Լուի Պաստյոր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լուի Պաստյոր
Louis Pasteur
Louis Pasteur by Pierre Lamy Petit.jpg
Ծնվել է դեկտեմբերի 27, 1822(1822-12-27)[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10]
Դոլ, Ֆրանսիա[11][9]
Մահացել է սեպտեմբերի 28, 1895(1895-09-28)[1][3][4][5][6][7][8][9][10] (72 տարեկանում)
Castle of Villeneuve-l'Étang, Մարն-լա-Կոկետ[12][9]
բնական մահով[9]
Գերեզման Պանթեոն (Փարիզ)[9]
Քաղաքացիություն Ֆրանսիա[9]
Ազգություն ֆրանսիացի
Դավանանք կաթոլիկ
Մասնագիտություն մանրէաբան, քիմիկոս, համալսարանի պրոֆեսոր և կենսաքիմիկոս
Հաստատություն(ներ) Ստրասբուրգի համալսարան[9], Լիլի համալսարան[9], Բարձրագույն նորմալ դպրոց[9] և Տեխնոլոգիական համալսարան Lille[9]
Գործունեության ոլորտ քիմիա[9] և Մանրէաբանություն[9]
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն[9], Փարիզի գիտափիլիսոփայական միություն[9], Լիլի գիտությունների, գյուղատնտեսության և արվեստների ընկերություն[9], Ֆրանսիական ակադեմիա[9], Լինչեի ազգային ակադեմիա[9], Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն[9], ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա[13][9], Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա[9], Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա[9], Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա[9], Կոստանդնուպոլսի հելլենիստական բանասիրության միություն[9], Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա[9], Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա[9], Poznań Society of Friends of Learning[9], Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա[9], Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա[9], Սերբական գիտությունների և արվեստների ակադեմիա[9], Իտալիայի գիտությունների ազգային ակադեմիա[14][9], Ազգային բժշկական ակադեմիա[9] և Royal Academy of Medicine of Belgium[9]
Ալմա մատեր Բարձրագույն նորմալ դպրոց[9] և Սենտ-Լուիսի լիցեյ[9]
Տիրապետում է լեզուներին ֆրանսերեն[15][9]
Գիտական ղեկավար Antoine Jérôme Balard[9]
Եղել է գիտական ղեկավար Victor Babeș, Պիեռ Պոլ Էմիլ Ռու, Albert Calmette, Nikolay Gamaleya և Étienne Wasserzug
Հայտնի աշակերտներ Շառլ Ֆրիդել[9], Charles Chamberland[9] և Պիեռ Պոլ Էմիլ Ռու[9]
Պարգևներ Պատվո լեգեոնի Մեծ խաչի ասպետ[16][9] Լևենհուկի մեդալ[9] Կոպլիի մեդալ[17][9][18] Ռումֆորդի մեդալ[9] Ռումֆորդի մեդալ[9] Գյուղատնտեսական երախտիքի ասպետ[19] Սուրբ Աննայի Առաջին Փառքի շքանշան[9] Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ[9] Վարդի շքանշան[9] Jecker Prize[9] Ալբերտի մեդալ[9] և Concours général[9]
Ամուսին(ներ) Մարի Պաստյոր[9] և Marie Anne Laurent[9]
Երեխա(ներ) Marie-Louise Pasteur[9]
Հայր Joseph Pasteur[9]
Հեղինակի անվան հապավումը (բուսաբանություն) Pasteur
Ստորագրություն
Louis Pasteur Signature.svg
Louis Pasteur Վիքիպահեստում
Պաստյորի հուշարձանը Փարիզում
Պաստյորի ինստիտուտը Փարիզում

Լուի Պաստյոր (ֆր.՝ Louis Pasteur, դեկտեմբերի 27, 1822(1822-12-27)[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10], Դոլ, Ֆրանսիա[11][9] - սեպտեմբերի 28, 1895(1895-09-28)[1][3][4][5][6][7][8][9][10], Castle of Villeneuve-l'Étang, Մարն-լա-Կոկետ[12][9]), ֆրանսիացի միկրոկենսաբան և քիմիկոս, Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ (1881)։ Ուսումնասիրելով մարդու բազմաթիվ ախտածին մանրէներ և հիվանդություններ՝ Պաստյորը հիմնադրեց իմունաբանությունը և միկրոկենսաբանությունը։ Նրա անունն է կրում իր կողմից հայտնաբերված պաստերիզացում երևույթը։ Նա շատ տաղանդավոր մարդ էր, հրապուրվել էր քիմիայով և 27 տարեկան հասակում արդեն պրոֆեսոր էր։ Նրա ուսումնասիրություններն ու հայտնագործությունները հիացնում էին գիտնականներին։ Եվ ոչ ոք չէր էլ կռահում, որ շուտով նա թողնելու է քիմիան և հետազոտություններ է կատարելու միանգամայն այլ բնագավառում։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուի Պաստյորը ծնվել է Ֆրանսիայի արևելքում՝ Դոլ քաղաքում[20], կաշեգործի ընտանիքում: Հայրը՝ Ժան-Ժոզեֆ Պաստյորը, ժամանակին մասնակցել էր Նապոլեոն Բոնապարտի ռազմական արշավանքներին, ճակատամարտերին[21]:

Լուին մանկությունն անց է կացրել Շվեյցարիայի հետ սահմանին մերձ Արբուա քաղաքում: Այստեղ էլ հաճախել է դպրոց, այնուհետև՝ քոլեջ, որտեղ, չնայած տարիքով ամենփոքրը լինելուն, ջանասիրության, ընթերցասիրության, խելքի, ուշիմության շնորհիվ դարձել է դասախոսի օգնական: Ի դեպ, դեռ վաղ հասակում դրսևորել է նաև նկարչի ու գրողի անուրանալի ձիրքեր, սակայն հետագայում չի զարգացրել դրանք՝ իրեն լիովին նվիրելով գիտությանը:

Ուսումը շարունակել է Բզանսոնում, այնուհետև՝ Փարիզում՝ լավագույն ուսումնական հաստատության համարում ունեցող Էկոլ նորմալ բարձրագույն դպրոցում (եղել է համբավավոր բնագետներ, պրոֆեսորներ Դյումայի և Բալարդի ուսանողը): Ուսումնառությունն ավարտելով՝ որոշ ժամանակ ֆիզիկա է դասավանդել Դիժոնի ավագ դպրոցում: 1849 թվականին մեկնել է Ստրասբուրգ, որտեղ հաջողությամբ պաշտպանել է դոկտորական իր ատենախոսությունը: Այդ նույն տարում ամուսնացել է Ստրասբուրգի համալսարանի ռեկտորի դստեր՝ Մարի Լորանի հետ, ունեցել են հինգ երեխա, որոնցից երեքը վաղ հասակում մահացել են որովայնային տիֆից (ի դեպ, անձնական այդ ողբերգությունն է դրդել, որ նա խորամուխ լինի մանրէաբանության մեջ):

1854 թվականին Ստրասբուրգից ընտանիքով մեկնել է Լիլ՝ վերաբացելու տեղի համալսարանը: Երեք տարի անց էլ նշանակվել է Փարիզի Էկոլ նորմալ բարձրագույն դպրոցի ուսումնական աշխատանքների գծով ղեկավար: 1857 թվականը Լուի Պաստերի կյանքում նշանավորվել է նաև նրանով, որ վերջապես հրապարակել է ֆերմենտացիայի (խմորման) և նյութերի քայքայման բնագավառներում իր կատարած ուսումնասիրությունների արդյունքները: Նա հետազոտել է հետվակցինային իմունիտետի երևույթը, հայտնաբերել մի շարք վակցիններ, այդ թվում՝ կատաղության, սիբիրախտի, խոլերայի դեմ: Հայտնագործել է նաև բակտերիաների աճեցման մեթոդներ, առաջինը կիրառել հեղուկ միջոցներ: Իր մեծարժեք հայտնագործությունների, անձնվեր աշխատանքի համար Լուի Պաստյորը արժանացել է Պատվո լեգեոնի ասպետի բարձր կոչման, դարձել աշխարհի մի շարք երկրների գիտական հաստատությունների, կազմակերպությունների պատվավոր անդամ[22]:

Նշանավոր գիտնականը մահացել է 1895 թվականին, Փարիզի Սեն Կլու արվարձանում: Թաղվել է Փարիզի Աստվածամոր տաճարում: Հետագայում նրա աճյունը տեղափոխվել և վերահուղարկավորվել է Ֆրանսիայի մայրաքաղաքի Լուի Պաստյորի անվան ինստիտուտի մոտ հատուկ այդ նպատակով կառուցված մատուռում:

Գիտական աշխատանքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պաստյորը հռչակվել է առաջին հերթին գինեթթվի երկու էնանտոմորֆ բյուրեղային ձևերի հայտնագործման շնորհիվ (1848 թ.)[23]: Նա առաջինն է առաջ քաշել այն վարկածը, որ գոյություն ունեն էնանտիոմերներ՝ իզոմերներ, որոնք միմյանցից տարբերվում են այնպես, ինչպես առարկան և դրա հայելային արտացոլանքը:Այս հայտնագործությամբ հիմք է դրվել գիտության մի նոր ճյուղի՝ ստերեոքիմիայի[24]: 1857-1868 թվականներին նա նվիրվել է խմորման գործընթացների ուսումնասիրությանը, բացահայտել ու ցույց տվել, որ խմորումը՝ ֆերմենտացիան, միկրոբների ազդեցության հետևանք է: Այդ ուսումնասիրությունների արդյունքում զարգացրել է սննդամթերքը ջերմային մշակման ենթարկելու միջոցով դրա տևական պահպանությունն ապահովելու մեթոդը, որը հայտնագործողի իսկ անունով ստացել է պաստերիզացիա անվանումը, ինչպես նաև ժխտել է միկրոբների ինքնավերականգնման տեսությունը:

Սակայն առավել մեծարժեք են համարվում Լուի Պաստյորի հայտնագործությունները բակտերիոլոգիայի և վիրուսոլոգիայի բնագավառներում, հայտնագործություններ, որոնց գագաթնակետը հանդիսացավ մարդապաշտպան առաջին վակցինի ստեղծումը: Այդ ուսումնասիրությունները նա իրականացրել է 1881-1885 թվականներին: Արդեն իսկ 1885 թվականին վակցինը առաջին անգամ հաջողությամբ կիրառվել է կենդանի մարդուն կատաղությունից բուժելու նպատակով:

Պաստյորի իրականացրած աշխատանքները միաժամանակ լավագույն նմուշօրինակ են ծառայում քիմիայի, անատոմիայի, ֆիզիկայի բնագավառներում հիմնարար և կիրառական ուսումնասիրությունները համակցելու առումով:

Կարևորագույն իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1848 թ. - գինեթթվի օպտիկականորեն ակտիվ իզոմերների վերաբերյալ ուսումնասիրությունների հրապարակում
  • 1862 թ. ապրիլի 20 - պաստերացման առաջին հաջող փորձի իրականացում (Կլոդ Բեռնարի հետ համատեղ)
  • 1885 թ. հունիսի 6 - կատաղության դեմ վակցինի առաջին կիրառում: Դեղը ներարկվել է իննամյա Ժոզեֆ Միստերին, որին կծել էր կատաղած շունը: Վակցինի ներարկման շնորհիվ հնարավոր է եղել փրկել տղայի կյանքը:
  • 1895 թ. - Լուի Պաստյորին շնորհվել է Լևենհուկի մեդալ, որը բարձրագույն պարգևն է միկրոկենսաբանների շրձանում:

Ուշագրավ փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Պաստյորը ողջ գիտակից կյանքի ընթացքում զբաղվել է կենսաբանությամբ, բուժել հիվանդների՝ չունենալով ո՛չ կենսաբանի և ո՛չ էլ բժշկի կրթություն[25].
  • Ճանաչված նկարիչ Ժան-Լեոն Ժերոմը, ծանոթանալով Լուի Պաստյորի պատանեկան տարիների նկարչական աշխատանքներին, գոհունակություն է հայտնել, որ նա ընտրել է գիտնականի, և ոչ թե նկարչի մասնագիտությունը, և այդպիսով ինքն ազատվել է շատ ուժեղ մրցակցից:
  • 1868 թվականին՝ 45 տարեկան հասակում, Պաստյորն ունեցավ արյան զեղում ուղեղում, և նա հաշմանդամ դարձավ. ձախ ձեռքը լիովին կաթվածահարվեց, ձախ ոտքն էլ մի կերպ քարշ էր տալիս: Մահից մազապուրծ՝ ի վերջո փոքր-ինչ կարգավորեց իր առողջական վիճակը: Եվ՝ դեռ ավելի՛ն. դրանից հետո է, որ նա կատարեց իր մեծագույն հայտնագործությունները. ստեղծեց կատաղության և սիբիրախտի դեմ վակցին-ներարկումները: Իսկ երբ մահացավ, հետազոտությունը ցույց տվեց, որ ուղեղի հսկայական մասը քայքայված է եղել:
  • Ռուս անվանի բժիշկ, գիտնական Իլյա Մեչնիկովի վկայությամբ՝ Պաստյորը բոցավառ հայրենասեր էր, իր ողջ էությամբ ատում էր թշնամի գերմանացիներին: Երբ փոստը բերում էր գերմանական ինչ-որ հրատարակություն, երկու մատով բռնում էր ու գերագույն նողկանքով մի կողմ շպրտում:
  • Պաստյորի մահից տարիներ անց նրա անունով է կոչվել բակտերիաների մի տեսակ (պաստերելլա - Pasteurella[en]), որոնք սեպտիկ հիվանդություններ են առաջ բերում (թեև գիտնականը այդ բակտերիաների հետ որևէ առնչություն, թերևս, չի էլ ունեցել):
  • Պաստյորն արժանացել էր աշխարհի գրեթե բոլոր երկրների բարձրագույն պետական պարգևների՝ շքանշանների. նա ուներ շուրջ երկու հարյուր այդպիսի պարգև:

Հիշատակի հավերժացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Լուի Պաստյորի անունով է կոչվել Փարիզի միկրոկենսաբանության ինստիտուտը, որը վարակիչ հիվանդությունների ուսումնասիրման և դրանց դեմ պայքարի կազմակերպման գործի առաջատարներից մեկն է աշխարհում: Այստեղ կատարված հայտնագործությունները մեծապես նպաստել են, որ արդյունավետ պարքար տարվի մարդկության գլխին պատուհաս դարձած այնպիսի հիվանդությունների դեմ, ինչպես՝ դիֆթերիան, փայտացումը, տուբերկուլյոզը, պոլիոմիելիթը, դեղին տենդը, ժանտախտը: 1983 թվականին այստեղ հայտնաբերվել է ՄԻԱՎ-ը: 1908 թվականից ի վեր ինստիտուտի ութ գիտնական-աշխատակիցներ արժանացել են Նոբելյան մրցանակի՝ բժշկագիտության և ֆիզիոլոգիայի բնագավառներում կատարած գյուտերի, ակնառու նվաճումների համար:
  • Ի պատիվ Պաստյորի էր անվանակոչվել Ստրասբուրգի համալսարանի երեք բաժանմունքներից գլխավորը:
  • Լուի Պաստյորի անունն են կրում ավելի քան երկու հազար փողոցներ, պողոտաներ, հրապարակներ աշխարհի տարբեր երկրներում:
  • 1961 թվականին միջազգային աստղագիտական միությունը Լուի Պաստյորի անունը շնորհեց Լուսնի հակառակ կողմի խառնարաններից մեկին:

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Debré P., E. Forster (1998)։ Louis Pasteur։ Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press։ ISBN 0-8018-5808-9 
  • Duclaux E.Translated by Erwin F. Smith and Florence Hedges (1920)։ Louis Pasteur: The History of a Mind։ Philadelphia, Pennsylvania: W. B. Saunders Company։ ASIN B001RV90WA 
  • Geison Gerald L. (1995)։ The Private Science of Louis Pasteur։ Princeton, New Jersey: Princeton University Press։ ISBN 0-691-03442-7 
  • Latour Bruno (1988)։ The Pasteurization of France։ Boston: Harvard University Press։ ISBN 0-674-65761-6 
  • Reynolds, Moira Davison. How Pasteur Changed History: The Story of Louis Pasteur and the Pasteur Institute (1994)
  • Williams Roger L. (1957)։ Gaslight and Shadow: The World of Napoleon III, 1851–1870։ NY: Macmillan Company։ ISBN 0-8371-9821-6 

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 RKDartists
  2. 2,0 2,1 Louis Pasteurministère de la Culture.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Louis Pasteur — 1834.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 SNAC — 2010.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Nationalencyklopedin — 1999.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Ազգային բժշկական ակադեմիա — 1820.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Who Named It?
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 9,21 9,22 9,23 9,24 9,25 9,26 9,27 9,28 9,29 9,30 9,31 9,32 9,33 9,34 9,35 9,36 9,37 9,38 9,39 9,40 9,41 9,42 9,43 9,44 9,45 9,46 9,47 9,48 9,49 9,50 9,51 9,52 9,53 9,54 9,55 9,56 9,57 9,58 9,59 9,60 9,61 https://www.biography.com/people/louis-pasteur-9434402
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 KNAW Past Members
  11. 11,0 11,1 11,2 Пастер Луи / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  12. 12,0 12,1 12,2 Annonce de la mort de Louis Pasteur à l'Académie des sciences — 1895.
  13. NNDB — 2002.
  14. Elenco cronologico Soci StranieriAccademia Nazionale delle Scienze detta dei XL.
  15. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  16. http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/leonore_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=COTE&VALUE_1=LH%2F2064%2F18
  17. https://docs.google.com/spreadsheets/u/1/d/1dsunM9ukGLgaW3HdG9cvJ_QKd7pWjGI0qi_fCb1ROD4/pubhtml?gid=1336391689&single=true
  18. Award winners : Copley MedalRoyal Society.
  19. http://agriculture.gouv.fr/histoire/3_merite_agr/chrono_1.htm
  20. http://www.academie-sciences.fr/fondations/lp_bio.htm 
  21. Olivier Pasteur | tytuł = Louis Pasteur. Family tree | url = https://gw.geneanet.org/pasteur?lang=en&n=pasteur&nz=pasteur&oc=3&ocz=0&p=louis&pz=olivier+paul | opublikowany = gw.geneanet.org | data dostępu = 2017-12-29}}
  22. Bolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 3.
  23. Louis Pasteur | tytuł = Mémoire sur la relation qui peut exister entre la forme cristalline et la composition chimique et sur la cause de la polarisation rotatoire | czasopismo = C. R. Séances Acad. Sci. | wolumin = 26 | strony = 535-539 | data = 1848 | url = http://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/CR1848_p535.pdf%7Cdata dostępu=2017-05-13}}
  24. Gal | imię = J. | tytuł = Louis Pasteur, language, and molecular chirality. I. Background and dissymmetry | czasopismo = Chirality | wolumin = 23 | numer = 1 | strony = 1–16 | rok = 2011 | doi = 10.1002/chir.20866 | pmid = 20589938}}
  25. Debré, Patrice (2000). Louis Pasteur. Translated by Forster, Elborg. Baltimore: JHU Press. pp. 23–24. ISBN 9780801865299

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]