Զայրույթ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Զայրույթ, շատ ուժեղ զգացմունք կամ խթանող և ագրեսիվ արձագանք (աֆեկտ), որը անհատի կողմից առաջանում է տհաճ իրավիճակների ժամանակ։ Զայրույթը համարվում է ավելի ուժեղ, քան բարկությունն ու վատ տրամադրությունն են։ Զայրույթն առավել հաճախ ուղեկցվում է ինքնատիրապետման կորստով։

Զայրույթը հոգեբանության տեսանկյունից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեբանները զայրութը տարանջանում են բարկությունից և չարությունից, ցույց տալով «հուզմունքի ավելի մեծ մակարդակը» և այդ զգացողության ավելի մեծ ինտենսիվությունը:

Զայրույթը հոգեբանորեն բացատրվում  ագրեսիայի դրսևորումներով: Բացատրելու համար հայտում են երեք հիմնական տեսությունները՝

  • Զիգմունդ Ֆրոյդի հոգեվերլուծության տեսությունը: Նրա խոսքերով, զայրույթը հանդիսանում է անհատի ներդաշնակ ներգրավվածության ագրեսիայի արդյունքը: Զայրույթի առաջադիմական ճնշումը կարող է հանգեցնել հոգեկան խանգարումների:
  • Ըստ ագրեսիայի-ֆրուստրացիայի տեսությանը ագրեսիան հիմնականում հիասթափության արձագանք է, իսկ զայրույթը՝ ագրեսիայի թուլացում։
  • Ալբերտ Բանդուրայի սոցիալական ուսուցման տեսությունը ենթադրում է, որ զայրույթը, ինչպես նաև մյուս բոլոր զգացմունքները, հանդիսանում է անհատի ուսուցման արդյունք, ովքեր օրինակ են վերցնում հասարակությունից։

Զայրույթից զուրկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր դրույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զայրույթի հարվածի տակ շատ դեպքերում ընկալվում է  կարճաժամկետ, մասնակի կամ լիակատար կորուստ այդ զգացողության նկատմամբ։ Զայրույթը կարող է ուղղված լինել մարդկանց, կենդանիների, հաստատությունների դեմ և հաճախ ունենում է հատուկ ձգան, բայց դա չի նշանակում, որ այն կարող է վտանգ առաջացնել։ Զայրույթը համարվում է բնավորության թուլություն, շատ մշակույթներում արժևորվում է դրան հակառակ վիճակը:

Բացառիկ իրավիճակներում և ծանր սթրեսային պայմաններում զայրույթը կարող է տեղի ունենալ յուրաքանչյուր մարդու հետ, սակայն խոլերիկ հիվանդների մոտ դրա առաջացման հավանականությունը ավելի բարձր է։ Փոքրիկ երեխաների մոտ զայրույթը դառնում է բնավորություն մտավոր զարգացման որոշակի փուլերում:

Զայրույթի նոպան հոգեբանական խանգարումներ ունեցող որոշ մարդկանց մոտ  դառնում է բնավորույթուն։ Զայրույթը այդպիսի դեպքերում բացառապես տևում է չափազանց երկար, և որպես կանոն շատ ինտենսիվ։ Զայրութը բնորոշ է նաև հուզառատ մարդկանց, քանի որ նման հզոր զգացմունքների վերահսկման և մշակման ունակությունը շատ սահմանափակ է:

Զայրույթը երեխաների մոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեկից չորս տարեկանում երեխաների մոտ դրսևորվող զայրույթը սովորական վարք է: Այս տարիքի շատ երեխաների մոտ մարմնական և բանավոր ռակցիաները բերում են հիասթափության[1]։ Հոգնածությունը և սովը խթանում են զայրույթի առաջացմանը[2]։ Զայրույթը հանգստացնելու համար ծնողներին խորհուրդ է տրվում չնկատել երեխայի արարքները և իր իսկ դրական օրինակով բացատրել երեխային, որ նա սխալ է[3][4][5]։

Զայրույթի վերահսկում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զայրույթը շատ մշակույթներում համարվում է դատապարտելի, սակայն հասարակությունը չի ընդունում դա, քանի որ այն չի համապատասխանում ակնկալվող սոցիալական վարքին:

Գիտահետազոտական աշխատանքները ցույց են տալիս, որ  ինչպես սթրեսը այնպես էլ զայրույթը կարող են առաջացնել լուրջ հիվանդությունններ։ Դրանցից են խոլեստերի բարձր մակարդակը, հիպերտոնիան, սիրտ֊անոթային հիվանդություններ, ինչպես նաև մեծանում է ինֆարկտի առաջացման հավանականությունը։ Զայրույթը, իր հերթին, խթանում է ադրենալինի և նորադրենալինի արտադրությանը, որը ազդում է արյան համախտանիշի վրա: Հոգեբանական գրականությունում հաճախ խորհուրդ է տրվում, որ զայրույթի ժամանակ պետք է զբաղվել սպորտով, ստեղծագործական գործունեությամբ, արտահայտել ակտիվ երևակայությունը կամ այն վերացնել թուլացման մեթոդներով։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Verena Kast: Vom Sinn des Ärgers. Kreuz, Stuttgart 1985, ISBN 3-7831-1659-7; Herder, Freiburg, Basel, Wien 2010, ISBN 978-3-451-06011-3
  • Heidi Kastner: «Wut. Plädoyer für ein verpöntes Gefühl». Wien 2014. ISBN 978-3-218-00929-4
  • Anne-Bärbel Köhle: Wut lass nach! Kreativer Umgang mit einem starken Gefühl. Kreuz, Stuttgart 1998, ISBN 3-268-00218-8
  • Johannes F. Lehmann, Im Abgrund der Wut. Zur Kultur- und Literaturgeschichte des Zorns, Freiburg i. Br. 2012, ISBN 978-3-7930-9690-0
  • Rainer Schandry: Biologische Psychologie, Verlag Beltz PVU, Weinheim, Berlin, Basel, 2003
  • Seneca: De ira / Über die Wut, ISBN 978-3-15-018456-1 (lateinisch, deutsch)
  • Anita Timpe: Ich bin so wütend! Nutzen Sie die positive Kraft Ihrer Wut! BoD, Norderstedt 2014, ISBN 978-3-735-76022-7

Ծանոթարութուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. John Wegmann. Temper tantrums in children, 2007
  2. Susan Scott Ricci, Terry Kyle/ Maternity and Pediatric Nursing/ — S. 824
  3. Susan Scott Ricci, Terry Kyle: Maternity and Pediatric Nursing. — S. 824
  4. Don Mordasini: Wild Child: How You Can Help Your Child with Attention Deficit Disorder (ADD). — S. 112
  5. Farooq Mirza: Keep Children Healthy in Body and Mind: Birth Through 10. — S. 204