Մտահայեցողական փիլիսոփայություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Մտահայեցողական փիլիսոփայություն, սպեկուլյատիվ փիլիսոփայություն, փիլիսոփայական այն ուսմունքները, որոնք հավակնում են բացառապես մտածական ճանապարհով (խորհրդածությամբ՝ ռեֆլեքսիայով) դուրս գալու անմիջական փորձի շրջանակներից և կազմելու գիտելիք արտափորձային էությունների ու սկզբունքների մասին։ Մտահայեցողական փիլիսոփայության գոյությունը պայմանավորված է պատմական յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանում փորձնական գիտելիքի սահմանափակությամբ և տեսական ու աշխարհայացքային ընդհանրացումներ կատարելու, սկզբունքներ մշակելու անհրաժեշտությամբ։ Մտահայեցողական փիլիսոփայությունը գոյություն է ունեցել մետաֆիզիկական ուսմունքների ձևով։ Մերժելով վերջիններս՝ Կանտը և Հեգելը, այսուհանդերձ, մտահայեցողությունը պահպանել են որպես փորձնական գիտություններից ի վեր կանգնած տեսական մտածողության առանձնահատուկ միջոց։ Ջ. Բերկլիից և Դ. Հյումից սերող էմպիրիզմի գիծը, հատկապես XIX դ. պոզիտիվիզմը, ընդհակառակը, մերժել է մտահայեցողությունը, իսկ նեոպոզիտիվիզմը ժխտել է փիլիսոփայությունն առհասարակ՝ այն նույնացնելով մտահայեցողական փիլիսոփայության, մետաֆիզիկայի հետ։ Բնագիտության պատմության մեջ ևս առկա է մեթոդաբանական երկու գիծ. Նյուտոնից սկիզբ առնող «սկզբունքների մեթոդը» տեսության կառուցման հիմքում դնում է անմիջական փորձն ընդհանրացնող սկզբունքները և մերժում փորձնական երևույթների հիմքում ընկած «վերջնական պատճառների» ու «թաքնված մեխանիզմի» մասին մտահայեցողական հիպոթեզները։ Դեկարտից սերող «մոդելների կամ հիպոթեզների մեթոդը» աշխատում է հենց դրանցով բացատրել և դրանցից արտածել փորձնական երևույթներն ու օրինաչափությունները։ Դիալեկտիկական մատերիալիզմը, մերժելով մտահայեցողական փիլիսոփայության և առհասարակ գիտական մտակառուցումները, միաժամանակ ընդգծում է մտածողության ակտիվությունը «փորձ-տեսություն» հարաբերության մեջ, փիլիսոփայական մտածողության դերը մասնավոր գիտությունների աշխարհայացքային ու մեթոդաբանական սկզբունքների մշակման և իմացաբանական խնդիրների լուծման գործում։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 63 CC-BY-SA-icon-80x15.png