Դմիտրի Մենդելեև

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Դմիտրի Մենդելեև
Дмитрий Менделеев
DIMendeleevCab.jpg
Ծնվել է հունվարի 27 (փետրվարի 8), 1834[1][2]
Տոբոլսկ, Ռուսական կայսրություն[1][3][4][2]
Մահացել է հունվարի 20 (փետրվարի 2), 1907[1][4] (72 տարեկանում)
Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն[4][3]
Գերեզման Լիտերատորսկիե մոստկի
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն
Դավանանք Դեիզմ
Մասնագիտություն քիմիկոս, ֆիզիկոս, համալսարանի պրոֆեսոր և տնտեսագետ
Հաստատություն(ներ) Սանկտ Պետերբուրգի կայսերական համալսարան, Richelieu Lyceum և Q51882723?
Գործունեության ոլորտ քիմիա, ֆիզիկա, տնտեսագիտություն, երկրաբանություն, չափագիտություն և տնտեսություն
Պաշտոն(ներ) պրիվատ-դոցենտ և senior professor
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Սերբական գիտությունների և արվեստների ակադեմիա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն[5] և Accademia Nazionale delle Scienze detta dei XL
Ալմա մատեր Գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտ
Գիտական աստիճան պրոֆեսոր (1865) և պրոֆեսոր (1867)
Տիրապետում է լեզուներին ռուսերեն[6]
Գիտական ղեկավար Alexander Abramowitsch Woskressenski
Հայտնի աշակերտներ Դմիտրի Կոնովալով, Gemilian, Valery Alexandrovich, Alexander Baykov, Alexey Lavrentievich Potylitsyn և Սերգեյ Պրոկուդին-Գորսկի
Պարգևներ Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու ասպետական շքանշան Կոպլիի մեդալ Ֆարադեյի դասախոսության նրցանակ Demidov Prize Սուրբ Աննայի Առաջին Փառքի շքանշան Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշան Սպիտակ արծվի շքանշան Սուրբ Ստանիսլավի 1-ին աստիճանի շքանշան Սուրբ Վլադիմիրի 2-րդ աստիճանի շքանշան Սուրբ Վլադիմիրի 1-ին աստիճանի շքանշան Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու շքանշան Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան և Davy Medal
Ամուսին(ներ) Աննա Պոպովա
Երեխա(ներ) Վլադիմիր Մենդելեև, Լուբով Բլոկ և Վասիլի Մենդելեև
Ստորագրություն
Mendelejew signature.jpg
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Dmitri Mendeleev Վիքիպահեստում

Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեև (ռուս.՝ Дмитрий Иванович Менделеев, հունվարի 27 (փետրվարի 8), 1834[1][2], Տոբոլսկ, Ռուսական կայսրություն[1][3][4][2] - հունվարի 20 (փետրվարի 2), 1907[1][4], Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն[4][3]), ռուս քիմիկոս, ֆիզիկոս, երկրաբան, տնտեսագետ, տեխնոլոգ, բազմակողմանի գիտնական, ուսուցիչ, գյուտարար։ 1869 թվականին բացահայտել է քիմիական տարրերի պարբերականության օրենքը՝ բնագիտության հիմնական օրենքներից մեկը։ Թողել է մոտ 500 տպագիր աշխատություններ, որոնց մեջ է դասական «Քիմիայի հիմունքները»՝ առաջին կառուցվածքային շարադրանքը անօրգանական քիմիայից։

Դ. Ի. Մենդելեևը գիտության շատ բնագավառների հիմնարար հետազոտությունների հեղինակ է, ինչպիսիք են քիմիան, քիմիական տեխնոլոգիաները, ֆիզիկան, չափագիտությունը, օդագնացությունը, օդերևութաբանությունը, գյուղատնտեսությունը, տնտեսագիտությունը և այլ գիտություններ, որոնք սերտորեն կապ ունեին Ռուսաստանի արտադրողական ուժերի զարգացման կարիքների հետ։ Նա դրել է լուծույթների տեսության հիմքը, առաջարկել է նավթի բաժանման ֆրակցիոն մեթոդը, հայտնագործել է անծուխ վառոդի տեսակներից մեկը, պրոպագանդել է հանքանյութերի օգտագործումը, երաշտային հողերի ոռոգումը։ 1865-1890 թվականներին եղել է Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելևը ծնվել է 1834 թվականի փետրվարի 8-ին Սիբիրի Տոբոլսկ քաղաքում Իվան Պավլովիչ Մենդելեևի (1783—1847) և Մարիա Դմիտրևնա Մենդելեևայի (1793—1850) ընտանիքում: Նա ընտանիքի վերջին՝ 17-րդ երեխան էր[7] (по другим данным, четырнадцатым[8]): Հայրն ամենաերևելիներից մեկն էր քաղաքում, որովհետև վարում էր Տոբոլսկի նահանգի գիմնազիայի և ուսումնարանների տնօրենի պաշտոնը։ Բայց Միտյայի ծնվելուց հետո նա ծանր հիվանդացավ, և կարիքի մեջ ընկած ընտանիքի հոգսն անցավ մոր ուսերին։ Ձեռներեց կինը հոգսերի մեջ չմոռացավ երեխաների ուսման մասին և ամեն գնով կրթության տվեց նրանց։

Իր «Ջրային լուծույթների հետազոտումն ըստ տեսակարար կշռի» առաջին խոշոր աշխատության մեջ, որը նվիրված էր մորը, Դմիտրի Իվանովիչը պատմում է[9].

Aquote1.png ...Ձեր վերջին 17-րդ երեխային Դուք ոտքի եք կանգնեցրել, հայրիկի մահից հետո ձեր աշխատանքով կերակրել: Դուք սովորեցրել եք սիրել բնությունը իր ճշտությամբ, գիտությունը` իր ճշարտացիությամբ, հայրենիքը` իր հարստությամբ և բարիքներով..., ամենից շատ սիրել աշխատանքը իր դժվարություններով և ուրախություններով... Դուք պարտադրել եք սովորել աշխատել և նրանում տեսնել միակ հենարանը: Դուք ներշնչել եք և վստահորեն ինձ հանձնել եք գիտությանը` գիտակցաբար զգալով, որ դա կլինի ձեր վերջին գործը: Դուք, մահանալով, ներշնչել եք սեր, աշխատասիրություն և կայունություն: Ձեզնից ստանալով այդքան շատ` ես պաշտում եմ ձեզ և ձեր մասին հիշողությունները Aquote2.png


Մենդելեևի հորական պապը՝ Պավել Մաքսիմովիչ Սոկոլովը (1751—1808) հոգևորական էր Տվերի նահանգի Վիշնեվոլոցկոյ նահանգի Տիխոմանդրիցա գյուղում, որը գտնվում է Ուդոմլյա լճի հյուսիսային ծայրամասից երկու կիլոմետր հեռավորության վրա[10]։ Նրա չորս որդիներից միայն Տիմոֆեյն է պահպանել հայրական ազգանունը։ Ինչպես այն ժամանակ ընդունված էր հոգևորականության շրջանում, հոգևոր սեմինարիան ավարտելուց հետո Պ․ Մ․ Սոկոլովի երեք որդիներին տրվեցին տարբեր ազգանուններ․ Ալեքսանդրին՝ Տիխոմանդրիցկի (գյուղի անունով), Վասիլիին՝ Պոկրովսկի (համայնքի անունով, որտեղ ծառայել է Պավել Մաքսիմովիչը), իսկ Իվանը՝ Դմիտրի Իվանովիչի հայրը որպես մականուն ստացավ հարևան կալվածատեր Մենդելեևների ազգանունը (ինքը՝ Դմիտրի Իվանովիչն այսպես էր մեկնաբանում ազգանվան ծագումը․ «տրվել է հորը, երբ նա ինչ-որ բան փոփոխում էր, ինչպես հարևան կալվածատեր Մենդելեևն էր փոխում ձիերին»)[9][11]։

Իվան Պավլովիչ Մենդելեև՝ Դ․ Ի․ Մենդելեևի հայրը։ 19-րդ դարի առաջին կեսի անհայտ նկարիչ։ Յուղաներկ

1804 թվականին, ավարտելով հոգևոր ուսումնարանը, Դմիտրի Իվանովիչի հայրը ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Այն ավարտելով՝ Իվան Պավլովիչը Տոբոլսկում դառնում է փիլիսոփայության, կիրառական արվեստների և քաղաքատնտեսության ուսուցիչ, որտեղ էլ 1809 թվականին ամուսնացել է Մարիա Դմիտրիևնա Կոռնիլևայի հետ (սերում է սիբիրյան վաճառականների և արդյունաբերողների հին սերնդից[12][13]), որը Յակով Գրիգորևիչ Կոռնիլինի թոռնուհին էր։ 1818 թվականի դեկտեմբերին նա նշանակվել է Տամբովի շրջանի ուսումնարանների տնօրեն։ 1823 թվականի ամռանից մինչև 1827 թվականի նոյեմբեր Մենդելեևների ընտանիքը ապրել է Սարատովում, իսկ հետագայում վերադարձել են Տոբոլսկ, որտեղ Իվան Պավլովիչը ստացել է Տոբոլսկի դասական գիմնազիայի տնօրենի պաշտոնը։ Նրա արտասովոր խելքը, բարձր ստեղծագործականությունն ու զարգացածոթւյունը որոշեցին այն մանկավարժական սկզբունքները, որոնցով նա առաջնորդվում էր իր առարկաները դասավանդելիս։ Դմիտրիի ծնվելու տարում Իվան Պավլովիչը կուրանում է, որի պատճառով էլ անցնում է թոշակի։ Կատարակտը բուժելու համար նա աղջկա հետ գնում է Մոսկվա , որտեղ հաջող վիրահատությունից հետո վերականգնվում է նրա տեսողությունը։ Բայց նա չկարողացավ անցնել հին աշխատանքին, և ընտանիքը ապրում էր նրա թոշակով[9]։

Մարիա Դմիտրիևնա Մենդելեևա (ծննդյամբ Կոռնիլևա),Դ․ Ի․ Մենդելևի մայրը

Մարիա Դմիտրիևնան Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեևի մայրն է։ Այս խելացի և աշխույժ կինը մեծ դեր է խաղացել ընտանիքի կյանքում։ Չունենալով ոչ մի կրթություն՝ նա իր եղբայրների հետ անցել է գիմնազիայի ինքնուրույն կուրս։ Իվան Պավլովիչի հիվանդության պատճառով ընտանիքը տեղափոխվել էր Վերխնիե Արեմզյանի, որտեղ գտնվում էր Մարիայի եղբոր ապակու գործարանը։ Դմիտրի Մենդելեևի մայրը սկսում է ղեկավարել այդ ֆաբրիկան և Ի․ Պ․ Մենդելեևի մահից հետո ընտանիքն ապրում էր այդ ֆաբրիկայից ստացված միջոցներով։ Դմիտրի Իվանովիչը հիշում է․ «Այդ ապակու գործարանում, որը ղեկավարում էր մայրս, ստացել եմ իմ առաջին տպավորությունները բնությունից, մարդկանցից, արդյունաբերական գործերից։ 1848 թվականի հունիսի 27-ին ֆաբրիկան այրվում է»[14]։ Տեսնելով կրտսեր տղայի հատուկ ընդունակությունները՝ նա իր մեջ ուժ է հավաքում լքել իր հարազատ Սիբիրը, որպեսզի Դմիտրիին բարձրագույն կրթություն ստանալու հնարավորություն տա։ Նրանք գալիս են Մոսկվա։ Երկու տարի անց, երբ որդին ընդունվել էր Պետերբուրգ մանկավարժական ինստիտուտ, Մարիա Դմիտրիևնան մահանում է։

Մանկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դ․ Ի․ Մենդելեևի մանկությունը համընկել է աքսորված դեկաբրիստների Սիբիր գալու ժամանակաշրջանի հետ։ Ա․ Մ․ Մուրավյովը, Պ․ Ն․ Սվիստունովը, Մ․ Ա․ Ֆոնվիզինը ապրում էին Տոբոլսկի նահանգում։ Դմիտրի Իվանովիչի քույրը՝ Օլգան, դարձավ դեկաբրիստների հարավային ընկերության նախկին անդամ Ն․ Վ․ Բասարգինի կինը, և նրանք երկար ժամանակ ապրել են Յալուտորովսկում՝ Ի․ Ի․ Պուշչինի հարևանությամբ, որի հետ էլ օգնում էին Իվան Պավլովիչի մահից հետո ծայրահեղ վիճակում հայտնված Մենդելեևների ընտանիքին։

Ապագա գիտնականի աշխարհաճանաչողության վրա մեծ ազդեցություն է գործել նրա քեռին՝ Վ․ Դ․ Կոռնիլյովը, վերջինիս մոտ հաճախ են ապրել Մենդելեևները[9]։ Վասիլի Դմիտրևիչը կալվածատեր Տրուբեցկիների կառավարիչն էր։ Նրա տուն հաճախ էին այցելում մշակույթի բնագավառի ներկայացուցիչներ, որոնց թվում գրական երեկոներին կամ առանց որևէ առիթի կային գրականագետներ Ֆ․ Ն․ Գլինկան, Ս․ Պ․ Շեվիրյովը, Ի․ Ի․ Դմիտրիևը, Մ․ Պ․ Պոգոդինը, Ե․ Ա․ Բարատինսկին, Ն․ Վ․ Գոգոլը, հյուր է եղել նաև Պուշկինի հայրը՝ Ս․ Լ․ Պուշկինը, նկարիչներ Պ․ Ա․ Ֆեդոտովը, Ն․ Ա․ Ռամազանովը, գիտնականներ Ն․ Ֆ․ Պավլովը, Ի․ Մ․ Սնեգիրյովը, Պ․ Ն․ Կուդրյավցևը։ 1826 թվականին Կոռնիլյովը և նրա կինը՝ կոմանդոր Բիլինգսի աղջիկը, իրենց մոտ Պոկրովում հյուրընկալել են Ա․ Ս․ Պուշկինին, որը աքսորից վերադարձել էր Մոսկվա[15]։

Տեղեկություններ են պահպանվել, որոնցում ասվում է, որ Դ․ Ի․ Մենդելեևը Կոռնիլյովների տանը մի անգամ հանդիպել է Ն․ Վ․ Գոգոլին։

Այդ ամենով հանդերձ Դմիտրի Իվանովիչը մնացել է այնպիսին, ինչպես իր հասակակից տղաները։ Դմիտրի Իվանովիչի որդին՝ Իվան Մենդելեևը հիշում է, որ մի անգամ, երբ հայրը հիվանդ էր, իրեն ասել է․ «Ամբողջ մարմինս այնպես է ցավում, ինչպես Տոբոլսկի կամուրջի վրա մեր դպրոցական ծեծկռտուքից հետո»։

Հարկ է նշել, որ գիմնազիայի ուսուցիչների մեջ առանձնացել է ռուս գրականություն և բանահյուսություն դասավանդող հայտնի գրող Պ․ Պ․ Երշովը։ Հետագայում նրանք Դմիտրի Իվանովիչի հետ բարեկամներ են դարձել։

Ընտանիք և երեխաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դ․ Ի․ Մենդելեևը ամուսնացել է երկու անգամ։ 1862 թվականին ամուսնացել է բնիկ տոբոլսկցի Ֆեոզվա Նիկիտովնա Լեշչեվոյի (գրող Երշովի ծորթ աղջկա) հետ։ Կինը (կրճատ անունը՝ Ֆիզա) իրենից մեծ էր 6 տարով։ Այս ամուսնությունից ծնվեցին երեք երեխաները՝ աղջիկը՝ Մարիան (1863), մահացել է մանկական հասակում, տղան՝ Վլադիմիրը (1865—1898) և մյուս աղջիկը՝ Օլգան (1868—1950)։ 1876 թվականին 42-ամյա Դմիտրի Մենդելեևը ծանոթացել է սիրահարվել է 16-ամյա Աննա Իվանովնա Պոպովին (1860—1942՝ դոնյան կազակի աղջկան[16]։ Երկրորդ ամուսնությունից ծնվել են 4 երեխաները՝ Լյուբով (1881—1939), Իվան (1883—1936) և երկվորյակներ Մարիան ու Վասիլին (1886—1922)[9][17][18][19]։ 21-րդ դարում Մենդելեևների սերնդից կար միայն Ալեքսանդր Կամենսկին՝ Մենդելեևի աղջիկ Մարիայի թոռը[20]; он умер от последствий алкоголизма, не оставив потомков[21][22]։

Դ․ Ի․ Մենդելեևը եղել է ռուս գրող Ա․ Բլոկի աները, որը նրա աղջիկ Լյուբովի ամուսինն էր։

Դ․ Ի․ Մենդելեևը եղել է ռուս գիտնականներ Մ․ Յ․ Կապուստինի (պրոֆեսոր-առողջաբան) և Ֆ․ Յ․ Կապուստինի (պրոֆեսոր-ֆիզիկոս) քեռին։ Նրանք իր դուստր Եկատերինա Իվանովնա Մենդելեևի որդիներն էին[23]։

Ստեղծագործական կյանքի ժամանակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1841-1859[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1841 թ. օգոստոսի 1-ին ընդունվում է Տոբոլսկի գիմնազիայի առաջին դասարանը։ Միտյան իր զարգացմամբ ետ չէր մնում ավագ եղբորից, և, երբ վերջինիս գիմնազիա տարան, որոշեցին նրա հետ ուղարկել նաև Միտյային։ Հենց սկզբից Միտյան սկսեց հեշտ յուրացնել բնագիտական առարկաները, իսկ լատիներենի, ռուս գրականության դասերին մասնակցում էր մեծ տառապանքների գնով։ Եվ, եթե հաջողությամբ փոխադրվում էր դասարանից-դասարան, միայն ի հաշիվ մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի փայլուն իմացության։
  • 1841 թվականի օգոստոսի 9-ին նա ընդունվում է Պետերբուրգի գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտը։ Եթե գիմնազիստ Մենդելեևի համար կային սիրած ու չսիրած առարկաներ, ապա ուսանող Մենդելեևը անհագ ծարավով էր լցված ընդհանրապես գիտելիքների նկատմամբ։ Լինելով ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի ուսանող, ժամանակ էր գտնում դասախոսություններ ունկնդրելու պատմաբանասիրական, կենսաբանական ֆակուլտետներում։ Այնուամենայնիվ, ինստիտուտում սովորելու տարիներն ուղեկցվեցին առողջական աստիճանաբար վատացող վիճակով։ Բժիշկների կարծիքով նա տառապում էր թոքախտով և գտնվում էր անհույս վիճակում, բայց այդ ախտորոշումը հետագայում հերքվեց։
  • 1855 թ. հունիսի 20-ին ոսկե մեդալով ավարտում է գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտը։ Ավարտական քննություններին Մենդելեևը ներկայացավ ոչ թե իբրև սովորական մի ուսանող, այլ որպես իսկական հետազոտող։ Ուսանողական տարիները ցույց տվեցին, որ նա կարողանում է «ընդգրկել ու միացնել գիտության տարբեր բնագավառները»։ Իսկ քննությունից հետո նրա ուսուցիչ, ակադամիկոս Ֆրիցշեն խնդրագիր է ներկայացնում ինստիտուտի տնօրինությանը.
Aquote1.png « …երիտասարդը լիովին տիրապետում է քիմիական գիտության մինչև իսկ նորագույն ուղղությանը։ Խոնարհաբար խնդրում եմ աջակցել, որպեսզի ծառայության նշանակելիս պարոն Մենդելեևին հնարավորություն տրվի կատարելագործվելու քիմիայի մեջ»: Aquote2.png
  • 1855 թ. նոյեմբերի 14-ին նշանակվում է ավագ ուսուցիչ Օդեսայում։ Այստեղ ամեն ինչ կար գիտական առաջին քայլերն անող պատանու համար. լաբորատորիա, գրադարան, ժամանակ։ Եվ ընդամենը վեց ամիս հետո պաշտպանեց տեսակարար ծավալներին նվիրված դիսերտացիան, ստանալով ֆիզիկայի և քիմիայի մագիստրոսի առաջին աստիճանը։ Նրա ուսումնասիրությունները գիտական հիմքերի վրա դրեցին ապակու ստացման ողջ գործընթացը։
  • 1856 թվականին պաշտպանել է դիսերտացիան «դասախոսություններ կարդալու իրավունքի համար»՝ «Կայծքարահողային միացությունների կառուցվածքը» (ընդդիմախոսներ Ա․ Ա․ Վոսկրեսենսկի և Մ․ Բ․ Սկոբլիկով),հաջողությամբ վարել է առաջին դասախոսությունը՝ «Սիլիկատային միացությունների կառուցվածքը»։ Այնուհետև հունվարին առանձին հրատարակությամբ Պետերբուրգում լույս է տեսել Մենդելեևի թեկնածուական դիսերտացիան՝ «Իզոմորֆիզը կապված կազմության բյուրեղային ձևի այլ հարաբերությունների հետ»[24]; հոկտեմբերի 10-ին տրվել է քիմիայի մագիտրոսի գիտական աստիճան։
  • 1857 հունվարի 9-ին Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի քիմիայի ամբիոնում ստացել է պրիվատ-դոցենտի կոչում։
  • 1857—1890 թվականներին դասավանդել է Ցարական Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում (1865 թվականից՝ քիմիական տեխնոլոգիաների պրոֆեսոր, 1867 թվականից՝ ընդհանուր քաիմիայի պրոֆեսոր), կարդացել է դասախոսությունների քիմիայից, միաժամանակ 1863-1872 թվականներին եղել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսոր, ղեկավարել է այդ ինստիտուտի քիմիական լաբորատորիան, դասավանդել է նաև Նիկոլաևյան ինժեներական ակադեմիայում և ուսումնարանում։
  • 1859—1861 թվականներին գիտական գործուղումով եղել է Գերմանիայում։

Հայդելբերգյան շրջան (1859-1861)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1859 թ. ապրիլին երկու տարով մեկնում է արտասահմանյան գործուղման։ Սկզբում Մենդելեևը եղավ եվրոպական տասը համալսարանական քաղաքներում, մինչև որ կանգ առավ գերմանական Հայդելբերգի վրա։

Կատետոմետր և կոմպարատոր, Դ․ Մենդելեևի համար պատրաստել է հայտնի ֆրանսիացի մեխանիկ Սալերոնը
Դ․ Ի․ Մենդելեևի պիկնոմետրը

Այնտեղ նա հանդիպել է Ջ․ Ու․ Գիբսի հետ։ Հայդելբերգում ստեղծել է սարքավորումներով հարուստ լաբորատորիա՝ հայտնի ֆրանսիացի մեխանիկներ Պերրոյի և Սալերոնի մոտ պատվիրելով կատետոմետրեր և միկրոսկոպներ[9]։ Նա պրպտուն աշխատանքով ժխտել է «հաստատուն գազերի» գոյությունը և ցույց տվել, որ դրանք, ինչպես և բոլոր հեղուկները, ունեն այսօր գիտական աշխարհում ընդունված Մենդելեևյան «եռման բացարձակ ջերմաստիճանը»։

Արտասահմանում Մենդելեևի հետ աշխատակցում էին գիտնականներ Բորոդինն ու Սեչենովը։ Նրանց հետ Մենդելեևը քննարկման առարկա էր դարձրել նյութի մի միասնական չափ գտնելու անհրաժեշտությունը։ Դրա համար Մենդելեևն սկսեց զբաղվել իրենց հատկություններով մոտ նյութերի փոխազդեցություններն ուսումնասիրելով, որը հետագայում հիմք հանդիսացավ քիմիական գիտության բնագավառում արված հեղաշրջման համար։

Այժմ «մոլեկուլյար մեխանիկան», որը փորձում էր ձևավորել Դ․ Ի․ Մենդելեևը, ունի միայն պատմական նշանակություն, չնայած գիտնականի այդ հետազոտությունները թույլ են տալիս դիտարկել նրա հայացքների արդիականությունը, որն ընդհանուր տարածում գտավ միայն Կառլսրուեում տեղի ունեցած քիմիկոսների միջազգային կոնգրեսում(1860)[9][17][18][19]։

Հայդելբերգում Մենդելեևը սիրավեպ է ունեցել դերասանուհի Ագնեսա Ֆոյխտմանի հետ, արդյունքում Մենդելեևը նրան փող էր ուղարկում երեխայի համար, չնայած համոզված չէր, որ հայրը ինքն էր[20]։

1860-1907[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսական քիմիական ընկերության հիմնադիրները։ Ձախից աջ կանգնած են Ֆ․ Ռ․ Վրեդենը, Պ․ Ա․ Լաչինովը, Գ․ Ա․ Շմիդտը, Ա․ Ռ․ Շուլյաչենկոն, Ա․ Պ․ Բորոդինը, Ն․ Ա․ Մենշուտկինը, Ն․ Ա․ Սոկովնին, Ֆ․ Ֆ․ Բեյլշտեյնը, Կ․ Ի․ Լիսենկոն, Դ․ Ի․ Մենդելեևը, Ֆ․ Ն․ Սավչենկովը, նստած են՝ Վ․ Յու․ Ռիխտերը, Ս․ Ի․ Կովալևսկին, Ն․ Պ․ Նեչաևը, Վ․ Վ․ Մարկովնիկովը, Ա․ Ա․ Վոսկրեսենսկին, Պ․ Ա․ Իլյենկովը, Պ․ Պ․ Ալեքսեևը, Ա․ Ն․ Էնգելգարդտը (ձեռագրով գրել է Մենդելեևը)

1861 թվականի փետրվարի 14-ին արտասահմանյան գործուղումից վերադառնում է Պետերբուրգ։ Այստեղ ստանալով համալսարանի քիմիայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը, գիտական լայն գործունեություն է ծավալում։ Զբաղվում է հողերի պարարտացման, նավթարդյունաբերության հետ կապված մի շարք հարցերի ուսումնասիրություններով։ Երեսունմեկ տարեկան հասակում պաշտպանում է ջրի հետ սպիրտի միացման մասին դոկտորական դիսերտացիան։

1869 թ. փետրվարի 17-ին տպագրության է ստորագրում պարբերական համակարգի առաջին ուրվագիրը։ Մենդելեևի պարբերական աղյուսակը քիմիական նոր տարրերի հայտնաբերման միակ ու անփոխարինելի բանալին է։ Գիտնականը նրա վրա աշխատել է շուրջ 40 տարի, մինչև որ վերջապես գտավ բոլոր միացությունների հիմնական նմանությունը՝ ատոմականությունը։ Շուտով նա հրատարակեց այն նյութերի մանրամասն բնութագրերը, որոնք աշխարհում դեռ ոչ-ոք չէր տեսել։ Շուտով աշխարհի տարբեր ծայրերում սկսեցին հայտնաբերել նկարագրված հատկություններն ունեցող նյութերը՝ գալլիումը, սկանդիումը, ռադիումը և այլն, որոնք հաստատեցին աղյուսակի ճշմարտացիությունը։

1886 թ. Մենդելեևը կատարեց իր երրորդ և չորրորդ ուղևորությունը Կովկաս՝ նավթարդյունաբերության ուսումնասիրման նպատակով։ Այս ուղևորությունների և քրտնաջան հետազոտությունների արդյունքն են Մենդելեևի ներդրումները նավթամուղների, նավթատար նավերի, նավթի թորման կաթսաների ստեղծման գործում։ Նույն ձևով արդյունավետ էին գիտնականի ուղևորությունները Դոնեցկի ավազան՝ քարածխի արդյունաբերության ուսումնասիրման նպատակով, Ուրալ և Սիբիր՝ մետաղագործական արդյունաբերությունն ուսումնասիրելու համար և այլն։

Մենդելեևի գերեզմանը գրականագետների կամրջակների վրա Սանկտ Պետերբուրգում

1893 թ. հուլիսի 1-ին նշանակվում է չափ ու կշիռների գլխավոր պալատի կառավարիչ։ Խոշոր գործնական նշանակություն ունեն չափաբանության բնագավառում Մենդելեևի կատարած աշխատանքները։ Նրա ջանքերով 1899 թ. Ռուսաստանում ներդրվեց չափման մետրական համակարգը։ Ձեռնամուխ լինելով օդերևութաբանական հետազոտությունների, Մենդելեևն աշխատում է այնպիսի չափիչ սարքերի պատրաստման ուղղությամբ, որոնցով հնարավոր են դառնում ճշգրիտ չափումները մթնոլորտի տարբեր կետերում՝ առանց օդաչուի բարձրացող օդապարիկներով։

1894թ. հունիս - Օքսֆորդի և Քեմբրիջի համալսարանների դոկտորի կոչման հանդիսավոր շնորհում։

1905 թ. նոյեմբեր - ուղևորություն Լոնդոն՝ թագավորական ընկերության ամենաբարձր պարգևը՝ Կոպլեյի մեդալն ստանալու։

1907թ. հունվարի 20 - սրտի կաթվածից վախճանվեց Դ. Ի. Մենդելեևը։

Գիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դմիտրի Մենդելեև, 1885 թ․[25]

Նա 21-դ դարի հանճարեղ քիմիկոսներից մեկն է, տվել է ֆիզիկական հաստատուն մեծությունների միացությունների բազմաթիվ բնորոշումներ (տեսակարար կշիռներ, ընդարձակում և այլն), ուսումնասիրել է քարածուխի դոնեցկյան հանքավայրերը, մշակել է լուծույթների հիդրատային թեորիան։ Գրել է «Քիմիայի հիմունքները» (1868—1871) աշխատությունը, որի բազմաթիվ հրատարակությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել քիմիկոսների վրա։

 — Մ․ Ջուա (իտալ.՝ Michele Giua)[26]

Դ․ Ի․ Մենդելեևը հեղինակ է քիմիայի, ֆիզիկայի, չափագիտության, օդերեևութաբանության, տնտեսագիտության մի շարք մեծալուրջ հետազոտությունների, օդագնացության, գյուղատնտեսության, քիմիական տեխնոլոգիաների հիմնարար աշխատությունների, ժողովրդական լուսավորության և Ռուսաստանի արտադրական ուժերի զարգացման պահանջների հետ կապված այլ աշխատությունների։

1854-1856 թվականներին նա հետազոտել է միացությունների բյուրեղային ձևի և քիմիական կազմության միջև հարաբերությունները բացահայտող իզոմորֆիզմի երևույթը, ինչպես նաև քիմիական տարրերի հատկությունների կախվածությունը իրենց ատոմային զանգվածից։

1860 թվականին ցույց է տվել «եռման բացարձակ ջերմաստիճանը» կամ կրիտիկական ջերմաստիճանը։

1860 թվականի դեկտեմբերի 16-ինՄենդելեևը Հայդելբերգից գրում է Սանկտ Պետերբուրգի ուսանողական շրջանի հոգաբարձու Ի․ Դ․ Դելյանովին․ «… իմ պարապմունքների գլխավոր առարկան ֆիզիկական քիմիան է»[27].

Դ․ Ի․ Մենդելեևը հանդիսանում է «Օրգանական քիմիա» առաջին ռուսերեն դասագրքի հեղինակը (1861 թվական)։

1859 թվականին հորինել է պիկնոմետրը՝ հեղուկների խտությունը որոշող սարք։ 1865-1887 թվականներին ստեղծել է լուծույթների հիդրատային թեորիան։ Զարգացրել է միացությունների փոփոխական կազմի գոյության մասին գաղափարներ։

Հետազոտելով գազերը՝ Մենդելեևը 1874 թվականին գտել է իդեալական գազային վիճակի ընդհանուր հավասարումը՝ ներառելով ինչպես եզակիություն, գազային վիճակի կախվածությունը ջերմաստիճանից, որը 1834 թվականին հայտնաբերել էր ֆիզիկոս Կլապեյրոնը (Կլապեյրոն-Մենդելեև հավասարում

1877 թվականին Մենդելեևը առաջ է քաշել ծանր մետաղների կարբիդներից նավթի ծագման հիպոթեզը (որը սակայնայսօր չի ընդունվում գիտնականների մեծամասնության կողմից); նաև առաջարկել է նավթի մշակման կոտորակային թորման սկզբունքը։

1880 թվականին առաջ է քաշել ստորգետնյա գազաֆիկացման գաղափարը։ Զբաղվել է գյուղատնտեսության քիմիականացման հարցերով, պրոպագանդել է ապարային հավելումների օգտագործումը, չորացած հողերի ոռոգումը։ 1890-1892 թվականներին Ի․ Մ․ Չելցովի հետ համատեղ մասնակցել է անծուխ վառոդի մշակմանը։ Մի շարք աշխատությունների հեղինակ է չափագիտության ոլորտում։ Ստեղծել է կշիռների ճշգրիտ թեորիան, մշակել է լծակների կոնստրուկցիան, առաջարկել է կշռման ճշգրիտ միջոցներ։

Ժամանակի Դ․ Ի․ Մենդելեևի հետաքրքրությունները մոտ են եղել հանքագիտությանը, նրա ապարների հավաքածուն պահպանվում է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի հանքագիտության ամբիոնի թանգարանում, իսկ նրա սեղանի լեռնային բյուրղի բյուրեղաբույլը հանդիսանում է քվարցի լավագույն ցուցանմուշներից մեկը։ Այդ բյուրեղաբույլի նկարը նա տեղադրել է «Ընդհանուր քիմիա» աշխատության առաջին հրատարակությունում (1903 թվական)։ Դ․ Ի․ Մենդելեևի ուսանողական աշխատանքը նվիրված է եղել ապարների իզոմորֆոզին։

Պարբերական օրենք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դ․ Ի․ Մենդելեև։ «Տարրերի համակարգի փորձ՝ հիմնված նրանց ատոմային կշռի և քիմիական նմանության վրա» ձեռագիրը, հանդիսանում է պարբերական օրենքի առաջին տարբերակը։ 1869 թվական, փետրվարի 17 (մարտի 1)

1869 թվականի փետրվարի 17-ին ավարտելով աշխատանքը «Տարրերի համակարգի փորձ՝ հիմնված նրանց ատոմային կշռի և քիմիական նմանության վրա», Դ․ Ի․ Մենդելեևը բացահայտեց բնության հիմնարար օրենքներից մեկը՝ քիմիական տարրերի պարբերական օրենքը[28]։

1869 թվականի մարտի 6-ին (մարտի 18) Ռուսական քիմիական ընկերությունում Ն․ Ա․ Մենշուտկինը կարդաց Մենդելեևի հայտնի զեկույցը՝ «Տարրերի առանձնահատկությունների հարաբերակցությունը ատոմային կշռի հետ»[29] և շուտով հրատարակվեց Ռուսական քիմիական ընկերության ամսագրում[30]։ Այդ նույն տարում այդ զեկույցը գերմաներենով հայտնվեց «Zeitschrift für Chemie» ամսագրում, իսկ 1871 թվականին «Annalen der Chemie» ամսագրում տեղադրվեց Դ․ Ի․ Մենդելեևի ծավալուն հրատարակությունը՝ նվիրված նրա բացմանը՝ «Die periodische Gesetzmässigkeit der Elemente» (քիմիական տարրերի պարբերական օրինաչափությունը)։

Մի շարք երկրներում որոշ գիտնականներ, հատկապես Գերմանիայում, բացման համահեղինակ են համարում Լոտարա Մեյերին։ Այս համակարգերի էական տարբերությունը կայանում է նրանում, որ Մեյերի աղյուսակը այդ ժամանակվա հայտնի քիմիական տարրերի դասակարգման տարբերակ է, իսկ Մենդելեևի կողմից առաջարկած պարբերականությունը համակարգ է, որը տալիս է այն ժամանակ ոչ հայտնի տարրերի տեղը որոշելու թույլտվություն տվող օրինաչափության ընկալում, կանխագուշակել ոչ միայն գոյությունը, այլև տալ նրանց բնութագրումը[9][31]։

Պարբերական համակարգը, ատոմի կառուցվածքի մասին պատկերացումներ չտալով հանդերձ, մոտենում է այդ խնդրին, և նրա լուծումը հայտնաբերվել է ի շնորհիվ Մենդելեևի։ Հենց այս համակարգով են առաջնորդվել հետազոտողները՝ ցույց տալով իրենց հետաքրքրող գործոնները այլ ֆիզիկական բնութագրիչների հետ։ 1984 թվականի ակադեմիկոս Վ․ Ի․ Սպիցինը գրում է․ «Ատոմների կառուցվածքի և քիմիական վալենտականության բնույթի մասին առաջին պատկերացումները հիմնվել են պարբերական համակարգի օգնությամբ տեղադրված տարրերի առանձնահատկությունների օրինաչափության վրա»[32]։

Գերմանացի գիտնական, անօրգանական, ֆիզիկական և անալիտիկ քիմիաները միավորող «Անօրգանիկում» հիմնարար ձեռնարկի խմբագիր, ակադեմիկոս Լ․ Կոլդիցը այսպես է մեկնաբանում Մենդելեևի հայտնագործության առանձնահատկությունները[33]

Aquote1.png Գիտնականներից ոչ մեը չի կարողացել ձևակերպել այդ օրինաչափությունը այնպես հստակ, ինչպես Մենդելեևը։ Մասնավորապես դա վերաբերում է Ջոն Նյուլենդսին և Լ․ Մեյերին։ Դեռ չհայտնաբերված տարրերի կանխագուշակումը, նրանց առանձնահատկությունների բացահայտումը պատկանում է միայն Մենդելեևին։ Նա լավագույն կերպով իր ստեղծած պարբերական համակարգում կարողացավ կիրառել իր մեթոդը ուղղահայաց, հորիզոնական, անկյունագծի միջադրությամբ Aquote2.png


Մենդելեևը որպես անձ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանրագիտակ այս մարդու ողջ գործունեության ետևում թաքնված է նրա անձնական կյանքը՝ իր բազում ալեկոծություններով։

Ահա թե ինչպես է նրան նկարագրում անգլիացի քիմիկոս պրոֆեսոր Տորպեն. «… Նրա բարձր ու պատկառազդու հասակը, գեղեցիկ գլուխը, թավ ու երկար մազերը, արտահայտիչ դիմագծերը, կոկորդային ձայնը, իմաստալից և ինքնատիպ խոսքը, խորաթափանցությունն ու հումորի զգացումը՝ այս ամենը բնորոշում էր նրան իբրև ուժեղ և արտասավոր անհատի, և նրա ներկայությունն անմիջապես զգացվում էր ցանկացած միջավայրում։ Չնայած բնածին համեստությանը, նա մեծ հեղինակություն էր վայելում…»։

Մենդելեևի որդին՝ Իվան Դմիտրևիչ Մենդելեևը, այսպես է բնութագրել իր հորը. «Ես չեմ հիշում, որ նա, դյուրաբորբոք ու անզուսպ լինելով մեծահասակների նկատմամբ և լինելով ուժեղ մարդ, երբևէ ձայնը բարձրացներ մեզ վրա, կոպիտ խոսք ասեր։ Նա միշտ հույսը դնում էր բացառապես մեր բանականության ու բարձր գիտակցության վրա, երբեք ոչինչ չէր պահանջում, չէր հրամայում, բայց մենք զգում էինք, թե ինչպես կվշտանար մեր թուլությունների համար և սա հորդորներից ու հրամաններից ավելի խիստ էր ազդում»։

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերեն գրականություն Մենդելեևի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Սմիռնով Գ., Մենդելեև.- Եր.։ Հայաստան, 1986.-416 էջ։ Գրքում ապացուցվում է, որ ՄԵնդելեևի աշխատությունների միայն 10 տոկոսն է նվիրված քիմիային։ Նրան ավելի շատ պետք է համարել երկրաֆիզիկոս, տեխնոլոգ, տնտեսագետ, չափագետ և այլն։
  • Դավթյան Ա., Մեծ դպրոցի հիմնադիրը.- Գիտ. և տեխնիկա, 1984, N2, էջ 41-47։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Л. Чугаев Менделеев, Дмитрий Иванович // Новый энциклопедический словарьСПб.: 1915. — Т. 26. Мацеевский — Молочная кислота. — С. 263–269.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 И. Чельцов, В. К. Менделеев, Дмитрий Иванович // Энциклопедический словарьСПб.: Брокгауз—Ефрон, 1896. — Т. XIX. — С. 82–85.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Погодин С. А. Менделеев Дмитрий Иванович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 16 : Мёзия — Моршанск. — С. 67–69.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Mendeléeff, Dmitri Ivanovich // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — New York City: 1911.
  5. NNDB — 2002.
  6. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  7. Сторонкин А. В., Добротин Р. Б. Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. М.: 1984. С. 21
  8. Ходаков Ю. В. Общая и неорганическая химия: пособие для учителей. М.: 1959. С. 68
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. Л.: Наука, 1984
  10. Подушков Д. Л. Удомельские корни Дмитрия Ивановича Менделеева. Удомельская старина. 2004. № 35
  11. Մի շարք հրապարակումներում նշվում է, որ Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեևի պապը՝ Պավել Մաքսիմովիչը եղել է ինչ-որ Եմելիանա Պետրովիչի (ծնվ․ 1676) ծոռը և Եվդոկիմ Եմելիանովիչի (ծնվ. 1725) թոռը․ ինչպես հայտնի է, գյուղացիական ու հոգևորական դասերը ոչ անձնական փաստաթղթերում հիմնականում գրվում էին առանց ազգանվան։ Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելևը գրել է․ «Հայրս՝ Իվան Պավլովիչ Մենդելեևը ծննդյամբ Սոկոլով է»։ Իսկ հեղինակային աղբյուրներում նշվում է, որ քիմիկոսի հայրը Պավել Մաքսիմովիչ Սոկոլովն է։
  12. Կոռնիլովների մասին առաջին տեղեկությունները պատկանում են 17-րդ դարի սկզբին։ Վասիլի Յակովլևիչի ապուպապը 1789 թվականին տպագրատուն է բացել, որտեղ տպագրվել են Սիբիրում առաջին պարբերական հրատարակությունները։ 1796 թվականին գրատպությունը դադարեցվեց, իսկ 1802 թվականին Կոռնիլովները վաճառեցին իրենց պատկանող թղթի ֆաբրիկան։ Ծանր հիվանդանալով՝ Դմիտրի Վասիլևիչը սննկացավ և իր կյանքի վերջին օրերն անցկացրեց Ի․ Պ․ և Մ․ Դ․ մենդելեևների ընտանիքում։ Դ․ Ի․ Մենդելեևի կյանքի և գործունեության տարեգրություն․ Գիտություն, 1984
  13. Գոյություն ունի վարկած, ըստ որի Դ․ Ի․ Մենդելեևը մայրական կողմից կիրգիզական ծագում ունի, այս վարկածը պատկանում է փորձառու արխիվային աշխատող Թամարա Սերգեյևնա Կուդրյավցեվային՝ [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8718.php Դ․ Ի․ Մենդելեևի երեխաների կենսագրությունը և նրա արխիվի հետմահու պատմությունը․ Գերման Սմիրնով։ «Մենդելեևները՝ Վլադիմիր, Օլգա, Լյուբով, Իվան, Մարիա, Վասիլի․․․»՝ «Մեր ժառանգությունը» ամսագիր, 2008, № 87]
  14. Վալենտին Իվանովիչ Ստարիկով. Д. И. Менделеев։ Ուրալյան գրահրատարակություն, 1984. հ. 36.
  15. Ա․ Ա․ Վասկին. «Ես չեմ սիրում մոսկովյան կյանքը», կամ ինչ է մնացել պուշկինյան Մոսկվայից։ — М.: Спутник+. 2010. С. 33—42 ISBN 978-5-9973-0599-4
  16. «Lib.ru/Классика: Менделеева Анна Ивановна. Менделеев в жизни»։ az.lib.ru։ Վերցված է 2015-12-17 
  17. 17,0 17,1 Д. И. Менделеев. Художественный альбом. АН СССР. — Л.: Издательство ЛГУ, 1964
  18. 18,0 18,1 Младенцев М. Н., Тищенко В. Е. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. М.—Л., 1938
  19. 19,0 19,1 Тищенко В. Е., Младенцев М. Н. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. Университетский период 1861—1890 годы. — М.: Наука, 1993. ISBN 5-02-001590-3
  20. 20,0 20,1 Биографии детей Д. И. Менделеева и посмертная история его архива. Менделеевы: Владимир, Ольга, Любовь, Иван, Мария, Василий… : [судьба детей Д. И. Менделеева]
  21. Потомки Менделеева жили по-черному — Общество — МК
  22. Правнук Дмитрия Менделеева сидел в тюрьме и спился | Собеседник.ру
  23. Меркулов В. Д.։ «А.С.Попов, Д.И.Менделеев в Московской области: первый сеанс радиосвязи»։ QRZ.RU։ Վերցված է 2013-09-25 
  24. Менделеев Д. И. Изоморфизм в связи с другими отношениями кристаллической формы к составу. Дисс., предст. при окончании курса в глав. пед. ин-те студентом Д. Менделеевым. — СПб., 1856. — 234 с.
  25. Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեևի դիմանկարը Էդինբուրգի համալսարանի պրոֆեսորի արտահագուստով(ռուս.)։ Նկարիչ Իլյա Ռեպին, 1885 թ., ստվարաթուղթ, ջրաներկ, 57.5x46 սմ։ Տրետյակովյան պատկերասրահ, Սանկտ-Պետերբուրգ, Ռուսաստան։
  26. Джуа М. История химии. — М.: Мир, 1966
  27. Младенцев М. Н., Тищенко В. Е. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. М.—Л., 1938. С. 254—256
  28. Периодический закон химических элементов // Энциклопедический словарь юного химика. 2-е изд. / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М.: Педагогика, 1990. — С. 185. — ISBN 5-7155-0292-6.
  29. См. также статью: Трифонов Д. Н. Несостоявшееся выступление Менделеева (6 (18) марта 1869 г.) // Химия, № 04 (699), 16-28.02.2006
  30. Менделеев Д. И. Соотношение свойств с атомным весом элементов // Журнал Русского химического общества. — 1869. — Т. I. — С. 60—77.
  31. Семишин В. И. Периодическая система химических элементов Д. И. Менделеева. — М.: Химия, 1972
  32. Спицын В. И. Периодический закон Д. И. Менделеева с точки зрения современных представлений о веществе // Д. И. Менделеев. 150 лет со дня рождения. 1834—1984. — М.: Наука, 1986.
  33. Колдиц Л. О современном состоянии химии элементов, предсказанных Д. И. Менделеевым // Д. И. Менделеев. 150 лет со дня рождения. 1834—1984. — М.: Наука, 1986.