Փայտացում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Փայտացում
Tetanus
Opisthotonus in a patient suffering from tetanus - Painting by Sir Charles Bell - 1809.jpg
Մկանների սպազմ, օպիստոտոնուս կատաղությամբ հիվանդ մարդու մոտ
Տեսակ Ինֆեկցիոն հիվանդություններ
Ենթադաս primary bacterial infectious disease[1], infectious disease of the nervous system[2], բակտերիալ հիվանդություն[2] և geonosis
Պատճառ Clostridium tetani[3]
Բուն պատճառ C85185[1][2] և C85185[1]
Հիվանդության ախտանիշ Մկանային սպազմ, տենդ, գլխացավ[3]
Բուժում Փայտացման իմունոգլոբուլին, մկանապաշարիչներ,թոքերի արհեստական օդափոխում[3][4]
Բժշկական մասնագիտություն համաճարակաբանություն
Հիվանդությունների բազա 2829
MedlinePlus 000615
eMedicine 229594
MeSHID D013742 և D013742
Disease Ontology DOID:11338 և DOID:11338
NCI Thesaurus C85185[1][2] և C85185[1]
Ռիսկի գործոններ Մաշկի ամբողջականության խախտում[5]
Ախտորոշում Հիմնված է յուրահատուկ ախտանիշների վրա[3]
Հաճախություն 209,000 (2015)[6]
Սկիզբը Վարակվելուց 3–21 օր հետո[3]
Tetanus Վիքիպահեստում

Փայտացում՝ ինֆեկցիա է, որը բնորոշվում է մկանների սպազմով[3]: Ամենաբնորոշ ձևում սպազմը սկսվում է ծնոտից և տարածվում ամբողջ մարմնի վրա[3]: Այս սպազմերը սովորաբար տևում են րոպեներ և հաճախակի են լինում 3-ից 4 շաբաթվա ընթացքում[3]: Սպազմերը կարող են լինել այնքան ուժեղ, որ նույնիսկ կոտրվածքներ առաջացնեն[7]: Այլ ախտանիշներից են տենդը, ինտենսիվ քրտնելը, գլխացավը, կուլ տալու դժվարությունները (Դիսֆագիա), արյան բարձր ճնշումը և տախիկարդիան[3][7]: Ախտանիշները սկսում են ի հայտ գալ վարակումից 3-21 օր հետո[3]: Վերականգնումը կարող է տևել ամիսներ[3]: Դեպքերի 10%-ը ավարտվում է մահով[3]:

Փայտացումը հարուցում է Clostridium tetani բակտերիան[3], որը հայտնաբերվում է հողի, թքի, փոշու և գոմաղբի մեջ[5]: Բակտերիան հիմնականում մուտք է գործում վնասված մաշկով, որը կարող է լինել քերծվածքի կամ սուր գործիքով ծակածի տեսքով[5]: Այդ բակտերիան արտադրում է թույն, որը ազդում է մկանների կծկման վրա և առաջացնում է բնորոշ ախտանիշներ[4]: Ախտորոշումը դրվում է յուրահատուկ ախտանիշների հիմքի վրա[3]: Հիվանդությունը չի տարածվում մարդկանց միջև[3]:

Ինֆեկցիան կարելի է կանխարգելել փայտացման պատվաստանյութով իմունիզացիայով[3]: Մաշկի վնասվածքը պետք է մաքրվի և մեռուկացած հյուսվածքները պետք է հեռացվեն[3]: Ինֆեկցված մարդկանց համար օգտագործվում է փայտացման իմունոգլոբուլին[3]: Մկանապաշարիչները օգտագործվում են սպազմը կառավարելու համար[4]: Շնչառության խանգարման դեպքում օգտագործվում է արհեստական շնչառություն[4]:

Փայտացումը հանդիպում է աշխարհի բոլոր մասերում, բայց ավելի հաճախ է տաք և խոնավ կլիմայով հատվածներում, որտեղ հողն ավելի շատ օրգանական նյութեր է պարունակում[3]: 2015 թվականին դիտվել էր մոտ 209,000 վարակում և 59,000 մահվան դեպք[6][8]: 1990 թվականին գրանցվել էր 356,000 մահվան դեպք[9]: Հիվանդությունը նկարագրվել է դեռ մ․թ․ա 5-րդ դարում Հիպոկրատի կողմից[3]: Պատճառը նկարագրվել է 1884 թվականին Անտոնիո Կարլի և Ջիորջիո Ռատտոնի կողմից Թուրինի համալսարանում, որտեղ հենց 1924 թվականին ստեղծվել է պատվաստանյութը[3]:

Ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տետանուսը հաճախակի սկսվում է ծամիչ մկանների սպազմից (Տրիզմ)։ Սպազմի կարող են ենթարկվել նաև դեմքի մկանները, որի արդյունքում դիտվում է դեմքի յուրահատուկ արտահայտություն՝ սարդոնիկ ժպիտ։ Կրծքի, պարանոցի, մեջքի, որովայնի և հետույքի մկանները նույնպես կարող են ախտահարվել" Մեջքի մկանների սպազմի արդյունքում մարմինը կամարը տեսք է ստանում, որը կոչվում է օպիստոտոնուս։ Երբեմն սպազմ է լինում շնչառությանը մասնակցող մկաններու, ինչի հետ կապված լինում են շնչելու հետ կապված դժվարություններ[3]:

Մկանների երկարատև, ուժեղ և ցավոտ կծկումը տետանիան է։ Կծկման նոպաներից կարող են լինել կոտրվածքներ։ Այլ ախտանիշներից են շատ քրտնելը, տենդը, ձեռքերի և ոտքերի սպազմը, կուլ տալու դժվարությունները, սրտի հետ կապված խնդիրները, շնչառական անբավարարությունը, առիթմիան, անկառավարելի միզելը և անկղապահությունը։‌[փա՞ստ]

Նույնիսկ բուժում ստանալու դեպքում վարակվածների 10%-ը մահանում է[3]: Մահվան ցուցանիշները ավելի բարձր են չպատվաստված մարդկանց մոտ և 60-ից բարձր տարիքի մարդկանց մոտ[3]:

Ինկուբացիոն շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փայտացման ինկուբացիոն շրջանը կարող է ձգվել մինչև ամիսներ, բայց սովորաբար տևում է մոտ 10 օր[10][11]: Ընդհանրապես ինչքան հեռու է վարակման տեղը ԿՆՀ-ից, այնքան երկար է ինկուբացիոն շրջանը։ Ինչքան կարճ է ինկուբացիոն շրջանը, այնքան ավելի լուրջ են ախտանիշները[12]: Նեոնատալ փայտացման դեպքում ախտանիշները ի հայտ են գալիս ծնունդից 4-ից 14 օր հետո։ Կլինիկական պատկերների հիման վրա նկարագրվել են փայտացման 4 տեսակներ[3]:

Տարածուն փայտացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածուն (Գեներալիզացված) փայտացումը ամենաբնորոշ տորբերակն է, որը դիտվում է մոտ 80% դեպքերում։ Տարածուն ձևը ախտահարում է դեպի ներքև։ Առաջին նշանն է տրիզմը (ծամիչ մկանների սպազմ), դիմային մկանների սպազմը (սարդոնիկ ժպիտ)։ Հետագայում պարանոցի մկաններն են ենթարկվում սպազմի, դիտվում են կուլ տալու դժվարություններ, կրծքի մկանների սպազմ։ Այլ ախտանիշներից են բարձր ջերմությունը, քրտնելը, հիպերտենզիան և տախիկարդիան։ Սպազմերը առաջանում են հաճախակի և տևում են րոպեներ։ Այդ ընթացքում մարմինը ընդունում է կամարաձև տեսք (օպիստոտոնուս)։ Սպազմերը շարունակվում են մոտ 4 շաբաթ, իսկ ամբողջական վերականգնումը կարող է տևել ամիսներ։‌[փա՞ստ] Սիմպատիկ գերակտիվությունը բնորոշ է այս տեսակին և ի հայտ է գալիս որպես հիպերտենզիա, տախիկարդիա, առիթմիա, ծայրամասային անոթների սպազմ, բարձր քրտնարտադրություն, տենդ, կատեխոլամինների բարձր արտազատում։ Մահը կարող է վրա հասնել 4 օրվա ընթացքում։

Նեոնատալ փայտացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեոնատալ փայտացումը տարածուն փայտացման ձև է, որը դիտվում է նորածինների մոտ։ Եթե երեխայի մայրը պատվաստված է լինում ապա երեխաները ստանում են մորից պասիվ իմունիտետը և պաշտպանված են լինում[13]: Հաճախակի այն առաջանում է պորտալարը սխալ մշակելու պատճառով։ 1998 թվականին նեոնատալ փայտացումը հաճախ էր հանդիպում զարգացող երկրներում և պայմանավորում էր նեոնատալ մահերի մոտ 14%-ը (215,000)[14]: 2010 թվականին մահերի թիվն էր 58,000։ 1990 և 2010 թվականների միջև ցուցանիշը իջել է մոտ 90%-ով[15]: Նեոնատալ փայտացումը հազվադեպ է զարգացած երկրներում։

Տեղային փայտացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղային փայտացման դեպքում սպազմի են ենթարկվում վնասված մասի մկանները։ Կծկումները կարող են տևել շաբաթներով։ Տեղային փայտացումը համեմատած ավելի բարորակ է ընթանում։ Միայն 1% դեպքերում է դիտվում մահ, բայց տեղային փայտացումը կարող է վերածվել տարածուն ձևի։‌[փա՞ստ]

Գլխային փայտացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխային փայտացումը ամենահազվադեպ տեսակն է փայտացման (դեպքերի 0.9–3%)[16] և սահմանափակվում է գլխի նյարդերով ու մկաններով[17]: Այն հաճախակի առաջանում է գլխի տրավմայից հետո[18], մաշկի խորը վնասվելուց հետո [18], աչքի տրավմայից հետո[17], ատամների վնասվելուց հետո [19] և միջին օտիտի արդյունքում[20]: Բայց այս ձևը դիտվել է նաև մարմնի մյուս մասերի վնասվածքից հետո[21]: Դիմային նյարդի պարեզը դիտվում է հաճախակի, բայց մնացած նյարդերը նույնպես կարող են ախտահարվել[19][22]: Գլխային փայտացումը կարող է վերածվել տարածուն ձևի[16][22]:

Պատճառ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Clostridium tetani բակտերիան երկար կարող է պահպանվել սպորի տեսքով։ Պատկերված են բակտերիան, սպորի առաջացումը և սպորը։

Փայտացումն առաջացնում է Clostridium tetani բակտերիան[3]: Փայտացումը միջազգային առողջապահական խնդիր է, որովհետև այդ հարուցիչի սպորները ամենուրեք են։ Սպորները կարող են մարմին անցնել ծակած վերքով։ Քանզի Clostridium Tetani-ն անաերոբ բակտերիա է, այն կարողանում է աճել և բազմանալ միայն այնտեղ, որտեղ թթվածինը բացակայում է[23]:

Հիվանդությունը հատկապես շատ հանդիպում է չիմունիզացված մարդկանց մոտ։ Ավելի հաճախ հանդիպում է տաք և խոնավ կլիմայով վայրերում, որտեղ հողը հարուստ է օրգանական նյութերով։ Հարուցիչը առկա է տարբեր կենդանիների աղիներում և կղանքում, օրինակ՝ ձիերի, ոչխարների, շների, առնետների, խոզերի, հավերի[3]:

Սպորները հայտնաբերվում են նաև մաշկի մակերեսին և մշակված հերոինում[3]: Հերոին օգտագործողները, նամանավանդ նրանք ովքեր ներարկում են ենթամաշկային, վարակման ավելի մեծ ռիսկ ունեն[3]: Հազվադեպ վարակումը լինում է վիրահատության, ներմկանային ներարկումների, կոտրվածքների պատճառով[3]: Հիվանդությունը փոխանցվում է կենդանիների կծածներով[3]:

Փայտացումը հաճախ կապված է ժանգի։ Ժանգը իրենով չի առաջացնում փայտացում, բայց իրերը, որոնց վրա հավաքվում է ժանգը, պարունակում են անաերոբ բակտերիաներ[24]: Սպորը չմետաբոլիզվող կառուցվածք է, որի միջոցով բակտերիան գոյատևում է։ Մաշկի տակ առկա է անաերոբ միջավայր և ծակած վերքից հետո շատ նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում հարուցիչի համար[25]: Ժանգոտած մեխով ոտքը ծակելը կարող է առաջացնել փայտացում։ [26][27]:

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փայտացումը ախտահարում է կմաղքային միջաձիգ զոլավոր մկանները, որոնք մասնակցում են կամային շարժումներին։ Սրտամկանը չի ախտահարվում իր էլեկտրական հատկանիշների շնորհիվ։

Փայտացման թույնը կապվում է ծայրամասային նյարդի վերջնամասին։ Այն տեղափոխվում է աքսոնով և սինապտիկ միացումներով անցնում է ԿՆՀ։ Այդտեղ թույնը միանում է արգելակիչ շարժական նեյրոնների նախասինապտիկ վերջավորությունների գանգլիոզիդներին և անցնում է աքսոնի մեջ էնդոցիտոզով։ Այդտեղ թույնը պաշարում է արգելակիչ նյարդամիջնորդանյութերի (գլիցին, ԳԱԿԹ) դուրսբերումը։ Քանզի արգելակող ազդեցությունը վերանում է, մկանները ենթարկվում են սպազմի։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չկան կոնկրետ արյան թեստեր փայտացման ախտորոշման համար։ Ախտորոշումը հիմնվում է փայտացման ախտանիշների վրա։ Լաբորատոր տվյալներից են միայն տետանոսպազմինի արտադրության հայտնաբերումը մկների մոտ[3]: Վերջերս ունեցած գլխի տրավման կարող է վկայել փայտացման գլխային ձևի մասին, եթե ուրիշ ախտորոշում չի դրվել։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29 — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 3,25 3,26 3,27 3,28 3,29 3,30 3,31 Atkinson William (May 2012)։ Tetanus Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (12 ed.)։ Public Health Foundation։ էջեր 291–300։ ISBN 9780983263135։ Արխիվացված օրիգինալից 13 February 2015-ին։ Վերցված է 12 February 2015 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 «Tetanus For Clinicians»։ cdc.gov։ January 9, 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 12 February 2015-ին։ Վերցված է 12 February 2015 
  5. 5,0 5,1 5,2 «Tetanus Causes and Transmission»։ www.cdc.gov։ January 9, 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 12 February 2015-ին։ Վերցված է 12 February 2015 
  6. 6,0 6,1 GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1545–1602։ PMC 5055577 ։ PMID 27733282։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6 
  7. 7,0 7,1 «Tetanus Symptoms and Complications»։ cdc.gov։ January 9, 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 12 February 2015-ին։ Վերցված է 12 February 2015 
  8. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ GBD2015De անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  9. GBD 2013 Mortality and Causes of Death Collaborators (17 December 2014)։ «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.»։ Lancet 385 (9963): 117–71։ PMC 4340604։ PMID 25530442։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2 
  10. Vandelaer, J., Birmingham, M., Gasse, F., Kurian, M., Shaw, C., Garnier, S. (July 28, 2003)։ «Tetanus in developing countries: an update on the Maternal and Neonatal Tetanus Elimination Initiative»։ Vaccine 21 (24): 3442–5։ PMID 12850356։ doi:10.1016/S0264-410X(03)00347-5 
  11. Brauner, J. S., Vieira, S. R., Bleck, T. P. (July 2002)։ «Changes in severe accidental tetanus mortality in the ICU during two decades in Brazil»։ Intensive Care Medicine 28 (7): 930–5։ PMID 12122532։ doi:10.1007/s00134-002-1332-4 
  12. Farrar, J. J.; Yen, L. M.; Cook, T.; Fairweather, N.; Binh, N.; Parry, J.; Parry, C. M. (September 2000)։ «Tetanus»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 69 (3): 292–301։ PMC 1737078։ PMID 10945801։ doi:10.1136/jnnp.69.3.292 
  13. «Tetanus and neonatal tetanus (NT)»։ WHO Western Pacific Region։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-05-03-ին 
  14. «Maternal and Neonatal Tetanus Elimination by 2005»։ UNICEF։ November 2000։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-01-11-ին։ Վերցված է 2007-01-26 
  15. «Elimination of Maternal and Neonatal Tetanus»։ UNICEF։ Արխիվացված օրիգինալից 21 February 2014-ին։ Վերցված է 17 February 2014 
  16. 16,0 16,1 Doshi A., Warrell C., Dahdaleh D., Kullmann D. (February 2014)։ «Just a graze? Cephalic tetanus presenting as a stroke mimic»։ Pract Neurol 14 (1): 39–41։ PMID 24052566։ doi:10.1136/practneurol-2013-000541 
  17. 17,0 17,1 Del Pilar Morales E., Bertrán Pasarell J., Cardona Rodriguez Z., Almodovar Mercado J. C., Figueroa Navarro A. (2014)։ «Cephalic tetanus following penetrating eye trauma: a case report»։ Bol Asoc Med P R 106 (2): 25–9։ PMID 25065047 
  18. 18,0 18,1 Adeleye A. O., Azeez A. L. (October 2012)։ «Fatal tetanus complicating an untreated mild open head injury: a case-illustrated review of cephalic tetanus»։ Surg Infect (Larchmt) 13 (5): 317–20։ PMID 23039234։ doi:10.1089/sur.2011.023 
  19. 19,0 19,1 Ajayi E., Obimakinde O. (July 2011)։ «Cephalic tetanus following tooth extraction in a Nigerian woman»։ J Neurosci Rural Pract 2 (2): 201–2։ PMC 3159367։ PMID 21897694։ doi:10.4103/0976-3147.83597 
  20. Ugwa G. I., Okolugbo N. E. (October–December 2012)։ «Otogenic tetanus: case series»։ West Afr J Med 31 (4): 277–9։ PMID 23468033 
  21. Kwon J. C., Park Y., Han Z. A., Song J. E., Park H. S. (January 2013)։ «Trismus in cephalic tetanus from a foot injury»։ Korean J Intern Med 28 (1): 121։ PMC 3543954։ PMID 23346010։ doi:10.3904/kjim.2013.28.1.121 
  22. 22,0 22,1 Seo D. H., Cho D. K., Kwon H. C., Kim T. U. (February 2012)։ «A case of cephalic tetanus with unilateral ptosis and facial palsy»։ Ann Rehabil Med 36 (1): 167–70։ PMC 3309317։ PMID 22506253։ doi:10.5535/arm.2012.36.1.167 
  23. Wells, C. L., Wilkins, T. D. (1996)։ «Clostridia: Sporeforming Anaerobic Bacilli»։ in Baron, S.։ Baron's Medical Microbiology։ Univ of Texas Medical Branch։ ISBN 0-9631172-1-1։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-02-06-ին 
  24. Edmonds Molly։ «Causes of Tetanus»։ HowStuffWorks։ Արխիվացված օրիգինալից 22 November 2015-ին։ Վերցված է 9 November 2015 
  25. Todar Kenneth։ «Tetanus»։ Lectures in Microbiology։ University of Wisconsin, Madison - Dept. of Bacteriology։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-03-11-ին 
  26. O'Connor, Anahad (February 22, 2005), «The Claim: Stepping on a Rusty Nail Can Cause Tetanus», The New York Times, https://nytimes.com/2005/02/22/health/the-claim-stepping-on-a-rusty-nail-can-cause-tetanus.html 
  27. Jennings, Ken (2013), Because I Said So!: The Truth Behind the Myths, Tales, and Warnings Every Generation Passes Down to Its Kids, Simon and Schuster, ISBN 9781476706962, https://books.google.am/books?id=udIPAQAAQBAJ&pg=PA13