Կենսաքիմիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Կենսաքիմիան (կենսաբանական քիմիա) կենդանի օրգանիզմների քիմիական բաղադրության, այդ օրգանիզմներում ընթացող և նրանց կենսագործունեության հիմքում ընկած քիմիական պրոցեսների մասին գիտություն է։ Կենսաքիմիան դա քիմիայի ճյուղերից է, որն սկզբունքայնորեն տարբերվում է ոչ միայն անօրգանական քիմիայից, այլ նաև օրգանական քիմիայից, որոնք կապ չունեն կենդանի օրգանիզմներում ընթացող պրոցեսների ուսումնասիրման հետ։

Կենսաքիմիան գտնվում է 3 գիտությունների՝ ֆիզիկայի, քիմիայի և կենսաբանության խաչման տեղում։ Յուրաքանչյուր կենդանի մարմին ենթարկվում է ֆիզիկայի և քիմիայի օրենքներին, սակայն վերջինիս (կենդանի մարմնի) համար հիմնականը, առանձնահատուկը հանդիսանում են կենսաբանական օրինաչափությունները։ Իսկ մարդը, ինչպես ցանկացած կենդանի օբյեկտ, նույնպես ենթարկվում է կենսաբանական օրենքներին, սակայն որպես հասարակության անդամ, ենթարկվում է նաև սոցիալական օրենքներին։

Կենսաքիմիայի ուսումնասիրման առարկան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենսաքիմիա գիտությունը ուսումնասիրում է՝

  1. Օրգանիզմների (կենդանի) քիմիական բաղադրությունը (ստատիկ կենսաքիմիա
  2. Կենդանի օրգանիզմում նյութափոխանակության քիմիական ռեակցիաները և օրենքները, ըստ որոնց ընթանում են այդ փոխարկումները (դինամիկ կենսաքիմիա
  3. Կյանքի պրոցեսների ֆիզիոլոգիական ֆունկցիայի վերածման օրենքները կամ հակիրճ ուսումնասիրում է նյութափոխանակության և օրգանիզմի կենսաբանական ֆունկցիաների կապը։ Համարվում է ֆունկցիոնալ կենսաքիմիայի բաժինը։

Կենսաքիմիայի բաժինները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրության օբյեկտից կամ ուղղությունից կախված ժամանակակից կենսաքիմիան տրոհվում է մի քանի առանձին ինքնուրույն բաժինների.

  1. Ընդհանուր կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է կենսագործունեության պրոցեսներին մասնակցող քիմիական նյութերի կառուցվածքի, բաղադրության և փոխարկումների օրինաչափությունները։
  2. Կենսաօրգանական քիմիա – բացահայտում է կենդանի բջջի կարևորագույն համակարգերի գործունեության ֆիզիկոքիմիական հիմունքները՝ օգտագործելով քիմիայի մեթոդները, գաղափարները, ներառելով կառուցվածքային և տարածական քիմիական անալիզը, բնական միացությունների և նրանց անալոգների մասնակի և լրիվ սինթեզը։
  3. Կենսանօրգանական քիմիա – ուսումնասիրում է օրգանական մոլեկուլների հետ անօրգանական իոնների միջև առաջացած կոմպլեքս միացությունների ֆունկցիոնալ ակտիվությունը, նրանց մասնակցությունը կենսագործունեության պրոցեսներում։
  4. Կենդանիների կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմների բաղադրությունն ու նրանցում նյութերի և էներգիայի փոխակերպումները։
  5. Բույսերի կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է բուսական օրգանիզմների բաղադրությունը և նրանցում նյութերի և էներգիայի փոխարկումները։
  6. Միկրոօրգանիզմների կենսաքիմիա – բացահայտում է նույն հարցերը, ինչ վերջին երկու բաժինները, սակայն ուսումնասիրության օբյեկտները հանդիսանում են միկրոօրգանիզմները։
  7. Բժշկական կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է մարդու օրգանիզմում նյութերի բաղադրությունն ու նրանց էներգիայի նորմալ և պաթոլոգիկ փոխարկումները։
  8. Անասնաբուժական կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է նույն հարցերը կենդանիների մոտ։
  9. Տեխնիկական կենսաքիմիա – բացահայտում է հիմնական սննդանյութերի բաղադրությունը, նրանց փոխարկումները արտադրության և պահպանման ընթացքում։ Մշակում է նաև կենսաքիմիական պրոցեսների օգտագործման ձևերն արտադրությունում։
  10. Ռադիացիոն կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է օրգանիզմում իոնացող ճառագայթման ազդեցության տակ նյութերի բաղադրության և փոխանակման փոփոխությունը։
  11. Քվանտային կենսաքիմիա – օրգանիզմում կենսաբանական նշանակության նյութերի հատկությունները, ֆունկցիաները և փոխարկման ուղիները համարում է քվանտաքիմիական հաշվարկներով ստացված նրանց (նյութերի) էլեկտրոնային բնութագրականների հետ։
  12. Տիեզերական կենսաքիմիա – զբաղվում է տիեզերքի քիմիական պրոբլեմներով։

Նշված ցուցակը, այնուամենայնիվ, ամբողջովին չի ընդգրկում ժամանակակից բաժինները։ Կենսաքիմիայի ընդերքում՝ կենսաբանության, քիմիայի, ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի և կիբերնետիկայի խաչման տեղում ծնվեց մոլեկուլային կենսաբանությունը՝ գիտություն կենդանի մատերիայի գոյությունն ապահովող մոլեկուլների կառուցվածքի և հատկությունների մասին։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Fromm, Herbert J.; Hargrove, Mark (2012). Essentials of Biochemistry. Springer. ISBN 978-3-642-19623-2. 
  • Hunter, Graeme K. (2000). Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life. Academic Press. ISBN 978-0-12-361811-5. 
  • Tropp, Burton E., Molecular Biology =4th, «Jones & Bartlett Learning», 2012, ISBN 978-1-4496-0091-4։
  • Vasudevan, D. M. et al., Textbook of Biochemistry for Medical Students =7th, «JP Medical Publishers», 2013, ISBN 978-9-3509-0530-2։
  • Collier, Leslie; Balows, Albert; Sussman, Max., Topley and Wilson’s Microbiology and Microbial Infections, «Virology», 1998, ISBN 0-340-66316-2։
  • Северин, Е.С., Биохимия: Учеб. для вузов, «ГЭОТАР Медиа», 2003 — 779, էջեր 779 — 779 էջ, ISBN 5-9231-0254-4=Под ред. Е.С. Северина։
  • Березов Т. Т., Коровкин Б. Ф., Биологическая химия: Учебник, М., «Медицина», 1998 — 704, էջեր 704 — 704 էջ, ISBN 5-225-02709-1։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]