Կատաղություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Կատաղություն (այլ կիրառումներ)
Կատաղություն
Rabiespenning.jpg
Տեսակհիվանդություն[1] և վարակիչ հիվանդություն[2]
ԵնթադասCentral nervous system viral disease?, Rhabdoviridae infectious disease? և վիրուսային հիվանդություն[1]
ՊատճառRabies virus?
Բուն պատճառC28182[3][2] և C28182[1]
Հիվանդության ախտանշաններլուծանք, ջրավախություն, Զգայապատրանք և Անքնություն
ՀետևանքԳլխուղեղի բորբոքում և myelitis?
Բժշկական մասնագիտությունվարակաբանություն
Հիվանդությունների բազա11148
MedlinePlus001334
eMedicine220967
MeSHIDD011818 և D011818
Disease OntologyDOID:11260 և DOID:11260
NCI ThesaurusC28182[3][2] և C28182[1]
Բուժումpost-exposure prophylaxis?
Rabies Վիքիպահեստում

Կատաղություն, վիրուսային հիվանդություն, որը բերում է մարդկանց և այլ կաթնասունների մոտ գլխուղեղի բորբոքման[4]։ Վաղ դիտվող ախտանիշներից են ախտահարման տեղում տենդը և ծակծկոցի զգացումը[4]։ Այս նշանները ուղեկցվում են հետևյալ ախտանիշներից մեկով կամ մի քանիսով․ անզուսպ շարժումներ, անկառավարելի ոգևորություն, վախ ջրից (ջրավախություն, հիդրոֆոբիա), մարմնի տարբեր մասերը շարժելու անկարողություն, շփոթմունք, գիտակցության կորուստ[4]։ Երբ ի հայտ են գալիս առաջին նշանները, մահը գրեթե միշտ անխուսափելի է[4]։ Հիվանդության հետ կոնտակտի մեջ մտնելու և ախտանիշների ի հայտ գալու միջև սովորաբար անցնում է մեկից երեք ամիս, բայց այդ ժամանակահատվածը կարող է տատանվել և կազմել ավելի քիչ քան մեկ շաբաթը, կամ որոշ դեպքերում մեկ տարուց ավել[4]։ Այս ժամանակահատվածը կախված է նրանից, թե վիրուսը ինչ հեռավորություն պետք է անցնի ծայրամասային նյարդային համակարգով, որպեսզի հասնի կենտրոնական նյարդային համակարգ[5]։

Կատաղության հարուցիչներն են լիսավիրուսները (lyssaviruses), նեռարյալ կատաղության վիրուսը (raibes virus) և ավստրալական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus)[6]։ Վիրուսները տարածվում են, երբ վարակված կենդանին քերծում կամ կծում է այլ կենդանիներին կամ մարդուն[4]։ Ախտահարված կենդանիների թուքը կարող է փոխանցել կատաղության վիրուսը, եթե այն կոնտակտի մեջ մտնի աչքերի, բերանի կամ քթի հետ[4]։ Գլոբալ կերպով, շները հանդիսանում են հիվանդության հիմնական տարածողները[4]։ Այն երկրներում, որտեղ տարածված են կատաղություն ունեցող շները, կատաղության դեպքերի 99%-ից ավելին շների կծելու հետևանքով է[7]։ Ամերիկայում մարդկանց մոտ կատաղության հիմնական պատճառը չղջիկների կծելն է, իսկ շներից վարակվելու դեպքերը կազմում են ընդհանուր դեքերի 5%-ից քիչ[4][7]։ Կրծողները շատ հազվադեպ են վարակվում կատաղությամբ[7]։ Հիվանդությունը կարող է ախտորոշվել միայն ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո[4]։

Աշխարհի տարբեր մասերում կենդանիների վերահսկման և պատվաստման ծրագրերը իջեցրել են շներից կատաղությամբ վարակվելու ռիսկը[4]։ Խորհուրդ է տրվում մինչև վարակումը իմունիզացիայի ենթարկել բարձր ռիսկի խմբում գտնվող մարդկանց՝ նրանց, ովքեր աշխատում են չղջիկների հետ, կամ երկար ժամանակ են անցկացնում աշխարհի այնպիսի վայրերում, որտեղ կատաղությունը տարածված է[4]։ Այն մարդկանց մոտ, ովքեր վարավկել են կատաղությամբ, կատաղության պատվաստումը և երբեմն նաև կատաղության իմունոգլոբուլինը կարող են կանխել հիվանդության առաջացումը, եթե օգտագործվել են մինչև ախտանիշների ի հայտ գալը[4]։ Եթե 15 րոպե շարունակ կծած կամ քերծած տեղը լվանալ օճառաջրով, պովիդոն-յոդով, կամ դետերգենտով, հնարաով է քչացնել վիրուսային մասնիկների քանակը, ինչը կարող է որոշ չափով էֆեկտիվ լինել հիվանդության կանխարգելման համար[4][8]։ 2016 թվականին կատաղությամբ վարակված ընդամենը 14 մարդ է ողջ մնացել ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո[9][10][11]։

2015 թվականին կատաղությունը հանդիսացել է 17 400 մահվան պատճառ[12]։ Կատաղության հետևաքով մահերի 95%-ից ավելին տեղի են ունեցել Աֆրիկայում և Ասիայում[4]։ Մահերի 40%-ը կազմում են 15 տարեկանից փոքր երեխաները[13]։ Կատաղությունը առկա է ավելի քան 150 երկրներում և բոլոր աշխարհամասերում բացի՝ Անտարկտիկայից[4]։ Ավելի քան 3 միլիարդ մարդ ապրում է աշխարհի այնպիսի վայրերում, որտեղ առկա է կատաղության վիրուսը[4]։ Մի շարք երկրներում, նեռարյալ Ավստրալիան և Ճապոնիան, ինչպես նաև Արևմտյան Եվրոպայում, կատաղությունը շների մոտ բացակայում է[14][15]։ Շատ խաղաղօվկիանոսյան կղզիներում կատաղությունը ընդհանրապես գոյություն չունի[15]։ Կատաղությունը դասակարգվում է որպես անուշադրության մատնված արևադարձային հիվանդություն (neglected tropical disease)[16]:

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղությամբ տառապող հիվանդ, 1959 թվական

Վարակման և առաջին սիմպտոմների ի հայտ գալու (ինկուբացիոն/գաղտնի շրջան) միջև եղած ժամանակահատվածը մարդկանց մոտ սովորաբար կազմում է 1-3 ամիս[17]։ Կան նկարագրված դեպքեր, երբ ինկուբացիոն շրջանները տևել են շատ կարճ՝ 4 օր, և ընդհակառակը՝ ավելի քան 6 տարի, կախված նրանից, թե որտեղ է եղել տեղակայված վարակված վերքը, և ինչ խորության է այն եղել, ինչպես նաև շատ կարևոր է վերք ներթափանցած վիրուսների քանակը[17]։ Կատաղության սկզբնական ախտանիշները հիմնականում ոչ սպեցիֆիկ են՝ տենդ և գլխացավ[17]։ Երբ կատաղությունը խորանում է և հանգեցնում է գլխուղեղի և/կամ կարծր պատյանի բորբոքմանը, սկսում են ի հայտ գալ հետևյալ ախտանիշները․ աննշան կամ մասնակի պարալիչ (լուծանք), տագնապ, անքնություն, շփոթմունք, ագիտացիա, աննորմալ պահվածք, պարանոյա, տագնապ և տեսիլքներ (հալյուցինացիաներ), որոնք կարող են հարաճել դելիրիումի և կոմայի[5][17]։ Հիվանդի մոտ կարող է դիտվել նաև ջրավախություն[4]։ Մահը սովորաբար վրա է հասնում ախտանիշների ի հայտ գալուց 2-10 օրերի ընթացքում։ Ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո մահը գրեթե անխուսափելի է[17], անգամ եթե իրականացվել է պատշաճ և ինտենսիվ թերապիա[18]։

Ջրավախություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղությամբ տառապող շուն

Ջրավախությունը (հիդրոֆոբիա, վախ ջիրց) կատաղության պատմական անունն է[19]։ Այն վերաբերվում է հիվանդության ուշ շրջաններում հանդիպող ախտանիշներին, երբ հիվանդը դժվարանում է կուլ տալ, տագնապի է մատնվում, երբ առաջարկում են հեղուկ խմել, և չի կարողանում հագեցնել իր ծարավը։ Ցանկացած կաթնասուն, որը վարակվել է այս վիրուսով կարող է ունենալ ջրավախություն[20]։

Թքազատությունը հիմնականում շատացած է, և խմելու փորձերը, կամ անգամ խմելու ցանկությունը կամ առաջարկը կարող են բերել կոկորդի և ըմպանի մկանների տանջալի և ցավոտ սպազմի։ Սա բացատրվում է նրանով, որ կատաղության վիրուսները բազմանում և կուտակվում են վարակված կենդանու թքագեձերում և փոխանցվում են կծելու միջոցով։ Վիրուսի տարածվելու հնարավորությունը խիստ կնվազեր եթե հիվանդը կարողանար կուլ տալ իր թուքը և ջուր խմել[21]։

Ջրավախությունը հիմնականում կապված է կատաղության կատաղի ձևի հետ, որն առաջանում է կատաղությամբ վարակված մարդկանց 80%-ի մոտ։ Մնացած 20%-ի մոտ դիտվում է կատաղության պարալիտիկ (լուծանքային) ձևը, որի դեպքում դիտվում է մկանային թուլություն, զգացողության կորուստ, և լուծանք (պարալիզ)․ կատաղության այս ձևը սովորաբար չի առաջացնում վախ ջրի նկատմամբ[20]։

Պատճառ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրանսմիսիոն էլեկտրոնային միկրոկոպով կատարված միկրոգրաֆ, որտեղ երևում են կատաղության բազմաթիվ վիրիոնները (փոքր, մուգ մոխրագույն, ձողաձև մասնիկներ) և Նեգրիի մարմնիկները (կատաղության համար պաթոգնոմոնիկ ներբջջային ներառուկներ)

Կատաղության հարուցիչներն են հանդիսանում մի շարք լիսավիրուսներ (lyssaviruses), ներառյալ՝ կատաղության վիրուսը (raibes virus) և ավստրալական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus)[6]:

Կատաղության վիրուսը հանդիսանում է Mononegavirales դասի, Rhabdoviridae ընտանիքի, Lyssavirus ցեղին պատկանող տեսակ։ Լիսավիրիոնները ունեն պարուրաձև սիմետրիա, 180 նմ երկարություն և մոտ 75 նմ հաստություն[22]։ Այս վիրիոնները պատիճավորված են և ունեն մեկ-պարույրանի նեգատիվ շղթայով ՌՆԹ: Գենետիկ ինֆորմացիան պահպանված է ռիբոնուկլեոպրոտեինային կոպլեքսի մեջ, որտեղ ՌՆԹ-ն թեթևակի կապված է վիրուսային նուկլեոպրոտեինի հետ։ Վիրուսի ՌՆԹ գենոմը կոդավորում է հինգ գեն, որոնց հերթականությունը խիստ կայուն է․ նուկլեոպրոտեին (N), ֆոսֆոպրոտեին (P), մատրիցային սպիտակուց (M), գլիկոպրոտեին (G) և վիրուսային ՌՆԹ-պոլիմերազ (L)[23]։

Երբ վիրուսը հայտնվում է մկանային կամ նյարդային բջիջներում, նա սկսում է բազմանալ։ Վիրուսի արտաքին թաղանթին գտնվող տրիմերային փշերը փոխազդեցության մեջ են մտնում կենդանու բջիջներին գտնվող ընկալիչների հետ, հիմնականում ացետիլխոլինային ընկալիչների հետ։ Բջջային թաղանթը ներփքվում է, գործընթաց, որը կոչվում է պինոցիտոզ, և թույլ է տալիս վիրուսին ներխուժել բջիջ՝ էնդոսոմի ձևով։ Այնուհետև, վիրուսն օգտագործելով էնդոսոմի թթվային միջավայրը, միաժամանակ կապվում է նրա թաղանթին և ցիտոպլազմայի մեջ է թողարկում իր 5 սպիտակուցները և միաշղթա ՌՆԹ-ն[24]։

Այնուհետև L սպիտակուցը, օգտագործելով ցիտոպլազմայում ազատ վիճակում գտնվող նուկլեոտիդները, բնօրինակ նեգատիվ ՌՆԹ-ի հիման վրա տրանսկրիպցիայի է ենթարկում հինգ մՌՆԹ և դրական պարույրով ՌՆԹ։ Այս 5 մՌՆԹ-ի պարույրները այնուհետև տրանսլյացիայի են ենթարկվում իրենց համապատասխան սպիտակուցների (P, L, N, G և M սպիտակուցներ) ցիտոպլազմայում գտնվող ազատ ռիբոսոմների վրա։ Որոշ սպիտակուցներին անհրաժեշտ են հետ-տրանսլյացիոն ձևափոխություններ։ Օրինակի համար, G սպիտակուցը ճանապարհորդում է հատիկավոր էնդոպլազմային ցանցով, որտեղ նա ենթարվում է հավելյալ ֆոլդինգի, այնուհետև տեղափոխվում է դեպի Գոլջիի ապարատ, որտեղ նրան միանում է շաքարային խումբ (գլիկոլիզացում)[24]։

Երբ սպիտակուցների քանակը բավարար է, վիրուսային պոլիմերազը դրական ՌՆԹ-ների շղթաների հիման վրա սկսում է սինթեզել նեգատիվ ՌՆԹ-ի նոր շղթաներ։ Այս նեգատիվ շղթաները այնուհետև կազմում են կոմպլեքսներ՝ N, P, L և M սպիտակուցների հետ և տեղափոխվում են դեպի բջջի ներքին թաղանթ, որտեղ G սպիտակուցը խրվել է թաղանթի մեջ։ Հաջորդիվ, G սպիտակուցը պարուրվում է N-P-L-M պրոտեինային կոմպլեքսի շուրջ, իր հետ վերցնելով բջջի թաղանթի մի մասը, որը կկազմի նոր վիրուսային մասնիկի արտաքին թաղանթը։ Այնուհետև վիրուսը անջատվում է բջջից[24]։

Օրգանիզմ մտնելուց սկսած, վիրուսը նեյրոտրոպիկ է, այսինքն ճամփորդելով նյարդային ուղիներով գնում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ։ Վիրուսները առաջին հերթին սովորաբար մտնում են ինֆեկցման զոնային մոտ գտնվող մկանային բջիջներ, որտեղ նրանք ունակ են բազմանալու՝ առանց մարդու իմունային համակարգի կողմից նկատվելու։ Երբ արդեն վիրուսները հասնում են բավական քանակի, նրանք սկսում են կապվել նյարդամկանային սինապսներում գտնվող ացետիլխոլինային ընկալիչների (p75NR) հետ[25]։ Վիրուսը այնուհետև տեղաշարժվում է նյարդային բջջի աքսոնով՝ ռետրոգրադ ճանապարհով, ինչի ժամանակ P սպիտակուցը փոխազդում է դինեինի հետ, մի սպիտակուցի, որն առկա է նեյրոնների ցիտոպլազմայում։ Երբ վիրուսը հասնում է նյարդային բջջի մարմնին, այն արագորեն տեղաշարժվում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ (ԿՆՀ), բազմանալով շարժողական նեյրոններում, և ի վերջո հասնում է գլխուղեղ[5]։ Նրանից հետո, երբ ուղեղը ինֆեկցվում է, վիրուսը կենտրոնախույս կերպով գնում է դեպի ծայրամասային և ինքնավար նյարդային համակարգ, ի վերջո արտագաղթելով դեպի թքագեղձեր, որտեղ այն արդեն պատրաստ է փոխանցվելու հաջորդ տիրոջը[26]։

Փոխանցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոլոր տաքարյուն կենդանիները, ներառյալ մարդը, կարող են վարակվել կատաղությամբ և նրանց մոտ ի հայտ կգան ախտանիշներ։ Թռչունները առաջին անգամ արհեստականորեն վարակվել են կատաղությամբ 1884 թվականին. սակայն, վարակված թռչունները մեծ մասամբ, եթե ոչ ամբողջապես, անախտանիշ են և ինքնուրույն բուժվում են[27]։ Հայտնաբերվել է, որ թռչունների որոշ տեսակներ սինթեզում են կատաղության դեմ հակամարմիններ, ինչը հանդիսանում է ինֆեկցիայի նշան՝ կատաղությամբ վարակված կաթնասուններով սնվելուց հետո[28][29]։

Վիրուսը նաև հարմարվել է սառնարյուն ողնաշարավորների բջիջներում աճելուն[30][31]։ Կենդանիների մեծ մասը կարող են վարակվել վիրուսով և փոխանցել հիվանդությունը մարդկանց։ Վարակված չղջիկները[32][33], կապիկները, ջրարջերը, աղվեսները, ժանտաքիսները, խոշոր եղջերավոր անասունները, գայլերը, դաշտագայլերը, շները, մանգուստները (սովորաբար կամ փոքր ասիական մանգուստ կամ դեղին մանգուստ[34]) և կատուները հանդիսանում են մարդկանց համար վիրուսի ամենավտանգավոր աղբյուրը։

Կատաղությամբ կարելի է նաև վարակվել վարակված արջերից, տնային կենդանիներից, աքիսներից և այլ վայրի գիշատիչներից։ Սակայն, նապաստականմանները, ինչպիսիք են նապաստակները և ճագարները, և փոքր կրծողները, օրինակ բուռունդուկները, ծովախոզուկները, դաշտամկները, մկները, առնետները և սկյուռերը, գրեթե երբեք չեն հայտնաբերվել կատաղությամբ վարակված և չեն կարող փոխանցել վիրուսը մարդուն[35]։ Մկների, առնետների կամ սկյուռերի կծածները շատ հազվադեպ են պահանջում կատաղության կանխարգելում, քանզի այս կրծողները սովորաբար սպանվում են ավելի մեծ, կատաղությամբ վարակված կենդանիների հետ առերեսվելուց հետո, հետևաբար և չեն կարող հանդիսանալ վիրուսի կրող[36]։ Վիրջինիայի օփոսումը դիմադրողունակ է կատաղության նկատմամբ, սակայն ոչ անընկալունակ, այսինքն կարող է փոխանցել վարակը[37]։

Վիրուսը սովորաբար առկա է սիմպտոմատիկայով կատաղությամբ կենդանու նյարդերում և թքում[38][39]։ Կծելը հանդիսանում է վարակման սովորաբար, բայց ոչ միշտ հանդիպող ուղի։ Շատ դեպքերում վարակված կենդանիները խիստ ագրեսիվ են, կարող են հարձակվել առանց սադրման, և ցուցաբերում են իրենց ոչ բնորոշ պահվածք[40]։ Սա վառ օրինակ է այն բանի, թե ինչպես է վիրուսային ախտածինը ձևափոխում տիրոջ պահվածքը, որպեսզի խթանի իր տարածումը այլ տերերին։

Մարդկանց միջև փոխանցումը խիստ հազվադեպ է։ Կան մի քանի նկարագրված դեպքեր, որի ժամանակ վարակումը կատարվել է փոխպատվաստած օրգանների միջոցով[41]։ Միակ լավ նկարագրված դեպքերը, երբ կատաղությունը փոխանցվել է մարդուց մեկ այլ մարդու, հանդիսանում են 8 դեպք կապված ոսպնյակի և 3 դեպք կապված մեզենքիմալ օրգանների փոխպատվաստման հետ[42]։ Բացի ոսպնյակի և այլ օրգանների փոխպատվաստումից, կատաղությունը տեսականորեն կարող է փոխանցվել վարակված մարդուց առողջին կծելու կամ այլ ձևերով, սակայն չկան նկարագրված այդպիսի դեպքեր, քանի որ վարակված մարդիկ սովորաբար հոսպիտալացվում են, և իրականացվում են անհրաժեշտ միջոցառումներ։ Սովորական շփումը, ինչպիսին է օրինակ դիպչելը մարդուն կամ չվարակված հյուսվածքին կամ հեղուկին (մեզ, արյուն, երես) չի հանդիսանում վարակման պատճառ, և հետևաբար կարիք չկա իրականացնելու կանխարգելիչ միջոցառումներ։ Քանի որ վիրուսը առկա է սերմում և հեշտոցային արտադրությունում՝ վարակումը սեռական ճանապարհով հավանական է[43]։

Կծելու միջոցով մարդու վարակումից հետո, վիրուսը անցնում է ծայրամասային նյարդային համակարգ։ Այն այնուհետև շարժվում է աֆերենտ նյարդերով դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ[44]։ Այս ընթացքում, վիրուսը շատ դժվար է հայտնաբերել տիրոջ մոտ, և պատվաստումը կարող է դեռ դրդել բջջային իմունիտետը և կանխել ախտանիշների առաջացումը։ Երբ վիրուը հասնում է գլխուղեղ, այն արագորեն առաջացնում է էնցեֆալիտ` պրոդրոմալ շրջան, ինչը հանդիսանում է ախտանիշների սկիզբը։ Երբ պացիենտը դառնում է սիմպտոմատիկ, բուժումը գրեթե երբեք չի լինում արդյունավետ և մահացությունը կազմում է 99%: Կատաղությունը կարող է նաև ախտահարել ողնուղեղը՝ առաջացնելով լայնական միելիտ[45][46]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղությունը ախտորոշելը կարող է լինել բավականին դժվար, քանզի սկզբնական շրջաններում այն կարելի է հեշտությամբ խառնել այլ հիվանդությունների կամ ագրեսիվության հետ[47]։ Կատաղության ախտորոշման ոսկե ստանդարտ է հանդիսանում ֆլյուորեսցենտ հակամարմինային թեստը (ՖՀԹ, fluorescent antibody test (FAT))՝ իմունոհիստոքիմիական հետազոտություն, ինչը խորհուրդ է տրվում Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից (ԱՀԿ)[48]։ ՖՀԹ-ն հիմնված է որոշիչ մոլեկուլի (սովորաբար ֆլյուորեսցինի իզոթիոցիանատ) և իր հետ կապված կատաղության դեմ սպեցիֆիկ հակամարմնի օգտագործման մեջ, որոնք առաջացնում են կոնյուգատ, վերջինս էլ կապվում է կատաղության հակածինի հետ և այն հնարավոր է լինում դիտել ֆլյորեսցենտ մանրադիտակի միջոցով։ Այս մեթոդը միակ ուղղակի եղանակն է, որը թույլ է տալիս համեմատաբար կարճ ժամանակում և քիչ ֆինանսներով հայնտաբերել կատաղության սպեցիֆիկ հակածինները։ Սակայն աուտոլիզի ենթարկված նմուշները կարող են իջեցնել ՖՀԹ-ի զգայունությունը և սպեցիֆիկությունը[49]։ ՀՏ-ՊՇՌ-ն հանդիսանում է զգայուն և սպեցիֆիկ միջոց սովորական ախտորոշման համար[50], հատապես քայքայված[51] և արխիվացված նմուշներով[52]։ Ախտորոշումը կարելի է հուսալիորեն կատարել մահից հետո՝ ուղեղային հյուսվածքի միջոցով։ Ախտորոշումը կարելի է նաև իրականացնել թքի, մեզի և ուղեղողնուղեղային հեղուկի նմուշներից, բայց սրանք այնքան զգայուն և վստահելի չեն, որքան ուղեղային նմուշները[49]։ Ուղեղային ներբջջային նեռարուկները ՝ Նեգրիի մարմնիկները, հանդիսանում են կատաղության ախտորոշման 100%-անոց նշան, սակայն հանդիպում են հիվանդների միայն 80%-ի մոտ[22]։ Եթե հնարավոր է, այն կենդանին, որը կծել է հիվանդին, նույնպես պետք է ենթարկվի զնման[53]։

Որոշ լուսային մանրադիտակային տեխնիկաներ նույնպես կարող են օգտագործվել կատաղությունը ախտորոշելու համար, ինչը կարժենա ֆլյուորեսցենտային ախտորոշման մեկ տասներորդը և թույլ կտա ախտորոշել այս հիվանդությունը քիչ զարգացած երկրներում[54]։ Կատաղության թեստը, որը հայտնի է LN34 անվամբ, կարելի է հեշտությամբ իրականացնել մահացած կենդանիների ուղեղների վրա, և կօգնի հասկանալ, թե ում է պետք իրականացնել կանխարգելում, ում ոչ[55]։ Թեստը ստեղծվել է CDC-ի կողմից 2018 թվականին[55]։

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղության կասկածի դեպքում տարբերակիչ ախտորոշումն առաջնահերթ ներառում է ցանկացած պատճառի էնցեֆալիտ, հատկապես կոնկրետ վիրուսներով հարուցված՝ հերպեսի վիրուս, էնտերովիրուս և արբովիրուս՝ Վեստ Նիլի վիրուս։ Ամենակարևոր վիրուսները, որ պետք է բացառվեն herpes simplex-ի տիպ մեկ վիրուսն է, varicella zoster վիրուսն է և (ավելի հազվադեպ) էնտերովիրուսներն են՝ կոաքսակի վիրուս, էխովիրուս, պոլիովիրուս և մարդու էնտերովրիուսներ 68-71[56]։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղության գրեթե բոլոր դեպքերը ունենում էին մահացու ելք մարդկանց մոտ, մինչև 1885 թվականին Լուի Պաստյորի և էմիլի Ռուքսի կողմից չստեղծվեց կատաղության դեմ պատվաստումը։ Նրանց պատվաստանյութը ստացվել էր վարակված ճագարներից վերցված նյարդային հյուսվածքից, որը չորացնելով հինգից տասը օրվա ընթացքում հաջողվել էր թուլացնել վիրուսը[57]։ Նյարդային հյուսվածքից ստացվող նման պատվաստանյութեր դեռ օգտագործվում են տարբեր երկներում, քանզի նրանք ավելի էժան են քան ժամանակակից բջջային կուլտուրանեից ստացվող պատվաստանյութերը[58]։

Մարդու դիպլոիդ բջիջների կատաղության պատվաստանյութը սկսվել է օգտագործվել 1967 թվականից։ Ավելի էժան զտված հավի էմբրիոնի բջջային պատվաստումը և զտված vero բջջային պատվաստումը այժմ հասանելի են[53]։ V-RG անվանմամբ ռեկոմբինանտ պատվաստումը օգտագործվում էր Բելգիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում և Միացյալ Նահանգներում՝ չընտելացված կենդանիների մոտ կատաղությունը կանխարգելելու համար[59]։ Իմունիզացիան մինչև վարակումը օգտագործվում են ինչպես մարդկային, այնպես ել ոչ մարդկային պոպուլյացիաներում, որտեղ, ինչպես շատ իրավասություններում, ընտելացված կենդանիները պետք է պատվաստվեն[60]։

Միսուրիի առողջապահության դեպարտամենտի և Ինֆեկցիոն հիվանդություններ վերահսկման ավագ ծառայությունների 2007 թվականի տարեկան հաշվետության մեջ նշվում են հետևյալ դրույթները, որոնց միջոցով կարելի է նվազեցնել կատաղությամբ վարակվելու ռիսկը․

  • Շներին, կատուներին և ախազներին պատվաստել կատաղության դեմ
  • Տնային կենդանիների պահել հսկողության տակ
  • Չսիրել վայրի կամ անտուն կենդանիներին
  • Վայրի կամ անտուն կենդանիներ հանդիպելիս, հատկապես երբ նրանք իրենց տարօրինակ են պահում, կապվել կենդանիների հսկողութուն իրականացնող համապատասխան մարմինների հետ
  • Եթե կենդանին կծել է, 10-15 րոպե շարունակ պարտադիր լվանալ վերքը օճառաջրով և դիմել բուժհաստատություն, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում իրականացվեն կանխարգելիչ միջոցառումներ

Սեպտեմբերի 28-ը հանդիսանում է Կատաղության համաշխարհային օր, որը խթանում է կատաղության մասին ինֆորմացիայի տարածմանը, հիվանդության կանխարգելմանը և վերացմանը[61]։

Այլ կենդանիների պատվաստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասիայում և Ամերիկաների ու Աֆրկայի որոշ հատվածներում շները մնում են վարակի հիմնական տերերը և փոխանցողները։ Կենդանիների պարտադիր պատվաստումը ավելի քիչ արդյունավետ է գյուղական վայրերում։ Օրալ պատվաստանյութերը կարող են անվնաս օգտագործվեն խայծերի արտադրության մեջ, պրակտիկա, որը հաջողությամբ նվազեցրել է կատաղության տարածվածությունը Կանադայի, Ֆրանսիայի և Միացյալ Նահանգների գյուղական վայրերում։ Քվեբեկի Մաունթ-Ռոյալ Փարքի շրջանում արդյունավետորեն օգտագործվում են խայծեր ջրարջերի համար։ Պատվաստային արշավները կարող են լինել թանկարժեք, և հետազոտությունները ցույց են տվել, որ պատվաստանյութ պարունակող խայծերի օգտագործումը համարվում է ավելի հարմար տարբերակ գին/արդյունք սկզբունքով[62]։ Օնտարիոում գրանցվել էր կատաղության հանդիպման զգալի նվազում, այն բանից հետո, երբ սկսեցին օգտագործվել պատվաստանյութ-խայծերը[63]։

Միացյալ Նահանգներում կատաղության հետևանքով մահերի թիվը տարեկան մոտ 100-ից (20-րդ դարի սկիզբ) նվազեց մինչև տարեկան 1 կամ 2 դեպք , այն բանից հետո, երբ տնային շների և կատուների պատվաստումը լայն տարածում գտավ, ինչպես նաև տեղծվեցին պատվաստումներ մարդկանց համար և իմունոգլոբուլինային բուժում։ Այժմ մահերի մեծամասնությունը չղջիկների կծելու հետևանքով են, ինչը կարող է անցնել աննկատ զոհի կողմից և չենթարկվի բուժման[64]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժումը, հարուցիչի հետ շփվելուց հետո կարող է կանխել հիվանդության զարգացումը, եթե իրականացվի ժամանակին, հիմնականում ինֆեկցումից հետո 10 օրվա ընթացքում[22]։ Եթե առնվազն 5 րոպեի ընթացքում վերքը մանրակրկիտ լվանալ օճառաջրով, հնարավոր է նվազեցնել վիրուսային մասնիկների քանակը[65]։ Այնուհետև խորհուրդ է տրվում օգտագործել պովիդոն-յոդին կամ սպիրտ՝ վիրուսների քանակը նվազեցնելու նպատակով[66]։

ԱՄՆ-ում, Հիվանդությունների վերահկսման և կանխարգելման կենտորնը խորհուրդ է տալիս 14 օրվա ընթացքում մարդկանց ստանալ մեկ դեղաչափ մարդու կատաղության իմունոգլոբուլին (ՄԿԻԳ) և չորս դեղաչափ կատաղության պատվաստում[67]։ Իմունոգլոբուլինի դեղաչափը չպետք է գերազանցի 20 միավորը մեկ կիլոգրամի հաշվարկով։ ՄԿԻԳ-ը բավականին թանկ է և կազմում է բուժման արժեքի մեծ մասը՝ հասնելով մի քանի հազար դոլարի[68]։ Որքան հնարավոր է պետք է ներարկվի կծած հատվածի շուրջը, իսկ մնացած դեղաչափը տրվի խորը ներմկանային ներարկման միջոցով՝ պատվաստման վայրից հեռու գտնվող տեղամասում[24]։

Պատվաստանյութի առաջին դեղաչափը տրվում է հարուցիչի հետ շփումից հետո որքան հնարավոր է շուտ, այնուհետև տրվում են հավելյալ դեղաչափեր առաջին դեղաչափից հետո 3-րդ, 7-րդ և 14-րդ օրերին։ Բուժառուները, որոնք նախկինում պատվաստվել են, չեն ստանում իմունոգլոբուլին, միայն վակցինացիա 0 և 3րդ օրերին[69]։

Կատաղության պատվաստումներից առաջացող ցավերը և կողմնակի ազդեցությունները չեն տարբերվում գրիպի պատվաստումից։ Գոյություն ունեն ավելի էժան պատվաստանյութեր, որոնք ստացվում են հին նյարդային հյուսվածքի հիման վրա և պահանջում են բազմակի ցավոտ ներարկումներ որովային խոռոչ՝ մեծ ասեղով, բայց Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից դրանք փոխարինվել են ավելի էժան ներմաշկային պատվաստանյութերով[53]։

Միջմկանային պատվաստումները պետք է ներարկվեն դելտայաձև մկանի մեջ, այլ ոչ թե հետույքային շրջան, քանզի վերջինիս դեպքում հնարավոր է, որ պատվաստանյութը սրսկվի ճարպային հյուսվածքի մեջ և չբերի ցանկալի արդյունքի։ Երեխաների մոտ խորհուրդ է տրվում ներարկել ազդրի կողմնային շրջանում[70]։

Եթե արթնանալուց հետո սենյակում հայտնաբերվում է չղջիկ, կամ գտնում են չղջիկ այն սենյակում որտեղ եղել է երեխա, հոգեպես հիվանդ կամ ներթունահարված անձ, ապա ցուցված է կանխարգելիչ միջոցառումների կատարում, քանզի 2002 թվականին կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ եթե միևնույն սենյակում գտնվել են չղջիկ և երեխա կամ հոգեպես հիվանդ անձ, հատկապես ննջասենյակներում, ապա շատ մեծ է հավանականությունը որ զոհը չզգա չղջիկի խայթոցը[71]։ Եթե կանխարգելիչ միջոցառումները իրականցվեն ժամանակին կամ չնչին ուշացմամբ, ապա առողջացման հավանականությունը կլինի 100%[72]: Եթե անգամ շատ ժամանակ է անցել հարուցիչի հետ շփումից հետո, կանխարգելիչ միջոցառումները միևնույնն է պետք է իրականացվեն, քանի որ կա դեռ որոշակի շանս, որ հիվանդը կառողջանա[24]։ Ամեն տարի ավելի քան 15 միլիոն մարդ ստանում է պատվաստում պոտենցիալ վարակումից հետո։ Չնայած սա շատ արդյունավետ է, սակայն նաև նույնչափ թանկարժեք[73]։

Milwaukee գործելակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Milwaukee գործելակարգը, երբեմն նշվում է նաև Wisconsin գործելակարգ[74][75], մարդու մոտ կատաղության վարակի փորձարական բուժման մեթոդ է։ Բուժումը իրենից ներկայացնում է մարդու ներմուծում քիմիկապես խթանված կոմայի մեջ, որից հետո նրան տրվում են հակավիրուսային դեղամիջոցներ։ Ժաննա Գիզը 2004 թվականին առաջին բուժառուն էր, ով ստացել էր բուժում ըստ Milwaukee գործելակարգի[72] և հանդիսացավ առաջին հայտնի դեպքը, երբ կատաղությամբ վարակված մարդը լիովին բուժվեց՝ առանց պատվաստումային և իմունոգլոբուլինային բուժման։ Intention-to-treat հետազոտությունը հետագայում ապացուցեց, որ այս գործելակարգի արդյունքում ողջ են մնում հիվանդների մոտ 8%-ը[76]։ Այս գործելակարգը չի համարվում կատաղության բուժման արդյունավետ միջոց և խորհուրդ չի տրվում օգտագործել[77]։

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատվաստում չստացած մարդկանց մոտ կատաղությունը գրեթե միշտ ունենում է լետալ ելք՝ նյարդաբանական ախտանիշների դրսևորվելուց հետո[78]։

Պատվաստումը վարակումից հետո և իմունոգլոբուլինային թերապիան շատ արդյունավետ են հիվանդության կանխարգելման մեջ, հատակպես եթե իրականացվել են ժամանակին՝ հիմնականում վարակումից հետո 6 օրվա ընթացքում։ Կատաղության դեպքում առանց ուշացման կամ շատ քիչ ուշացումով իրականացված կանխարգելիչ միջոցառումները ունեն 100%-անոց արդյունավետություն[72]։ Կանխարգելիչ թերապիան ուշացնելու դեպքում, միևնույնն է կա հաջողության հավանականություն[24]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղությունից մահերի քանակը մեկ միլիոն մարդու հաշվարկով 2012 թվականին
     0     1     2–4     5–9     10–17     18–69

2010 թվականին մոտավորապես 26 000 մարդ մահացել է կատաղությունից՝ համեմատած 1990 թվականի 54 000 մահերի հետ[79]։ Մահերի մեծամասնությունը եղել է Ասիայում և Աֆրիկայում[78]։ 2015 թվականին Հնդկաստանը, որին հետևում էին Չինաստանը (մոտավորապես 6000) և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (5600) ունեին ամենաշատ դեպքերը[80]։ 2015 թվականին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության, Կենդանիների առողջության համաշխարհային կազմակերպության, Միայցյալ Նահանգների սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպության և Կատաղության վերահսկման գլոբալ դաշինքի միջև համագործակցության արդյունքում նպատակ է դրվել մինչև 2030 թվականը վերացնել կատաղությունից մահերի դեպքերը[81]:

Հնդկաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկաստանը ունի մարdկային կատաղության ամենամեծ ցուցանիշն ամբողջ աշխարհում, հիմնականում փողոցային շների պատճառով[82], որոնց քանակը ավելացել է 2001 թվականին ընդունված օրենքի հետևանքով, ինչը արգելում էր շների սպանությունը[83]։ Կատաղության արդյունավետ վերահսկումը և բուժումը Հնդկաստանում խաթարվեց մի զանգվածային հիստերիայի պատճառով, որը հայտնի է ինչպես շան ձագով հղիության համախտանիշ (puppy pregnancy syndrome (PPS)): Շան կծելուց հետո, PPS-ով զոհերը, ինչպես տղաներն այնպես էլ կանայք, համոզված են լինում, որ իրենց ներսում շան ձագ է աճում, և հաճախ բժիշկների փոխարեն օգնության են դիմում հավատով բուժողներին[84]։ Ամեն տարի Հնդկաստանում կատաղությունից մահանում են մոտ 20 000 մարդ՝ ամբողջ աշխարհում մահերի մոտ մեկ երրորդը[83]։

Ավստրալիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղության վիրուսը գոյատևում է լայնածավալ, բազմազան, գյուղական կենդանիների ռեզերվուարներում։ Չնայած Ավստրալիայի պաշտոնական կատաղությունից զերծ կարգավիճակի[85], 1996 թվականին հայտնաբերվել է ավստրալական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus), որը բնիկ չղջիկների պոպուլյացիաներում հանդիպող կատաղության վիրուսի տեսակ է։ Ավստրալիայում գրանցվել է ավստրալական չղջիկի լիսավիրուսով պայմանավորոված 3 կատաղության դեպք, երեքն էլ ունեցեն էլ լետալ ելք։

Հյուսիսային Ամերիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչդեռ շների համար սպեցիֆիկ կատաղությունը չի շրջանառում շների միջև, ԱՄՆ-ում տարեկան մոտ հարյուր շուն վարակվում է կատաղությամբ այլ վայրի կենդանիներից[86][87]։ ԱՄՆ-ում կատաղությունը տարածված է վայրի կենդանիների մոտ։ Չղջիկները, ջրարջերը, ժանտաքիսները և աղվեսները պատասխանատու են գրեթե բոլոր գրանցված դեպքերի համար (98% 2009 թվականին)։ Կատաղությամբ չղջիկներ հայտնաբերվել են բոլոր 48 սահմանամերձ նահանգներում։ Այլ ռեզերվուարները աշխարհագրորեն ավելի սահմանափակված են․ օրինակ ջրարջերի կատաղության վիրուսը հայտնաբերվել է միայն Արևելյան Ափի մոտ գտնվող համեմատաբար նեղ տեղամասում։ Վիրուսի մասին հասարակության բարձր իրազեկման, տնային կենդանիների պատվաստման ջանքերի և վայրի պոպուլյացիաների կրճատման, ինչպես նաև հետվարակային կանխարգելման առկայության շնորհիվ կատաղության դեպքերը մարդկանց մոտ խիստ հազվադեպ են։ Այս երկրում 1995 թվականից մինչև 2011 թվականը գրանցվել է կատաղության ընդամենը 49 դեպք, որոնցից 11-ի դեպքում մարդիկ վարակվել են արտասահմանում։ Մնացած գրեթե բոլոր դեպքերը կապված են չղջիկների կծելու հետ[88]։

Եվրոպա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամեն տարի Եվրոպայում կատաղության դեպքեր կամ չեն հանդիպում կան լինում են շատ քիչ։ Մարդիկ վարակվում են ինչպես Եվրոպայից դուրս, այնպես էլ ներսում[89]։

Շվեյցարիայում հիվանդությունը ըստ էության վերացվեց այն բանից հետո, երբ գիտնականները Շվեյցարական Ալպերում տեղադրեցին կենդանի ատենուացված պատվաստումով կարված հավերի գլխեր[63]։ Աղվեսները, որոնք համարվում էին Շվեյցարիայում կատաղության հիմնական փոխանցողները, ուտելով հավերի գլուխները՝ իմունիզացվում էին կատաղության դեմ[63]։

Իտալիան, որը համարվում էր կատաղությունից զերծ 1997-2008 թվականներին, ականատես եղավ հիվանդության վերադարձին վայրի կենդանիների մոտ՝ Տրիվենտոյի շրջանում, կապված Բալկանյան թերակղզում համաճարակի տարածման հետ, որը ազդեցություն ունեցավ նաև Ավստրալիայի վրա։ Վայրի կենդանիների պատվատմանը ուղղված լայնածավալ գործողությունների արդյունքում Իտալիան կրկին վերացրեց վիրուսը և հռչակվեց կատաղության վիրուսից զուրկ երկիր 2013 թվականին։ Կատաղության վերջին գրանցված դեպքը եղել է կարմիր աղվեսի մոտ 2011 թվականի սկզբերին[90][91]։

Մեծ Բրիտանիան եղել է վիրուսից ազատ սկսած 20-րդ դարի սկզբերից, բացառությամբ կատաղության նման վիրուսի առկայությանը մի քանի Դոուբենտոնյան չղջիկների մոտ․ եղել է ընդամենը մեկ մարդու վարակում մահացու ելքով։ 2000 թվականից սկսած կատաղությունից մահերի դեպքերի մեծ մասը եղել են արտասահմանում շների կծելուց։ Մեծ Բրիտանիայում վերջին դեպքը գրանցված է եղել 1922 թվականին, իսկ մահվան վերջին դեպքը 1902-ին[92][93]։ Ի տարբերություն Եվրոպայի այլ երկրների, Մեծ Բրիտանիան պաշտպանված է նրանով, որ այն կղզի է, ինչպես նաև իրականացվել են խիստ կարանտինային միջոցառումներ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փորագրություն փայտի վրա միջնադարից, որը ցույց է տալիս կատաղությամբ շուն։
François Boissier de Sauvages de Lacroix, Della natura e causa della rabbia (Dissertation sur la nature et la cause de la Rage), 1777

Կատաղությունը հայտնի էր դեռ մ․ թ․ ա․ 2000-ականներից[94]։ Կատաղությունն առաջին անգամ գրանցված է մեսոպոտամյան Էշուննայի կոդեքսում (մ․ թ․ա․ 1930 թվական), ինչը թելադրում էր կատաղության ախտանիշներ ցուցաբերող շան տիրոջը կանխարգելիչ միջոցառումներ իրականացնել կծելու դեմ։ Եթե կատաղությամբ շունը կծում էր այլ մարդու և հետագայում վերջինս մահանում էր, շան տերը ենթարվկում էր խիստ ծանր տուգանքի[95]։

Հին աշխարհի բժշկական գրականության մեջ շատ են նկարագրված անարդյունավետ ժողովրդական միջոցներ։ Սքրիբոնիուս Լարգուս բժիշկը նշանակում էր տաք թրջոցներ կտորով և բորենու մորթիով․ Անտաեուսը խորհուրդ էր տալիս օգտագործել միջոց՝ պատրաստված կախաղան հանած մարդու գանգից[96]։

Կատաղությունը հավանաբար առաջացել է հին աշխարհում, իսկ առաջին կենդանական դեպքը նոր աշխարհում տեղի է ունեցել Բոստոնում 1768 թվականին[97]։ Հիվանդությունը հաջորդ տարիների ընթացքում տարածվել է այդտեղից դեպի մի շարք այլ նահանգներ, ինչպես նաև հասել է մինչև Ֆրանսիական Վեստ Ինդիա, ի վերջո ընդգրկելով ամբողջ Հյուսիսային Ամերիկան։

19-րդ դարում իր տարածվածության պատճառով կատաղությունը համարվում էր աղետ։ Ֆրանսիայում և Բելգիայում, որտեղ Սուրբ Հյուբերտը մեծարվում էր, «Սուրբ Հյուբերտի բանալին» շիկացվում էր և դրվում վերքի վրա։ Կախարդական մտածողության օգտագործման շնորհիվ շները դրոշմվում էին այդ բանալիով, ինչը ըստ նրանց պաշտպանում էր շներին կատաղությունից։ Վախը կատաղությունից գրեթե իռացիոնալ էր՝ հիվանդությունը փոխանցողների քանակի (մեծ մասամբ կատաղած շներ) և որևէ արդյունավետ բուժման բացակայության պատճառով։ Քիչ չէին այն դեպքերը, երբ մարդիկ ում կծել էր կատաղության կասկածով շունը, ինքնասպան էին լինում կամ սպանվում էին այլ մարդկանց կողմից[98]։

Հին ժամանակներում կտրում և հեռացնում էին լեզվի հավելումը (լեզվային սանձիկ, լորձաթաղանթ), քանզի մտածում էին, որ հենց այդտեղից է սերում կատաղությունը։ Այդ պրակտիկան վերացավ, երբ հայտնաբերվեց կատաղության իրական պատճառը[26]։ Լուի Պաստյորի՝ 1885 թվականին նյարդային հյուսվածքի հիման վրա ստեղծած պատվաստումը արդյունավետ էր և շարունակաբար կատարելագործվում էր, որպեսզի նվազեցվեին հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցությունները[17]։

Ներկայումս վախը կատաղության նկատմամբ չի վերացել, և հիվանդությունը ու իր ախտանիշները, հատկապես ագիտացիան, հանդիսացել են ոգեշնչանք զոմբիներ պարունակող կամ նմանատիպ որոշ աշխատանքների համար, որտեղ սովորաբար ցուցադրվում է, որ կատաղությունը մուտացիայի է ենթարկվել՝ վերածվելով ավելի ուժեղ վիրուսի, ինչը մարդու մեջ սերմանում էր մարդասպանական հակում կամ անբուժելի հիվանդություն, բերելով ավերիչ, տարածված համաճարակի[99]։

Milwaukee գործելակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Milwaukee գործելակարգը մշակվել և անվանվել է Ռոդնի Ուիլֆֆինի կողմից, և առաջին անգամ օգտագործվել է Ժաննա Գիզիի բուժման համար[100]։ Գիզին, ով պատանի էր Վիսկոնսինից, առաջին հայտնի բուժառուն է, որ ողջ է մնացել կատաղությունից հետո առանց որևէ պատվաստման[101]։ Հայտնի չէ, թե ինչպես է Գիզին ողջ մնացել[77], բայց նրա դեպքը բերեց Milwaukee գործելակարգի կայուն և ինտենսիվ քարոզչությանը։ հաջորդող բժշկական հետազոտությունները ցույց տվեցին որ Milwaukee գործելակարգը արդյունավետ չէ կատաղության բուժման համար, և նրա օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում[77][102]։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղությունը նաև անվանում են ռաբիես (rabies), ինչը լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «խելագարություն, կատաղություն»[103]։ սա կարող է կապված լինել նաև սանսկրիտերեն rabhas՝ «կատաղել» բառի հետ[104]։ Հույները ստացել էին lyssa բառը lud -ից՝ «բռնի», այս արմատը օգտագործվում է կատաղության վիրուսի անվան մեջ՝ Lyssavirus[98]։

Այլ կենդանիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղությունը վարակիչ է կաթնասունների համար։ Առանձնացված են կենտրոնական նյարդային համակարգի ախտահարման երեք շրջան։ Առաջին շրջանը տևում է մեկից երեք օր և բնորոշվում է վարքի, պահելաձևի փոփոխությամբ և կոչվում է պրոդրոմալ շրջան։ Երկրորդ շրջանը գրգռող շրջանն է, որը տևում է երեքից չորս օր։ Այս շրջանը հայտնի է նաև որպես «կատաղի կատաղություն», քանի որ ախտահարված կենդանիները լինում են գերազգայուն արտաքին ազդակների նկատմամբ և կծում են մոտակայքում ամեն ինչ։ Երրորդ շրջանը պարալիտիկ (լուծանքային) շրջանն է և առաջանում է շարժողական նեյրոնների վնասման հետևանքով։ Առկա է կոորդինացիայի կորուստ, ինչը բերում է հետին վերջույթների պարալիզի, իսկ թքազատության ուժեղացումը և կլման դժվարեցումը պայմանավորված է դիմային և ըմպանային մկանների պարալիզով։ Մահը հիմնականում վրա է հասնում շնչառության կանգից[105]։

Հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատաղության վիրուսի արտաքին թաղանթը, մերկացված իր ՌՆԹ-ից և այլ պարունակություններից, չի առաջացնում հիվանդությունը, և կարող է օգտագործվել որպես վեկտոր հետազոտական աշխատանքներում՝ որոշակի գենետիկական մատերիալներ փոխանցելու համար։ Այն ունի առավելություն այլ ենթատեսակային մեթոդների նկատմամբ, քանի որ այս վիրուսի թիրախն է հանդիսանում կենտրոնական նյարդային համակարգը, ինչը դժվար հասանելի տեղամաս է և անհրաժեշտ է լինում կիրառել ինվազիվ միջոցներ այլ վեկտորներ այնտեղ տեղադրելու համար։ Կատաղության վիրուսի վեկտորը նաև վարակում է հարևան «վերել» բջիջները՝ սինապսներում շարժվելով մեկ բջջից դեպի մյուսի աքսոնը, և այդպիսով նրանք կիրառվում են նեյրոնային օղակը ուսումնասիրելու համար[106]։

Փաստերը ցույց են տալիս, որ արհեստականորեն բարձրացված արյուն-ուղեղային պատնեշի թափանցելիությունը, ինչը նորմայում անթափանցելի է իմունային բջիջների մեծ մասի համար, մեծացնում է վիրուսային քլիրենսը[107][108]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 «Rabies Fact Sheet N°99»։ World Health Organization։ July 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 1 April 2014-ին։ Վերցված է 28 February 2014 
  5. 5,0 5,1 5,2 Cotran RS, Kumar V, Fausto N (2005)։ Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease (7th ed.)։ Elsevier/Saunders։ էջ 1375։ ISBN 978-0-7216-0187-8 
  6. 6,0 6,1 «Rabies, Australian bat lyssavirus and other lyssaviruses»։ The Department of Health։ Dec 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 4 March 2014-ին։ Վերցված է 1 March 2014 
  7. 7,0 7,1 7,2 Tintinalli, Judith E. (2010)։ Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))։ McGraw-Hill։ էջեր Chapter 152։ ISBN 978-0-07-148480-0 
  8. William H. Wunner (2010)։ Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management։ Academic Press։ էջ 556։ ISBN 9780080550091 
  9. «UC Davis Children's Hospital patient becomes third person in U.S. to survive rabies»։ UC Davis Medical Center։ Արխիվացված օրիգինալից 21 May 2012-ին։ Վերցված է 3 May 2012 
  10. «Human rabies: neuropathogenesis, diagnosis, and management.»։ Lancet Neurology 12 (5): 498–513։ May 2013։ PMID 23602163։ doi:10.1016/s1474-4422(13)70038-3 
  11. Manoj S., Mukherjee A., Johri S., Kumar K. V. S. Hari (2016)։ «Recovery from rabies, a universally fatal disease»։ Military Medical Research 3 (1): 21։ ISSN 2054-9369։ PMC 4947331։ PMID 27429788։ doi:10.1186/s40779-016-0089-y 
  12. GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1 
  13. «Rabies: The Facts»։ World Health Organization։ Արխիվացված օրիգինալից 24 February 2017-ին։ Վերցված է 24 February 2017 
  14. WHO Expert Consultation on Rabies : second report. (2 ed.)։ Geneva: WHO։ 2013։ էջ 3։ ISBN 9789241209823։ Արխիվացված օրիգինալից 20 October 2014-ին 
  15. 15,0 15,1 «Rabies-Free Countries and Political Units»։ CDC։ Արխիվացված օրիգինալից 5 March 2014-ին։ Վերցված է 8 May 2019 
  16. «Neglected Tropical Diseases»։ cdc.gov։ 6 June 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 4 December 2014-ին։ Վերցված է 28 November 2014 
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Giesen A, Gniel D, Malerczyk C (March 2015)։ «30 Years of rabies vaccination with Rabipur: a summary of clinical data and global experience»։ Expert Review of Vaccines (Review) 14 (3): 351–67։ PMID 25683583։ doi:10.1586/14760584.2015.1011134 
  18. «Current and future trends in the prevention, treatment and control of rabies»։ Expert Review of Anti-infective Therapy 4 (6): 1021–38։ 2006։ PMID 17181418։ doi:10.1586/14787210.4.6.1021 
  19. Smallman-Raynor Andrew Cliff, Peter Haggett, Matthew (2004)։ World atlas of epidemic diseases։ London: Arnold։ էջ 51։ ISBN 9780340761717 
  20. 20,0 20,1 «Symptoms of rabies»։ NHS.uk։ 12 June 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 14 September 2014-ին։ Վերցված է 3 September 2014 
  21. «Rabies»։ AnimalsWeCare.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 September 2014-ին 
  22. 22,0 22,1 22,2 Drew WL (2004)։ «Chapter 41: Rabies»։ in Ryan KJ, Ray CG (editors)։ Sherris Medical Microbiology (4th ed.)։ McGraw Hill։ էջեր 597–600։ ISBN 978-0-8385-8529-0 
  23. «Replication strategies of rabies virus»։ Virus Res. 111 (2): 120–31։ August 2005։ PMID 15885837։ doi:10.1016/j.virusres.2005.04.004 
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 «Rabies Post-Exposure Prophylaxis»։ Centers for Disease Control and Prevention (CDC)։ 23 December 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 1 February 2010-ին։ Վերցված է 2010-01-30 
  25. Gluska Shani, Zahavi Eitan Erez, Chein Michael, Gradus Tal, Bauer Anja, Finke Stefan, Perlson Eran, Schnell Matthias Johannes (28 August 2014)։ «Rabies virus hijacks and accelerates the p75NTR retrograde axonal transport machinery»։ PLoS Pathogens 10 (8): e1004348։ PMC 4148448։ PMID 25165859։ doi:10.1371/journal.ppat.1004348 
  26. 26,0 26,1 Baer George (1991)։ The Natural History of Rabies։ CRC Press։ ISBN 9780849367601։ Վերցված է 31 October 2011 
  27. «Serological survey for rabies antibodies in raptors from California»։ J. Wildl. Dis. 24 (2): 264–7։ April 1988։ PMID 3286906։ doi:10.7589/0090-3558-24.2.264 
  28. «Rabies antibodies in sera of wild birds»։ Journal of Wildlife Diseases 12 (3): 392–5։ 1976։ PMID 16498885։ doi:10.7589/0090-3558-12.3.392 
  29. «Experimental rabies in a great horned owl»։ J. Wildl. Dis. 12 (3): 444–7։ July 1976։ PMID 16498892։ doi:10.7589/0090-3558-12.3.444 
  30. Wong Derek։ «Rabies»։ Wong's Virology։ Արխիվացված օրիգինալից 3 December 2008-ին։ Վերցված է 19 March 2009 
  31. Campbell James B., Charlton K.M. (1988)։ Developments in Veterinary Virology: Rabies։ Springer։ էջ 48։ ISBN 978-0-89838-390-4 
  32. Pawan JL (1959)։ «The transmission of paralytic rabies in Trinidad by the vampire bat (Desmodus rotundus murinus Wagner)»։ Caribbean Medical Journal 21: 110–36։ PMID 13858519 
  33. Pawan JL (1959)։ «Rabies in the vampire bat of Trinidad, with special reference to the clinical course and the latency of infection»։ Caribbean Medical Journal 21: 137–56։ PMID 14431118 
  34. Taylor PJ (December 1993)։ «A systematic and population genetic approach to the rabies problem in the yellow mongoose (Cynictis penicillata)»։ The Onderstepoort Journal of Veterinary Research 60 (4): 379–87։ PMID 7777324 
  35. «Rabies. Other Wild Animals: Terrestrial carnivores: raccoons, skunks and foxes.»։ Centers for Disease Control and Prevention(CDC)։ Արխիվացված օրիգինալից 20 December 2010-ին։ Վերցված է 2010-12-23 
  36. Anderson, Janet & Frey, Rebecca (2006)։ «Rabies»։ Gale Encyclopedia of Medicine (3rd ed.) 
  37. «Behavioral and nutritional aspects of the Virginian opossum (Didelphis virginiana)»։ The Veterinary Clinics of North America. Exotic Animal Practice 12 (2): 217–36, viii։ May 2009։ PMID 19341950։ doi:10.1016/j.cvex.2009.01.007 
  38. The Merck manual of Medical Information (Second Home ed.)։ 2003։ էջ 484 
  39. The Merck Manual (11th ed.)։ 1983։ էջ 183 
  40. Turton Jenny (2000)։ «Rabies: a killer disease»։ National Department of Agriculture։ Արխիվացված օրիգինալից 23 September 2006-ին 
  41. «Transmission of rabies virus from an organ donor to four transplant recipients»։ N Engl J Med 352 (11): 1103–11։ March 2005։ PMID 15784663։ doi:10.1056/NEJMoa043018 
  42. «Exposure to the Virus»։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2016-ին 
  43. RabiesAlliance.org Archived 24 September 2016 at the Wayback Machine.
  44. Jackson, Alan C., Wunner, William H. (2002)։ Rabies։ Academic Press։ էջ 290։ ISBN 978-0-12-379077-4։ Արխիվացված օրիգինալից 8 January 2014-ին 
  45. The 5-Minute Neurology Consult։ Lippincott Williams & Wilkins։ 2012։ էջեր 414–։ ISBN 978-1-4511-0012-9 
  46. Davis Larry Ernest, King Molly K., Schultz Jessica L. (15 June 2005)։ Fundamentals of neurologic disease։ Demos Medical Publishing։ էջ 73։ ISBN 978-1-888799-84-2։ Արխիվացված օրիգինալից 8 January 2014-ին 
  47. Cynthia M., Kahn, BA, eds. (2010)։ The Merck Veterinary Manual (10th ed.)։ Kendallville, Indiana: Courier Kendallville, Inc։ էջ 1193։ ISBN 978-0-911910-93-3 
  48. Dean D.J., Abelseth M.K. (1973)։ «Ch. 6: The fluorescent antibody test»։ in Kaplan M.M., Koprowski H.։ Laboratory techniques in rabies։ Monograph series 23 (3rd ed.)։ World Health Organization։ էջ 73 
  49. 49,0 49,1 «Emerging technologies for the detection of rabies virus: challenges and hopes in the 21st century»։ PLoS Neglected Tropical Diseases 3 (9): e530։ 2009։ PMC 2745658։ PMID 19787037։ doi:10.1371/journal.pntd.0000530 
  50. Tordo N, Bourhy H, Sacramento D (1994)։ «Ch. 10: PCR technology for lyssavirus diagnosis»։ in Clewley J.P.։ The Polymerase Chain Reaction (PCR) for Human Viral Diagnosis։ CRC Press։ էջեր 125–145։ ISBN 978-0-8493-4833-4 
  51. «Rabies virus detection by RT-PCR in decomposed naturally infected brains»։ Veterinary Microbiology 87 (2): 111–8։ 2002։ PMID 12034539։ doi:10.1016/s0378-1135(02)00041-x 
  52. «Usefulness of reverse transcriptase-polymerase chain reaction for detection of rabies RNA in archival samples»։ Japanese Journal of Infectious Diseases 60 (5): 298–9։ September 2007։ PMID 17881871 
  53. 53,0 53,1 53,2 Carabin Hélène, ed. (2009)։ «Rabies situation in Cambodia»։ PLoS Neglected Tropical Diseases 3 (9): e511։ PMC 2731168։ PMID 19907631։ doi:10.1371/journal.pntd.0000511։ e511 
  54. Cleaveland Sarah, ed. (2008)։ «Rabies diagnosis for developing countries»։ PLoS Neglected Tropical Diseases 2 (3): e206։ PMC 2268742։ PMID 18365035։ doi:10.1371/journal.pntd.0000206։ e206 
  55. 55,0 55,1 «New Rapid Rabies Test Could Revolutionize Testing and Treatment | CDC Online Newsroom | CDC»։ www.cdc.gov (en-us)։ 16 May 2018։ Վերցված է 23 May 2018 
  56. «Rabies: Differential Diagnoses & Workup»։ eMedicine Infectious Diseases։ 3 October 2008։ Արխիվացված օրիգինալից 28 November 2010-ին։ Վերցված է 2010-01-30 
  57. Geison GL (April 1978)։ «Pasteur's work on rabies: Reexamining the ethical issues»։ Hastings Center Report 8 (2): 26–33։ JSTOR 3560403։ PMID 348641։ doi:10.2307/3560403 
  58. «Diagnostic dilemma in flaccid paralysis following anti-rabies vaccine»։ Neurol India 52 (1): 132–3։ March 2004։ PMID 15069272։ Արխիվացված օրիգինալից 2 August 2009-ին 
  59. «Control of rabies in Jaipur, India, by the sterilisation and vaccination of neighbourhood dogs»։ Vet Rec 159 (12): 379–83։ 2006։ PMID 16980523։ doi:10.1136/vr.159.12.379 
  60. «Compendium of Animal Rabies Prevention and Control»։ National Association of State Public Health Veterinarians։ 31 December 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 July 2010-ին։ Վերցված է 2010-01-03 
  61. «World Rabies Day»։ World Health Organization (WHO)։ Արխիվացված օրիգինալից 31 December 2011-ին 
  62. Meltzer MI (October–December 1996)։ «Assessing the costs and benefits of an oral vaccine for raccoon rabies: a possible model»։ Emerg Infect Dis 2 (4): 343–9։ PMC 2639934։ PMID 8969251։ doi:10.3201/eid0204.960411 
  63. 63,0 63,1 63,2 Grambo Rebecca L (1995)։ The World of the Fox։ Vancouver: Greystone Books։ էջեր 94–5։ ISBN 978-0-87156-377-4 
  64. «Rabies in the U.S.»։ Centers for Disease Control and Prevention (CDC)։ 22 April 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 31 December 2011-ին։ Վերցված է 31 December 2011 
  65. «Rabies & Australian bat lyssavirus information sheet»։ Health.vic.gov.au։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 18 August 2011-ին։ Վերցված է 2012-01-30 
  66. National Center for Disease Control (2014)։ «National Guidelines on Rabies Prophylaxis» (pdf)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 September 2014-ին։ Վերցված է 5 September 2014 
  67. "Use of a Reduced (4-Dose) Vaccine Schedule for Postexposure Prophylaxis to Prevent Human Rabies" Archived 25 July 2011 at the Wayback Machine.. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
  68. «Cost of Rabies Prevention»։ Արխիվացված օրիգինալից 29 March 2016-ին 
  69. Park's textbook of Community medicine, 22nd edition, 2013, p 254.
  70. «Rabies»։ www.who.int։ World Health Organization։ Արխիվացված օրիգինալից 15 February 2015-ին։ Վերցված է 1 February 2015 
  71. «Rabies in a nine-year-old child: The myth of the bite»։ Can J Infect Dis 13 (2): 121–5։ March 2002։ PMC 2094861։ PMID 18159381 
  72. 72,0 72,1 72,2 Jordan Lite (8 October 2008)։ Medical Mystery: Only One Person Has Survived Rabies without Vaccine—But How?։ Scientific American։ Արխիվացված օրիգինալից 5 November 2009-ին։ Վերցված է 2010-01-30 
  73. «Human rabies: better coordination and emerging technology to improve access to vaccines»։ World Health Organization (en-GB)։ Արխիվացված օրիգինալից 24 February 2017-ին։ Վերցված է 2017-02-23 
  74. «Rabies Rescue Protocol Fails in New Cases»։ 20 April 2007 
  75. «Human Rabies --- Indiana and California, 2006»։ www.cdc.gov 
  76. Willoughby RE (2009)։ «Are we getting closer to the treatment of rabies?: medical benchmarks»։ Future Virology 4 (6): 563–70։ doi:10.2217/fvl.09.52։ Արխիվացված օրիգինալից 13 March 2011-ին 
  77. 77,0 77,1 77,2 «Human Rabies: a 2016 Update»։ Curr Infect Dis Rep (Review) 18 (11): 38։ 2016։ PMID 27730539։ doi:10.1007/s11908-016-0540-y 
  78. 78,0 78,1 «Rabies»։ World Health Organization (WHO)։ September 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 31 December 2011-ին։ Վերցված է 31 December 2011 
  79. Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, Abraham J, Adair T, Aggarwal R (15 December 2012)։ «Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010»։ Lancet 380 (9859): 2095–128։ PMID 23245604։ doi:10.1016/S0140-6736(12)61728-0 
  80. Hampson Katie, Coudeville Laurent, Lembo Tiziana, Sambo Maganga, Kieffer Alexia, Attlan Michaël, Barrat Jacques, Blanton Jesse D., Briggs Deborah J., Cleaveland Sarah, Costa Peter, Freuling Conrad M., Hiby Elly, Knopf Lea, Leanes Fernando, Meslin François-Xavier, Metlin Artem, Miranda Mary Elizabeth, Müller Thomas, Nel Louis H., Recuenco Sergio, Rupprecht Charles E., Schumacher Carolin, Taylor Louise, Vigilato Marco Antonio Natal, Zinsstag Jakob, Dushoff Jonathan (2015)։ «Estimating the Global Burden of Endemic Canine Rabies»։ PLOS Neglected Tropical Diseases 9 (4): e0003709։ PMC 4400070։ PMID 25881058։ doi:10.1371/journal.pntd.0003709 
  81. «Rabies»։ World Health Organization (en-GB)։ Արխիվացված օրիգինալից 15 February 2017-ին։ Վերցված է 2017-02-23 
  82. Dugan Emily (30 April 2008)։ «Dead as a dodo? Why scientists fear for the future of the Asian vulture»։ The Independent (London)։ Արխիվացված օրիգինալից 17 May 2008-ին։ Վերցված է 2008-10-11։ «India now has the highest rate of human rabies in the world.» 
  83. 83,0 83,1 Harris, Gardiner (6 August 2012)։ «Where Streets Are Thronged With Strays Baring Fangs»։ New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից 8 August 2012-ին։ Վերցված է 6 August 2012 
  84. Medicine challenges Indian superstition | Asia | DW.DE | 31.12.2012 Archived 31 January 2013 at the Wayback Machine.
  85. "Essential rabies maps" Archived 17 February 2010 at the Wayback Machine.. World Health Organization (WHO).
  86. Fox Maggie (7 September 2007)։ «U.S. free of canine rabies virus»։ Reuters։ Արխիվացված օրիգինալից 17 May 2017-ին։ Վերցված է 11 April 2017։ «"We don't want to misconstrue that rabies has been eliminated – dog rabies virus has been," CDC rabies expert Dr. Charles Rupprecht told Reuters in a telephone interview.» 
  87. «CDC – Rabies Surveillance in the U.S.: Human Rabies – Rabies»։ www.cdc.gov (en-us)։ Արխիվացված օրիգինալից 18 January 2017-ին։ Վերցված է 10 April 2017 
  88. «Rabies Surveillance Data in the United States»։ Centers for Disease Control and Prevention։ 12 July 2017։ Արխիվացված օրիգինալից 8 October 2011-ին 
  89. «SURVEILLANCE REPORT - Annual Epidemiological Report for 2015 - Rabies, ECDC (European Centre for Disease Prevention and Control)»։ Վերցված է 30 August 2018 
  90. «Rabies in Africa: The RESOLAB network»։ Արխիվացված օրիգինալից 3 August 2016-ին։ Վերցված է 2016-04-18 
  91. «Ministero della Salute: "Italia è indenne dalla rabbia". l'Ultimo caso nel 2011 - Quotidiano Sanità»։ Արխիվացված օրիգինալից 3 June 2016-ին։ Վերցված է 2016-04-18 
  92. «Rabies»։ NHS։ 23 February 2017։ Վերցված է 30 August 2018 
  93. «Q&A: Rabies»։ BBC News։ 17 April 2015։ Վերցված է 30 August 2018 
  94. Adamson PB (1977)։ «The spread of rabies into Europe and the probable origin of this disease in antiquity»։ The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 109 (2): 140–4։ JSTOR 25210880։ PMID 11632333։ doi:10.1017/S0035869X00133829 
  95. Dunlop Robert H, Williams, David J (1996)։ Veterinary Medicine: An Illustrated History։ Mosby։ ISBN 978-0-8016-3209-9 
  96. Barrett Alan D.T., Stanberry Lawrence R. (2009)։ Vaccines for Biodefense and Emerging and Neglected Diseases (English)։ Academic Press։ էջ 612։ ISBN 9780080919027։ Արխիվացված օրիգինալից 28 April 2016-ին։ Վերցված է 2016-01-08 
  97. The Natural History of Rabies Archived 2 March 2016 at the Wayback Machine.
    The first major epizootic in North America was reported in 1768, continuing until 1771 when foxes and dogs carried the disease to swine and domestic animals. The malady was so unusual that it was reported as a new disease
  98. 98,0 98,1 Rotivel Yolande։ «Introduction»։ Federation of American Scientists։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 April 2009-ին։ Վերցված է 2009-04-25 
  99. Than Ker (27 October 2010)։ «"Zombie Virus" Possible via Rabies-Flu Hybrid?»։ National Geographic։ National Geographic։ Արխիվացված օրիգինալից 13 September 2015-ին։ Վերցված է 13 September 2015 
  100. Rodney E. Willoughby, Jr., online "A Cure for Rabies?" Scientific American, V. 256, No. 4, April 2007, p. 95.
  101. Jordan Lite (8 October 2008)։ «Medical Mystery: Only One Person Has Survived Rabies without Vaccine--But How?»։ Scientific American։ Վերցված է 2008-10-16 
  102. «Critical Appraisal of the Milwaukee Protocol for Rabies: This Failed Approach Should Be Abandoned»։ Can J Neurol Sci (Review) 43 (1): 44–51։ 2016։ PMID 26639059։ doi:10.1017/cjn.2015.331 
  103. Simpson DP (1979)։ Cassell's Latin Dictionary (5 ed.)։ London: Cassell։ էջ 883։ ISBN 978-0-304-52257-6 
  104. Dalfardi Behnam, Esnaashary Mohammad Hosein, Yarmohammadi Hassan (17 February 2014)։ «Rabies in medieval Persian literature – the Canon of Avicenna (980–1037 AD)»։ Infectious Diseases of Poverty 3 (1): 7։ ISSN 2049-9957։ PMC 3933285։ PMID 24533686։ doi:10.1186/2049-9957-3-7 
  105. Ettinger, Stephen J, Feldman, Edward C (1995)։ Textbook of Veterinary Internal Medicine (4th ed.)։ W.B. Saunders Company։ ISBN 978-0-7216-6795-9 
  106. «Enhanced pseudotyping efficiency of HIV-1 lentiviral vectors by a rabies/vesicular stomatitis virus chimeric envelope glycoprotein»։ Gene Therapy 19 (7): 761–74։ 8 September 2011։ PMID 21900965։ doi:10.1038/gt.2011.124 
  107. «Lethal silver-haired bat rabies virus infection can be prevented by opening the blood–brain barrier»։ J. Virol. 81 (15): 7993–8։ 2007։ PMC 1951307։ PMID 17507463։ doi:10.1128/JVI.00710-07 
  108. «Failure to open the blood–brain barrier and deliver immune effectors to central nervous system tissues leads to the lethal outcome of silver-haired bat rabies virus infection»։ J. Virol. 81 (3): 1110–8։ 2007։ PMC 1797506։ PMID 17108029։ doi:10.1128/JVI.01964-06 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես՝ կատաղություն Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս