Բոսնիա և Հերցեգովինայի մշակույթ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մոստարի Հին կամուրջ, 1557, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մշակութային ժառանգություն

Բոսնիա և Հերցեգովինայի մշակույթ, Բոսնիա և Հերցեգովինա պետության ժողովուրդների (բոսնիացիներ, սերբեր, խորվաթներ) մշակույթ նախապատմական ժամանակներից մինչև մեր օրերը:

Հնագույն ժառանգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Նետահարների կողմից հետապնդվող ձին», փորագրություն քարանձավում, Ստոլաց, մ. թ. ա. 14.000

Ներկայիս Բոսնիա և Հերցեգովինա պետությունն ունի մշակութային բազում շերտեր: Նրանց առաջացումն ու անհետացումը պայմանավորված է այդ տարածքով տարբեր ժողովուրդների գաղթով:

Պալեոլիթի դարաշրջանը Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում նշանավորվել է Հարավարևելյան Եվրոպայի հնագույն հուշարձաններով` Ստոլաց քաղաքի (Հերցեգովինա) մերձակայքի Բադանժ (Badanj) քարանձավի փորագրություններով: Առավել հայտնի է «Նետահարների կողմից հետապնդվող ձին» փորագրությունը, որը ստեղծվել է մ. թ. ա. 14.500-12.000 թվականներին[1]:

Նեոլիթի ու պղնձե դարի ժամանակաշրջանում Բոսնիա և Հերցեգովինայում տեղի է ունեցել միջերկրածովյան մշակույթների միաձուլում: Հերցեգովինան գտնվել է արևմտյան միջերկրածովյան մշակույթի ազդեցության տակ, ինչն ակնհայտ է Մոստարի մոտակայքում գտնվող Կանաչ (Čairi), Կոնիցի և Գրուդի մերձակայքի քարանձավներից: Մարդիկ այդ ժամանակներում ապրել են քարանձավներում կամ լեռների լանջերին:

Մ. թ. ա. 7-րդ դարից բրոնզը փոխարինվում է երկաթով, ի հայտ են գալիս արվեստի բրոնզաձույլ առարկաներ: Իլլիրիացիների մշակույթը բրոնզի դարում սկսել է զարգանալ ներկայիս Խորվաթիայի, Սերբիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքներում: Իլլիրիական ցեղերը հյուսիսի ժողովուրդների ազդեցությամբ ստեղծել են իրենց մշակութային արժեքները:

Այստեղ ապրած հնագույն ցեղախմբերի կյանքում մեծ նշանակություն է ստացել մահացածների պաշտամունքը, ինչը երևում է հուղարկավորումներից, ոչ խոր գերեզմաններում թաղումներից այն դեպքում, երբ հարավում մահացած մարդկանց թաղել են ավազաթմբերում: Նրանց չափերը Հերցեգովինայում հասել են հինգ մետր բարձրության և հիսուն մետր լայնության:

Անտիկ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քարե բապտիստերիա, մ. թ. 4-րդ դար
Արծաթե խաչ, մ. թ. 7-րդ դար, Հերցեգովինա

Ներետվա գետի դելտայի ժողովուրդների արվեստը գտնվել է իլլիրիական դաորս ցեղի հելլենիստական ազդեցության տակ[2]:

Հռոմեացիները իլլիրիացիներին ենթարկել են մ. թ. ա. 1-ին դարում: Բոսնիա և Հերցեգովինայի հետագա պատմությունը Հռոմեական կայսրության ու Բյուզանդիայի Իլլիրիա նահանգի պատմությունն է:

Բոսնիա և Հերցեգովինայում հռոմեացիները կառուցել են մի քանի ոչ մեծ եկեղեցիներ` զարդարված բարձրաքանդակներով: Այսպես, Գրադացի եկեղեցական համալիրը (մ. թ. 184 թվական) մարմարե տաճար է, որ կառուցվել է կայսր Մարկոս Ավրելիոսի հիշատակին:

Հռոմեական ուշ շրջանի արվեստի նմուշներից են վիլլաների, քրիստոնեական դամբարանների, տաճարների ու մատուռների շինությունները Չապլինա քաղաքի մերձակայքում (4-րդ դարի սկիզբ)[3]:

Միջնադարը Բոսնիա և Հերցեգովինայի մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկարազարդում խորվաթական աղոթագրքից, Սպլիտ, 1404

Բոսնիա և Հերցեգովինայում ռոմանական ոճի արվեստը թափանցել է Խորվաթիայի տարածքից, սակայն այստեղ կիրառվել են միայն որոշ տարրեր: Պահպանված ոչ մեծաթիվ հուշարձանները` ռոմանական ճարտարապետության տարրերով, թվագրվում են ավելի ուշ շրջանի: Այս ոճին են վերաբերում Բոսնիայի տապանաքարերը, որոնք սկզբում կոչվել են ստեչկի (14-րդ դար), և սուրբ Լուկայի աշտարակի վերին հատվածները Յայցե քաղաքում (15-րդ դար):

Գոթական արվեստի ազդեցությունը 14-րդ դարում նկատելի է քաղաքների ճարտարապետության մեջ: Միջնադարյան շրջանում կառուցվել են պարզ ձևերով, խաչաձև գմբեթավոր տաճարներ (Օզրենի տաճար), ինչպես նաև մեկ նավով (Դոբրուն, 1383), ռոմանական (Յայցե), գոթական տաճարներ (Բիխաչե): Թուրքական տիրապետության շրջանում (1463 թվականից) այստեղ ձևավորվել է տների մի տեսակ` փակ ներքին բակով և աստիճանով, որը տանում է երկրորդ հարկ: Փոքր քաղաքներն ունեցել են «սահաթ կուլու»` ժամացույցի աշտարակ: Միջնադարում կառուցվել են մզկիթներ, մեդրեսե, բակեր, քարվանսարաներ, կամուրջներ, այդ թվում` թուրքական ճարտարապետության այնպիսի հուշարձաններ, ինչպիսիք են Հուսրեյ բեկի մզկիթը (1531, ճարտարապետ` Սինան), Ալի փաշայի մզկիթը (Սարաևո), Վիշեգրադի կամուրջը (1571, ճարտարապետ Սինան):

Հնագույն ժամանակներից Բոսնիայի թագավորության մեծատոհմիկ ազնվականներին թաղել են ճանապարհների հարևանությամբ գտնվող մեծ գերեզմանոցներում: Տապանաքարերը կոչվել են ստեչկիներ (թարգմանաբար` մարմար): Դրանք ունեցել են տարբեր ձևեր, երբեմն բոսնիական այբուբենի տեքստերով: Շատ տապանաքարերի վրա պատկերված են խաչեր, կիսալուսին և այլ պատկերներ:

Մանրանկարչության արվեստում 12-14-րդ դարերում նկատելի է եղել սերբական և բյուզանդական ազդեցությունը: Հայտնի են բոգոմիլյան ձեռագրերը` ժողովրդական մտածողության պարզ մանրանկարներով:

Օսմանյան մշակույթը Բոսնիա և Հերցեգովինայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

16-րդ դարում ամբողջ Բոսնիան մտել է Օսմանյան կայսրության մեջ, ինչի հետևանքով Վերածնունդի ու ուշ բարոկկոյի ազդեցությունը արևմուտքից նվազել է: Առանձին տեղերում, որտեղ զարգացել է արևմտյան արվեստը, եղել են ֆրանցիսկյան վանքեր: Նմանատիպ կառույցներ կան Դոյնիկում, Վիսոկոյում, Կրեսևոյում, Կրալիևա Սուտիեսկայում:

Իսլամական արվեստը զարգացել է մինչև 19-րդ դարը:

Այդ ժամանակ ստեղծվել են իսլամական ձեռագրեր` ձևավորված պարսկական ոճով, արաբական ինքնատիպ զարդարվեստով, կառուցվել է Մոստարի կամարակապ նշանավոր կամուրջը Ներետվա գետի վրա:

Բոսնիական իսլամական ճարտարապետության մեջ քարից կառուցվել են միայն կրոնական, հասարակական շինությունները, ամրությունները: Մասնավոր տները կառուցվել են փայտից, կավից և հարդից:

Թուրքական տիրապետության շրջանում Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում երաժշտությունը զարգացել է արևելյան երաժշտության ազդեցությամբ:

Ավստրո-Հունգարիայի ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սարաևոյի ազգային գրադարան
Սարաևոյի արվեստի ազգային ակադեմիան Միլյացկա գետի ափին

Ավստրո-Հունգարիայի կողմից Բոսնիան նվաճելուց անմիջապես հետո վերջինս վերականդանացել է: Այս շրջանի ինտենսիվ շինարարությունն ուղղված էր քաղաքների կառուցվածքային վերափոխմանն ու ժամանակակից դարձնելուն: Ճարտարապետության մեջ զարգանում են էկլեկտիկ ոճը, կլասիցիզմը, նեովերածնունդը, նեոբարոկկոն և նույնիսկ նեոռոմանական ու նեոգոթական ոճերը: Արևելյան էկլեկտիկա ոճը (նեոմավրիտանյան ոճ) զարգացել է Հարավային Իսպանիայի և Եգիպտոսի մավրիտանական ճարտարապետության հիման վրա: Այս ոճերն իրենց արտացոլումն են գտել բոսնիական քաղաքների ճարտարապետության մեջ, ինչը հատկապես ակնհայտ է Սարաևոյի կառույցներից (Ազգային գրադարանի, քաղաքապետարանի շենքեր): Այս ոճով են կառուցվել Մոստարի և Տրավնիկի (ներկայումս` ծերանոց) գիմնազիաները:

Բոսնիական առաջին նկարիչները կրթություն են ստացել եվրոպական քաղաքների` գեղարվեստի խոշոր կենտրոններում (Վիեննա, Մյունխեն, Պրահա, Կրակով, Բուդապեշտ, Փարիզ): Նրանց կրթաթոշակ են հատկացրել այնպիսի խոշոր կազմակերպություններ, ինչպիսիք են «Prosvjeta» և «Napredak» միավորումները: Աթանասի Պոպովիչի, Բրանկո Ռադուլովիչի, Պետար Չայնի աշխատանքները ստեղծվել են ակադեմիզմի ազդեցությամբ` իմպրեսիոնիզմի, մոդեռնի ու պուանտիլիզմի տարրերով:

Հարավսլավիայի թագավորության ժամանակաշրջանի արվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո կազմակերպվել են Հարավսլավիայի թագավորոթյան (խորվաթների, սերբերի ու սլովենների պետություն) նկարիչների միավորումներ: Նրանք կազմակերպել են բազմաթիվ ցուցահանդեսներ: Ցուցահանդեսի մասնակիցներից են եղել Ռոման Պետրովիչը, Յովան Բիյելիչը:

30-ական թվականներին ճարտարապետները գտնվում էին ֆունկցիոնալիզմի, Բաուհաուզի գաղափարների ազդեցության ներքո: Այդ ուղղությունները կողմնակից էին ձևերի պարզեցման. շինությունները կառուցվում էին առանց ավելորդ տարրերի, պարզ պատուհաններով (Մոստարի Դրագո Իբլերի սոցիալական ապահովության շենք, 1935):

Հարավսլավիայի սոցիալիստական ֆեդերատիվ հանրապետության ժամանակաշրջանի արվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Հարավսլավիայում նկարիչները պատկերում էին հեղափոխության ու պատերազմի թեմաներ: Ստեղծվել են խոշոր հուշարձաններ` նվիրված պատերազմի ճակատամարտերին (Սուտիեսկա, Կոզարա, Մակլեն):

Երկրում արտադրական հիմքով զարգանում են ձեռնարկությունները, կառուցվում են բնակելի ու հասարակական շինություններ, մարզահամալիրներ (Գաբրիչևո շրջան, Սարաևոյի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետ): Ֆունկցիոնալիզմի ավանդույթները 60-ական թվականներին փոխարինվեցին շինությունների ճկուն արտահայտչականությամբ, բրուտալիզմով, տեղի նյութերի դեկորատիվ կիրառումով («Սկենդերիա սպորտկենտրոն, Սարաևոյի Ժողովրդական հեղափոխության թանգարան»): 1970-ական թվականներին նկատվում է ազգային գեղարվեստական արժեքների նկատմամբ հետաքրքրության աճ (Մոստարի «Ռազվիտակ» հանրախանութ):

80-ական թվականների ճարտարապետության օրինակ է «Հոլիդեյ» հյուրանոցը, որը կառուցվել է 1983 թվականին, և Սարաևոյի «Յունիս» երկվորյակ աշտարակները (1986):

Զարգանում է երաժշտական արվեստը: 1946 թվականին Սարաևոյում հիմնադրվում է օպերային թատրոն, իսկ 1948 թվականին` ռադիոյի և հեռուստատեսության սիմֆոնիկ նվագախումբը: 1955 թվականին իր դռներն է բացել Երաժշտական ակադեմիան: Ժամանակի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններում գերիշխող են դառնում բանահյուսական մոտիվները, նեոկլասիցիզմի ոճով է ստեղծագործել կոմպոզիտոր Դ. Շկերլը: Բոսիայի մահմեդականների շրջանում տարածված են եղել սիրային թեմայով երգերը` այսպես կոչված սևդալինկաները[4]:

Արվեստը Բոսնիական պատերազմից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Հոլիդեյ» հյուրանոցը Սարաևոյում, 1983, ճարտարապետ` Իվան Ստրաուս
Բոսմալ քաղաքի կենտրոնը, 1999

Բոսնիա և Հերցեգովինայում աշխատանքներ են իրականացվում մշակութային ժառանգությունը պահպանելու ուղղությամբ: Դա կարելի է տեսնել Մոստարի Հին կամուրջի և պատմական-մշակութային նշանակություն ունեցող այլ շինությունների վերականգնման օրինակով: Շատ այլ ծրագրեր, ցավոք սրտի, մինչ օրս մնացել են անտեսված քաղաքական տարաձայնությունների ու ֆինանսների բացակայության պատճառով:

Բոսնիական պատերազմից հետո Սարաևոյում նկատվում է շինարարության աճ: Այստեղ վերանորոգվել են երկվորյակ աշտարակները, կառուցվել է «Ավազ Թվիսթ» աշտարակը, որը Բոսնիա և Հերցեգովինայի ամենաբարձր աշտարակն է: Շինությունում է հաստատվել մեծ ճանաչում ունեցող «Ավազ» թերթի շտաբ-բնակարանը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ivan Lovrenović 2001.
  2. Images of antiquities from Daorson Archived 2008-12-07 at the Wayback Machine.
  3. Answers.com
  4. Токарев, С. А. и др. Народы зарубежной Европы. — Наука, 1964. — Т. 1. — С. 428.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Малькольм, Ноэль (1994). Босния Краткая история. Нью-Йорк Юниверсити Пресс. ISBN 0-8147-5520-8.
  • Riedlmayer, Андраш (1993). Краткая история Боснии-Герцеговины. Боснийский Рукопись Собирания Проекта.
  • «Umjetničko благо Босне я Hercegovine», несколько авторов, Svjetlost, Сараево, 1987.
  • Искусство стран и народов мира. т. 1, М., 1962.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]