործազրկության մակարդակը՝ 35-40 %:

Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստիճանաբար երկրում վերականգնվում են հանքարդյունաբերությունը, մետալուրգիական և նավթավերամշակման ոլորտները, աճում է տեքստիլ արդյունաբերության, ավտոմեքենաների բաղադրիչ մասերի, ավիացիոն արդյունաբերության և կենցաղային սարքերի արտադրությունը։ 2000 թվականի սկզբին գերմանական Volkswagen-ի և Չեխիայի Skoda-ի աջակցությամբ գործարկվեց ավտոմեքենաների արտադրությունը, որը նրանց ցածր գնի պատճառով մեծ պահանջարկ ունի հարևան երկրներում։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի արդյունաբերության մեջ հիմնական ներդրողներից մեկը Սլովենիան է։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսությունում օգտագործվում է տարածքի 1/2 մասը, որի 50% -ը մշակվում է (օգտագործվում է հերկի, բանջարանոցների, խաղողի այգիների, այգիների համար), մնացած 50% -ը զբաղեցնում են լեռնային արոտավայրերը և մարգագետինները։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերը մնում են ծխախոտը, եգիպտացորենը, ցորենը և շաքարեղեգը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հյուսիսում Սերբիայի հետ սահմանին է գտնվում պտղաբուծության շրջանը։ Անասնապահության մեջ գերակայում են ոչխարների և այծերի բուծումը, երկրի հյուսիսում՝ խոշոր եղջրավոր անասուների բուծումը։ Բոսնիա և Հերցեգովինա հայտնի է իր ձիաբուծությամբ հատուկ փոքրիկ բոսնիական ձիերի շնորհիվ, որոնք տարբերվում են իրենց տոկունությամբ և գերազանց են լեռնային շրջաններում օգտագործելու համար։

Տրանսպորտային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետային ցանց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինայի գետի ցանցի հիմքն են Սավայի աջ վտակները, որոնց միջոցով անցում է բացվում դեպի միջինդանուբյան դաշտավայրը և Ներետվայի հովիտը, ապահովելով ելք դեպի Ադրիատիկ ծով։ Սավայով դեպի Խորվաթիա ջրային ուղին բաց է, բայց հազվադեպ է օգտագործվում։ Սավան ունի հետեւյալ նավահանգիստները՝ Գրադիշկա, Բրոդ, Շամաց, Բրչկո, Օրաշյե[7]։

Ավտոմայրուղիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինայի ավտոմայրուղիներ

A1 ավտոմայրուղին անցնում է Բոսնիա և Հերցեգովինայով։ Այն E73 եվրոպական երթուղու ամենաերկար հատվածն է, որը Կենտրոնական Եվրոպան կապում է Ադրիատիկ ծովի հետ։ Բացի այդ, E661, E761, E762 եվրոպական երթուղիները անցնում են երկրի տարածքով։ Ընդհանուր առմամբ Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքի վրա կառուցվել է 22,926 կմ ճանապարհ, այդ թվում՝ 19,426 կմ պինդ ծածկով ճանապարհներ և 3,500 կմ՝ գրունտային ծածկով ճանապարհներ[7]։

Երկաթուղային տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում գոյություն ունի 601 կմ երկաթուղային ուղի, 1435 մմ երկաթուղագծի լայնությամբ, ներառյալ 392 կմ էլեկտրաֆիկացված ուղիները։ Երկաթուղային ցանցը սպասարկում են երկու ընկերություններ. Սերբիայի Հանրապետության տարածքում` Željeznice Republike Srpske (ŽRS), իսկ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայի տարածքում` Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine (ŽFBH):

Ավիացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոսնիա և Հերցեգովինայում կան 24 օդանավակայաններ, որոնցից 7-ը կարծր մակերեսով, 17-ը՝ հողային ծածկով, ինչպես նաև 6 ուղղաթիռի վայրէջքային հարթակներ։ Երկրում գործում են 4 միջազգային օդանավակայաններ՝ Բանյա Լուկա[8], Մոստար[9], Սարաևո[10] և Տուզլա[11]։

Խողովակաշարեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրի տարածքում անցկացված են գազատարի 147 կիլոմետր և նավթատարի 9 կմ խողովակաշար[7]։

Աղքատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2011 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայում բնակչության թիվը կազմել է 3,8 միլիոն մարդ, որից մոտ 700 հազարը գտնվում էր աղքատության գծից ներքև։ Երկրում աղքատ էին ճանաչվում այն ​​քաղաքացիները, որոնց ամսական եկամուտը չի գերազանցում 120 եվրոն։ Սննդամթերքի օրական ծախսերը մեկ անձի համար չեն գերազանցում 1.5 եվրոն, ինչը հնարավորություն է տալիսլ ձեռք բերել միայն հաց և կաթ։ Մոտավորապես 20 հազար մարդ վարում է աղքատ կյանք։ Նրանք չունեն կենսապահովման միջոցներ և ստիպված են գոհ լինել օրական մեկ սննդով, ինչը քաղաքային իշխանությունների կողմից տրամադրվում է այսպես կոչված «ժողովրդական խոհանոց» ցանցի միջոցով։ Սրա հետ մեկտեղ, Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչության մոտ կեսը, այդ թվում 1 միլիոն թոշակառուներ և գործազուրկներ, ապրում էին աղքատության սահմանին[12]։

Բնակչության եկամուտներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2017 թվականին նվազագույն զուտ աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում 406 մարկ էր, որը կազմում է 207 եվրո, և 395 մարկ՝ Սերբական Հանրապետությունում, ինչը կազմում է 202 եվրո։ 2017 թվականի հունվարի 1-ից Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 410 մարկ (207.90 եվրո)[13]։ 2019 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը Սլովակիայի Հանրապետությունում կազմում է 450 մարկ (228.22 եվրո)[14]։ [16] Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազագույն աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը 2019 թվականի դրությամբ կազմում է 1379 մարկ (704.70 եվրո) և զուտը՝ 894 մարկ (456.81 եվրո)[15][16]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Bosnia and Herzegovina»։ Global Finance (անգլերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-03-31-ին։ Վերցված է 2011-05-23 
  2. Максакова М. А. Тенденции развития экономического сотрудничества России и стран Западных Балкан. Диссертация на соискание ученой степени кандидата экономических наук. — М., 2015. — С. 40 — 41. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/maksakova-ma.php
  3. «Босния и Герцеговина»։ FAO։ Վերցված է 2014-01-25 
  4. «Босния и Герцеговина: Урожай кукурузы может намного превысить прошлогодний»։ Зерно Онлайн։ 17.05.2013։ Վերցված է 2014-01-25 
  5. fruitnews.ru (05.04.2011)։ «Босния и Герцеговина, Агропром»։ polpred.com։ Վերցված է 2014-01-25 
  6. 6,0 6,1 Zdravko Marinković (июнь-август 2013)։ «Da li se gasi proizvodnja i prerada duvana u BiH?»։ INFOKOM (սերբերեն)։ Vanjskotrgovinska komora Bosne i Hercegovine։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-07-17-ին։ Վերցված է 2014-01-27 
  7. 7,0 7,1 7,2 «Bosnia and Herzegovina» (անգլերեն)։ World Factbook։ Վերցված է 2014-01-23 
  8. «Kontakt»։ // banjaluka-airport.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-02-21-ին։ Վերցված է 2016-01-10 
  9. «Red letenja»։ // mostar-airport.ba։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-31-ին։ Վերցված է 2016-01-10 
  10. «Red letenja»։ // sarajevo-airport.ba։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-28-ին։ Վերցված է 2016-01-10 
  11. «Osnovne karakteristike aerodroma»։ // tuzla-airport.ba։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-01-11-ին։ Վերցված է 2016-01-10 
  12. Алексей Ведерников (07.06.2012)։ «Хуже некуда»։ Российская газета։ Վերցված է 2014-01-22 
  13. [1]
  14. [2]
  15. [3]
  16. [4]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]