Դմիտրի Մենդելեև

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Դմիտրի Մենդելեև
Дмитрий Менделеев
DIMendeleevCab.jpg
Ծնվել է հունվարի 27 (փետրվարի 8), 1834
Տոբոլսկ, Q4459157?, Q604758?, Ռուսական կայսրություն[1]
Մահացել է հունվարի 20 (փետրվարի 2), 1907 (72 տարեկանում)
Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն[1]
Գերեզման Լիտերատորսկիե մոստկի
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն
Դավանանք Դեիզմ
Մասնագիտություն քիմիկոս, ֆիզիկոս, համալսարանի պրոֆեսոր և տնտեսագետ
Հաստատություն(ներ) Սանկտ Պետերբուրգի համալսարան, Richelieu Lyceum և Սանկտ Պետերբուրգի պետական տեխնոլոգիական ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտ քիմիա, ֆիզիկա, տնտեսագիտություն, երկրաբանություն, չափագիտություն և տնտեսություն
Պաշտոն(ներ) պրիվատ-դոցենտ և senior professor
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Սերբական գիտությունների և արվեստների ակադեմիա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն[2] և Accademia Nazionale delle Scienze detta dei XL
Ալմա մատեր Գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտ
Գիտական աստիճան պրոֆեսոր (1865) և պրոֆեսոր (1867)
Տիրապետում է լեզուներին ռուսերեն[3]
Գիտական ղեկավար Alexander Abramowitsch Woskressenski
Հայտնի աշակերտներ Դմիտրի Կոնովալով, Gemilian, Valery Alexandrovich, Alexander Baykov, Alexey Lavrentievich Potylitsyn և Սերգեյ Պրոկուդին-Գորսկի
Պարգևներ
Ամուսին(ներ) Աննա Պոպովա
Երեխա(ներ) Վլադիմիր Մենդելեև, Լուբով Բլոկ և Վասիլի Մենդելեև
Ստորագրություն
Mendelejew signature.jpg
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Dmitri Mendeleev Վիքիպահեստում

Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեև (ռուս.՝ Дмитрий Иванович Менделеев, հունվարի 27 (փետրվարի 8), 1834, Տոբոլսկ, Q4459157?, Q604758?, Ռուսական կայսրություն[1] - հունվարի 20 (փետրվարի 2), 1907, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն[1]), ռուս քիմիկոս, ֆիզիկոս, երկրաբան, տնտեսագետ, տեխնոլոգ, բազմակողմանի գիտնական, ուսուցիչ, գյուտարար։ 1869 թվականին բացահայտել է քիմիական տարրերի պարբերականության օրենքը՝ բնագիտության հիմնական օրենքներից մեկը։ Թողել է մոտ 500 տպագիր աշխատություններ, որոնց մեջ է դասական «Քիմիայի հիմունքները»՝ առաջին կառուցվածքային շարադրանքը անօրգանական քիմիայից։

Դ. Ի. Մենդելեևը գիտության շատ բնագավառների հիմնարար հետազոտությունների հեղինակ է, ինչպիսիք են քիմիան, քիմիական տեխնոլոգիաները, ֆիզիկան, չափագիտությունը, օդագնացությունը, օդերևութաբանությունը, գյուղատնտեսությունը, տնտեսագիտությունը և այլ գիտություններ, որոնք սերտորեն կապ ունեին Ռուսաստանի արտադրողական ուժերի զարգացման կարիքների հետ։ Նա դրել է լուծույթների տեսության հիմքը, առաջարկել է նավթի բաժանման ֆրակցիոն մեթոդը, հայտնագործել է անծուխ վառոդի տեսակներից մեկը, պրոպագանդել է հանքանյութերի օգտագործումը, երաշտային հողերի ոռոգումը։ 1865-1890 թվականներին եղել է Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելևը ծնվել է 1834 թվականի փետրվարի 8-ին Սիբիրի Տոբոլսկ քաղաքում Իվան Պավլովիչ Մենդելեևի (1783—1847) և Մարիա Դմիտրևնա Մենդելեևայի (1793—1850) ընտանիքում: Նա ընտանիքի վերջին՝ 17-րդ երեխան էր[4] (по другим данным, четырнадцатым[5]): Հայրն ամենաերևելիներից մեկն էր քաղաքում, որովհետև վարում էր Տոբոլսկի նահանգի գիմնազիայի և ուսումնարանների տնօրենի պաշտոնը։ Բայց Միտյայի ծնվելուց հետո նա ծանր հիվանդացավ, և կարիքի մեջ ընկած ընտանիքի հոգսն անցավ մոր ուսերին։ Ձեռներեց կինը հոգսերի մեջ չմոռացավ երեխաների ուսման մասին և ամեն գնով կրթության տվեց նրանց։

Իր «Ջրային լուծույթների հետազոտումն ըստ տեսկարար կշռի» առաջին խոշոր աշխատության մեջ, որը նվիրված էր մորը, Դմիտրի Իվանովիչը պատմում է[6].

Aquote1.png ...Ձեր վերջին 17-րդ երեխային Դուք ոտքի եք կանգնեցրել, հայրիկի մահից հետո ձեր աշխատանքով կերակրել: Դուք սովորեցրել եք սիրել բնությունը իր ճշտությամբ, գիտությունը` իր ճշարտացիությամբ, հայրենիքը` իր հարստությամբ և բարիքներով..., ամենից շատ սիրել աշխատանքը իր դժվարություններով և ուրախություններով... Դուք պարտադրել եք սովորել աշխատել և նրանում տեսնել միակ հենարանը: Դուք ներշնչել եք և վստահորեն ինձ հանձնել եք գիտությանը` գիտակցաբար զգալով, որ դա կլինի ձեր վերջին գործը: Դուք, մահանալով, ներշնչել եք սեր, աշխատասիրություն և կայունություն: Ձեզնից ստանալով այդքան շատ` ես պաշտում եմ ձեզ և ձեր մասին հիշողությունները Aquote2.png


1841 թ. օգոստոսի 1-ին ընդունվում է Տոբոլսկի գիմնազիայի առաջին դասարանը։ Միտյան իր զարգացմամբ ետ չէր մնում ավագ եղբորից, և, երբ վերջինիս գիմնազիա տարան, որոշեցին նրա հետ ուղարկել նաև Միտյային։ Հենց սկզբից Միտյան սկսեց հեշտ յուրացնել բնագիտական առարկաները, իսկ լատիներենի, ռուս գրականության դասերին մասնակցում էր մեծ տառապանքների գնով։ Եվ, եթե հաջողությամբ փոխադրվում էր դասարանից-դասարան, միայն ի հաշիվ մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի փայլուն իմացության։

Օգոստոսի 9-ին նա ընդունվում է Պետերբուրգի գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտը։ Եթե գիմնազիստ Մենդելեևի համար կային սիրած ու չսիրած առարկաներ, ապա ուսանող Մենդելեևը անհագ ծարավով էր լցված ընդհանրապես գիտելիքների նկատմամբ։ Լինելով ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի ուսանող, ժամանակ էր գտնում դասախոսություններ ունկնդրելու պատմաբանասիրական, կենսաբանական ֆակուլտետներում։ Այնուամենայնիվ, ինստիտուտում սովորելու տարիներն ուղեկցվեցին առողջական աստիճանաբար վատացող վիճակով։ Բժիշկների կարծիքով նա տառապում էր թոքախտով և գտնվում էր անհույս վիճակում, բայց այդ ախտորոշումը հետագայում հերքվեց ։

1855 թ. հունիսի 20-ին ավարտում է գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտը։ Ավարտական քննություններին Մենդելեևը ներկայացավ ոչ թե իբրև սովորական մի ուսանող, այլ որպես իսկական հետազոտող։ Ուսանողական տարիները ցույց տվեցին, որ նա կարողանում է «ընդգրկել ու միացնել գիտության տարբեր բնագավառները»։ Իսկ քննությունից հետո նրա ուսուցիչ, ակադամիկոս Ֆրիցշեն խնդրագիր է ներկայացնում ինստիտուտի տնօրինությանը.

Aquote1.png « …երիտասարդը լիովին տիրապետում է քիմիական գիտության մինչև իսկ նորագույն ուղղությանը։ Խոնարհաբար խնդրում եմ աջակցել, որպեսզի ծառայության նշանակելիս պարոն Մենդելեևին հնարավորություն տրվի կատարելագործվելու քիմիայի մեջ»: Aquote2.png


1855 թ. նոյեմբերի 14-ին նշանակվում է ավագ ուսուցիչ Օդեսայում։ Այստեղ ամեն ինչ կար գիտական առաջին քայլերն անող պատանու համար. լաբորատորիա, գրադարան, ժամանակ։ Եվ ընդամենը վեց ամիս հետո պաշտպանեց տեսակարար ծավալներին նվիրված դիսերտացիան, ստանալով ֆիզիկայի և քիմիայի մագիստրոսի առաջին աստիճանը։ Նրա ուսումնասիրությունները գիտական հիմքերի վրա դրեցին ապակու ստացման ողջ գործընթացը։

1859 թ. ապրիլին երկու տարով մեկնում է արտասահմանյան գործուղման։ Սկզբում Մենդելեևը եղավ եվրոպական տասը համալսարանական քաղաքներում, մինչև որ կանգ առավ գերմանական Հայդելբերգի վրա։ Այստեղ ստեղծեց սարքավորումներով հարուստ լաբորատորիա և պրպտուն աշխատանքով ժխտեց «հաստատուն գազերի» գոյությունը և ցույց տվեց, որ դրանք, ինչպես և բոլոր հեղուկները, ունեն այսօր գիտական աշխարհում ընդունված Մենդելեևյան «եռման բացարձակ ջերմաստիճանը»։

Արտասահմանում Մենդելեևի հետ աշխատակցում էին գիտնականներ Բորոդինն ու Սեչենովը։ Նրանց հետ Մենդելեևը քննարկման առարկա էր դարձրել նյութի մի միասնական չափ գտնելու անհրաժեշտությունը։ Դրա համար Մենդելեևն սկսեց զբաղվել իրենց հատկություններով մոտ նյութերի փոխազդեցություններն ուսումնասիրելով, որը հետագայում հիմք հանդիսացավ քիմիական գիտության բնագավառում արված հեղաշրջման համար։

1861 թվականի փետրվարի 14-ին արտասահմանյան գործուղումից վերադառնում է Պետերբուրգ։ Այստեղ ստանալով համալսարանի քիմիայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը, գիտական լայն գործունեություն է ծավալում։ Զբաղվում է հողերի պարարտացման, նավթարդյունաբերության հետ կապված մի շարք հարցերի ուսումնասիրություններով։ Երեսունմեկ տարեկան հասակում պաշտպանում է ջրի հետ սպիրտի միացման մասին դոկտորական դիսերտացիան։

1869 թ. փետրվարի 17-ին տպագրության է ստորագրում պարբերական համակարգի առաջին ուրվագիրը։ Մենդելեևի պարբերական աղյուսակը քիմիական նոր տարրերի հայտնաբերման միակ ու անփոխարինելի բանալին է։ Գիտնականը նրա վրա աշխատել է շուրջ 40 տարի, մինչև որ վերջապես գտավ բոլոր միացությունների հիմնական նմանությունը՝ ատոմականությունը։ Շուտով նա հրատարակեց այն նյութերի մանրամասն բնութագրերը, որոնք աշխարհում դեռ ոչ-ոք չէր տեսել։ Շուտով աշխարհի տարբեր ծայրերում սկսեցին հայտնաբերել նկարագրված հատկություններն ունեցող նյութերը՝ գալլիումը, սկանդիումը, ռադիումը և այլն, որոնք հաստատեցին աղյուսակի ճշմարտացիությունը։

Դմիտրի Մենդելեև, 1885 թ․[7]

1886 թ. Մենդելեևը կատարեց իր երրորդ և չորրորդ ուղևորությունը Կովկաս՝ նավթարդյունաբերության ուսումնասիրման նպատակով։ Այս ուղևորությունների և քրտնաջան հետազոտությունների արդյունքն են Մենդելեևի ներդրումները նավթամուղների, նավթատար նավերի, նավթի թորման կաթսաների ստեղծման գործում։ Նույն ձևով արդյունավետ էին գիտնականի ուղևորությունները Դոնեցկի ավազան՝ քարածխի արդյունաբերության ուսումնասիրման նպատակով, Ուրալ և Սիբիր՝ մետաղագործական արդյունաբերությունն ուսումնասիրելու համար և այլն։

1893 թ. հուլիսի 1-ին նշանակվում է չափ ու կշիռների գլխավոր պալատի կառավարիչ։ Խոշոր գործնական նշանակություն ունեն չափաբանության բնագավառում Մենդելեևի կատարած աշխատանքները։ Նրա ջանքերով 1899 թ. Ռուսաստանում ներդրվեց չափման մետրական համակարգը։ Ձեռնամուխ լինելով օդերևութաբանական հետազոտությունների, Մենդելեևն աշխատում է այնպիսի չափիչ սարքերի պատրաստման ուղղությամբ, որոնցով հնարավոր են դառնում ճշգրիտ չափումները մթնոլորտի տարբեր կետերում՝ առանց օդաչուի բարձրացող օդապարիկներով։

1894թ. հունիս - Օքսֆորդի և Քեմբրիջի համալսարանների դոկտորի կոչման հանդիսավոր շնորհում։

1905 թ. նոյեմբեր - ուղևորություն Լոնդոն՝ թագավորական ընկերության ամենաբարձր պարգևը՝ Կոպլեյի մեդալն ստանալու։

1907թ. հունվարի 20 - սրտի կաթվածից վախճանվեց Դ. Ի. Մենդելեևը։

Մենդելեևը որպես անձ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանրագիտակ այս մարդու ողջ գործունեության ետևում թաքնված է նրա անձնական կյանքը՝ իր բազում ալեկոծություններով։

Ահա թե ինչպես է նրան նկարագրում անգլիացի քիմիկոս պրոֆեսոր Տորպեն. «… Նրա բարձր ու պատկառազդու հասակը, գեղեցիկ գլուխը, թավ ու երկար մազերը, արտահայտիչ դիմագծերը, կոկորդային ձայնը, իմաստալից և ինքնատիպ խոսքը, խորաթափանցությունն ու հումորի զգացումը՝ այս ամենը բնորոշում էր նրան իբրև ուժեղ և արտասավոր անհատի, և նրա ներկայությունն անմիջապես զգացվում էր ցանկացած միջավայրում։ Չնայած բնածին համեստությանը, նա մեծ հեղինակություն էր վայելում…»։

Մենդելեևի որդին՝ Իվան Դմիտրևիչ Մենդելեևը, այսպես է բնութագրել իր հորը. «Ես չեմ հիշում, որ նա, դյուրաբորբոք ու անզուսպ լինելով մեծահասակների նկատմամբ և լինելով ուժեղ մարդ, երբևէ ձայնը բարձրացներ մեզ վրա, կոպիտ խոսք ասեր։ Նա միշտ հույսը դնում էր բացառապես մեր բանականության ու բարձր գիտակցության վրա, երբեք ոչինչ չէր պահանջում, չէր հրամայում, բայց մենք զգում էինք, թե ինչպես կվշտանար մեր թուլությունների համար և սա հորդորներից ու հրամաններից ավելի խիստ էր ազդում»։

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերեն գրականություն Մենդելեևի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Սմիռնով Գ., Մենդելեև.- Եր.։ Հայաստան, 1986.-416 էջ։ Գրքում ապացուցվում է, որ ՄԵնդելեևի աշխատությունների միայն 10 տոկոսն է նվիրված քիմիային։ Նրան ավելի շատ պետք է համարել երկրաֆիզիկոս, տեխնոլոգ, տնտեսագետ, չափագետ և այլն։
  • Դավթյան Ա., Մեծ դպրոցի հիմնադիրը.- Գիտ. և տեխնիկա, 1984, N2, էջ 41-47։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]