Չինաստանի տնտեսություն

Չինաստանի տնտեսություն

Չինաստանի տնտեսապես ամենազարգացած քաղաք Շանհայը
Արժույթ	CNY չինական յուան
Ամրագրված փոխարժեք	72,34 դրամ
Առևտրային կազմակերպություններ	Եվրոպական Միություն, Եվրագոտի, ՏՀԶԿ, ԱՀԿ
Վիճակագրություն
Բնակչություն	66,200,000 (2014)
ՀՆԱ	2 846,889 միլիարդ
ՀՆԱ տեղ	10-րդ բնակչության շնչի հաշվով. 39-րդ
ՀՆԱ-ի աճ	6,7 ± 0,1 տոկոս
ՀՆԱ-ն մեկ շնչի հաշվով	8826 $
ՀՆԱ֊ն ըստ սեկտորի	գյուղատնտեսություն (7,9 %), արդյունաբերություն (40,5%), ծառայությունների ոլորտ (51,6%)
Գնաճ (ՍԳԻ)	2,8 % (2019)
Աղքատության շեմից ցածր բնակչություն	0,6% (2019)
Աշխատուժ	774,71 млн (2019)
Գործազրկություն	3,64  % (2019)
Միջին համախառն աշխատավարձ	5000 յուան (722,69 $), 2019 թվականի տվյալներով
Արտաքին
Արտահանում	2,73 տրիլիոն դոլար (2020)
Արտանհանման հիմնական գործընկերներ	ԱՄՆ (17 %), Հոնկոնգ (10 %), Ճապոնիա (6 %), (2019)
Ներկրում	2,36 տրիլիոն դոլար (2020)
Ներկրման հիմնական գործընկերներ	Հարավային Կորեա (9 %), Ճապոնիա (8 %), ԱՄՆ (7 %), Գերմանիա (7 %), Ավստրալիա (7 %), Թայվան (6 %), (2019)
Համախառն արտաքին պարտք	2,4 տրիլիոն դոլար (2020)
Պետական ֆինանսներ
Պետական պարտք	ՀՆԱ-ի 66,8% (2021)
Եկամուտ	2,553 տրիլիոն դոլար (2017 թվականի տվյալ)
Ծախսեր	3,008 տրիլիոն դոլար (2017 թվականի տվյալ)
The world factbook

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության տնտեսություն, զարգացող խառը սոցիալիստական շուկայական տնտեսություն է, որը ներառում է արդյունաբերական քաղաքականություններ և ռազմավարական հնգամյա ծրագրեր։ Չինաստանը համարվում է աշխարհում երկրորդ ամենամեծ տնտեսությունն ըստ անվանական համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ), և 2016 թվականից՝ ամենամեծ տնտեսությունը՝ գնողունակության համարժեքության (PPP) հաշվարկով։ 2022 թվականին Չինաստանը կազմում էր համաշխարհային տնտեսության 19 տոկոսը՝ PPP-ի հաշվարկով, և շուրջ 18 տոկոսը՝ անվանական արժեքով։ Տնտեսությունը բաղկացած է պետական ձեռնարկություններից և խառը սեփականության ձևով գործող ընկերություններից, ինչպես նաև խոշոր տեղական մասնավոր հատվածից, որն ապահովում է ՀՆԱ-ի մոտ 60 տոկոսը, քաղաքային զբաղվածության 80 տոկոսը և նոր աշխատատեղերի 90 տոկոսը։ Համակարգը առանձնանում է նաև օտարերկրյա բիզնեսի համար բաց լինելու բարձր աստիճանով։

Չինաստանը աշխարհում ամենախոշոր արդյունաբերական տնտեսությունն է և ապրանքների ամենամեծ արտահանողը։ Այն լայնորեն ճանաչվել է որպես «արտադրության հզոր կենտրոն», «աշխարհի գործարան» և «արտադրության գերտերություն»։ Չինաստանի արդյունաբերական արտադրանքը գերազանցում է հաջորդ ինը խոշորագույն արտադրողների համախառն ցուցանիշը։ Այնուամենայնիվ, արտահանումները որպես ՀՆԱ-ի տոկոսային մաս կայունորեն նվազել են՝ հասնելով մոտավորապես 20 տոկոսի, ինչը վկայում է արտահանման կարևորության նվազման մասին երկրի տնտեսության համար։ Չնայած դրան՝ Չինաստանը մնում է աշխարհի ամենախոշոր առևտրային երկիրը և շարունակում է առանցքային դեր ունենալ միջազգային առևտրում։ Արտադրությունն աստիճանաբար տեղափոխվում է բարձր տեխնոլոգիական ոլորտներ, ինչպիսիք են էլեկտրական մեքենաները, վերականգնվող էներգիան, հեռահաղորդակցությունը և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների սարքավորումները, և ծառայությունների ոլորտն էլ աճել է ՀՆԱ-ի կառուցվածքում։ Չինաստանը աշխարհի խոշորագույն բարձր տեխնոլոգիական արտահանողն է։ 2021 թվականի տվյալներով՝ երկիրը ՀՆԱ-ի մոտ 2.43 տոկոսը ծախսում է տարբեր ոլորտներում գիտահետազոտական և փորձարարական նախագծերի վրա։ Այն նաև աշխարհի ամենաարագ զարգացող սպառողական շուկան է և ապրանքների երկրորդ խոշոր ներմուծողը։ Չինաստանը նաև մի շարք հումքային ապրանքների աշխարհի խոշորագույն սպառողն է և կազմում է մետաղների համաշխարհային սպառման գրեթե կեսը։ Իսկ ծառայությունների ոլորտում Չինաստանը մաքուր ներմուծող է։

Չինաստանը երկկողմ ազատ առևտրի համաձայնագրեր ունի բազմաթիվ երկրների հետ և Տարածաշրջանային համապարփակ տնտեսական գործընկերության (RCEP) անդամ է։ Աշխարհի 500 ամենամեծ ընկերություններից 142-ը գլխավոր գրասենյակները գտնվում են Չինաստանում։ Երկիրը ունի աշխարհի ամենամրցունակ տասնյակ ֆինանսական կենտրոններից երեքը և երեք արժեթղթային բորսա, որոնք դասվում են աշխարհի տաս ամենամեծերի շարքում՝ ինչպես շուկայի կապիտալիզացիայով, այնպես էլ առևտրի ծավալով։

Չինաստանն ունի աշխարհի երկրորդ խոշոր ֆինանսական ակտիվները՝ 17.9 տրիլիոն դոլար արժեքով՝ 2021 թվականի դրությամբ։ 2020 թվականին Չինաստանը եղել է աշխարհի ամենամեծ ուղիղ արտաքին ներդրումների (FDI) ստացող երկիրը՝ գրանցելով 163 միլիարդ դոլար մուտք, սակայն վերջին շրջանում մուտքային FDI-ն կտրուկ նվազել է՝ հասնելով բացասական մակարդակների։ Չինաստանն ունի նաև աշխարհի երկրորդ ամենամեծ արտագնա FDI-ն՝ 136.91 միլիարդ դոլար՝ 2019 թվականի համար։

Չինաստանի տնտեսական աճը դանդաղում է 2020-ականներին՝ պայմանավորված մի շարք մարտահրավերներով, ինչպիսիք են արագ ծերացող բնակչությունը, երիտասարդների բարձր գործազրկությունը և անշարժ գույքի ճգնաժամը։

2021 թվականի դրությամբ՝ ըստ The World Factbook-ի, Չինաստանի աշխատուժը կազմում էր 791 միլիոն մարդ, ինչը ամենամեծն էր աշխարհում։ 2022 թվականին Չինաստանը երկրորդ տեղում էր աշխարհում միլիարդատերերի ընդհանուր թվով, ինչպես նաև երկրորդ՝ միլիոնատերերի թվով՝ 6.2 միլիոն։ Չինաստանը ունի աշխարհի ամենամեծ միջին խավը՝ ավելի քան 500 միլիոն մարդ, որոնք տարեկան վաստակում են 120,000 յուանից (RMB) ավելի։ Հասարակական սոցիալական ծախսերը կազմում են երկրի ՀՆԱ-ի շուրջ 10 տոկոսը։

Պատմություն

Անգլիացի տնտեսագետ Էնգուս Մեդիսոնի գնահատականների համաձայն՝ 1 թվականից մինչև 2003 թվականը աշխարհի ՀՆԱ-ին (համախառն ներքին արդյունքին) տարբեր երկրների ներդրումը տարբեր ժամանակահատվածներում զգալիորեն տատանվել է։ Մինչև 18-րդ դարը, Չինաստանն ու Հնդկաստանը համարվում էին աշխարհի երկու խոշորագույն տնտեսությունները՝ ըստ ՀՆԱ-ի ծավալների։

Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն Չինաստանում 1000-ից 2018 թվականներին

Պատմականորեն, Չինաստանը երկու հազարամյակի աշխարհի առաջատար տնտեսական ուժերից մեկն էր՝ Pax Sinica-ի մեծ մասը՝ 1-ին դարից մինչև 19-րդ դար։ Չինաստանը կազմում էր համաշխարհային ՀՆԱ-ի մոտ քառորդից մեկ երրորդը մինչև 1800-ականների կեսերը։ Չինաստանի համաշխարհային ՀՆԱ-ի բաժինը 1820 թվականին կազմել էր մեկ երրորդ, երբ Դարդինյան հեղափոխությունը սկսվում էր Մեծ Բրիտանիայում։ Չինաստանի ՀՆԱ-ն 1820 թվականին վեց անգամ ավելի մեծ էր, քան Մեծ Բրիտանիայի՝ Եվրոպայի ամենամեծ տնտեսությունը, և գրեթե քսան անգամ ավելի մեծ, քան նորաստեղծ Միացյալ Նահանգների ՀՆԱ-ն։

Չինական քաղաքացիական պատերազմի ավարտին տնտեսությունը ավերված էր։ Երբ պարտված ազգայինները փախան Թայվան, նրանք խլեցին Չինաստանից իրացվելի ակտիվները՝ ներառյալ ոսկին,արծաթը և երկրի դոլարային պահուստները։ Երբ Կոմունիստական կուսակցությունը պարտվեց, առևտուրը կործանվել էր, ազգային արժույթը դադարեց գործել, և տնտեսությունը հիմնված էր բարտերի վրա։

Չինաստանի ժողովրդական Հանրապետության զարգացումը աշխարհի ամենաաղքատ երկրներից մեկը ամենամեծ տնտեսություններից մեկի արագությամբ էր կատարվել՝ առավելագույն արագությամբ ցանկացած երկրի համեմատ^{էջ 11}։ 1949 թվականից մինչև Չինաստանի տնտեսական բարեփոխումները 1978 թվական, տնտեսությունը ղեկավարում էր պետությունը, իսկ շուկայական գործունեությունը մնում էր գաղտնի։ Տնտեսական բարեփոխումները սկսվեցին Դենգ Սիաոպինգի օրոք։ Չինաստանը այդուհետև դարձավ աշխարհի ամենաարագ զարգացող մեծ տնտեսությունը՝ աճելով միջինը 10%-ով 30 տարվա ընթացքում։ Շատ գիտնականներ Չինաստանի տնտեսական մոդելը համարում են ավտորիտար կապիտալիզմի, պետական կապիտալիզմի կամ կուսակցական պետության կապիտալիզմի օրինակ, որի գլխավոր քարտուղարն է Սի Ծինփինը։

Չինաստանը պատմության մեջ ամենից շատ մարդկանց է դուրս բերել ծայրահեղ աղքատությունից՝ 1978-ից 2018 թվականներին նվազեցնելով ծայրահեղ աղքատության մեջ գտնվողների թիվը 800 միլիոնով։ 1981-ից 2019 թվականներին ծայրահեղ աղքատության մեջ բնակչության տոկոսը նվազել է 88.1%-ից մինչև 0.2%։ Չինաստանի ընթացիկ հաշվի ավելցուկը 1982-ից մինչև 2021 թվականը աճել է 53 անգամ՝ $5.67 միլիարդից հասնելով $317 միլիարդի։ Այդ ընթացքում Չինաստանը դարձել է արդյունաբերական գերտերություն՝ անցնելով ցածր աշխատավարձով ոլորտներից (օրինակ՝ հագուստ, կոշիկ) դեպի ավելի բարդ արտադրանքներ՝ համակարգիչներ, դեղամիջոցներ և ավտոմեքենաներ։ Չինաստանի գործարաններն արտադրել են $3.7 տրիլիոն իրական արդյունաբերական ավելացված արժեք՝ գերազանցելով ԱՄՆ-ի, Հարավային Կորեայի, Գերմանիայի և Մեծ Բրիտանիայի համակցված ծավալները։ Չինաստանի արդյունաբերական հատվածը շահում է աշխարհի ամենամեծ ներքին շուկաներից մեկից, հսկայածավալ արտադրական ծավալներից և զարգացած մատակարարման շղթաներից։

Չինաստանն ունի գիտության և տեխնոլոգիաների գլոբալ առաջատար հնգյակում երկու խմբավորում՝ Շենժեն-Հոնկոնգ-Գուանճոու և Պեկին (համապատասխանաբար երկրորդ և երրորդ տեղերում), ինչն ամենաշատն է աշխարհի բոլոր երկրների շարքում։

Չինաստանի կայուն տնտեսական աճը պայմանավորված է արտահանման կապերով, արդյունաբերական ոլորտով և ցածր աշխատավարձով աշխատուժով։ 2020 թվականին Չինաստանը միակ խոշոր տնտեսությունն էր, որը գրանցել էր ՀՆԱ-ի աճ՝ 2.3%։ Սակայն 2022 թվականին այն գրանցեց տասնամյակների մեջ իր ամենաթույլ տնտեսական ցուցանիշներից մեկը՝ COVID-19 համավարակի պատճառով։ 2023 թվականին ԱՄՀ-ն կանխատեսեց, որ Չինաստանը կշարունակի մնալ ամենաարագ զարգացող խոշոր տնտեսություններից մեկը։ Չինաստանի տնտեսությունը միևնույն ժամանակ և՛ նպաստում է գլոբալ ջերմոցային գազերի արտանետումների աճին՝ նպաստելով կլիմայական փոփոխություններին, և՛ լրջորեն տուժում է դրանց հետևանքներից, թեև երկրի մեկ շնչին բաժին ընկնող արտանետումները դեռ շատ ավելի ցածր են, քան զարգացած տնտեսություններում, օրինակ՝ ԱՄՆ-ում։

Տարածաշրջանային տնտեսություններ

ՀՆԱ-ի բաշխումը մայրցամաքային՝ Չինաստանում

Չինաստանի անհավասար զարգացած տրանսպորտային համակարգը, ինչպես նաև բնական և մարդկային ռեսուրսների ու արդյունաբերական ենթակառուցվածքների առկայության տարբերությունները հանգեցրել են երկրի տարածաշրջանային տնտեսությունների էական տարբերությունների։ Շենժենի տնտեսական զարգացումը հանգեցրել է նրան, որ քաղաքն անվանվում է «աշխարհի հաջորդ Սիլիկոնյան հովիտը»։

Տնտեսական զարգացումը, ընդհանուր առմամբ, ավելի արագ է ընթանում ծովափնյա նահանգներում, քան երկրի ներքին շրջաններում, և շրջանների միջև մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամուտներում մեծ տարբերություններ կան։ Եռյակ ամենահարուստ տարածաշրջաններն են՝ Յանցզի գետի դելտան Արևելյան Չինաստանում, Մարգարիտե գետի դելտան Հարավային Չինաստանում և Ճին-Ճին-Ճի տարածաշրջանը Հյուսիսային Չինաստանում։ Հենց այս տարածքների արագ զարգացումն է, որ ամենամեծ ազդեցությունն է ունենալու ամբողջ Ասիայի տարածաշրջանային տնտեսության վրա, և Չինաստանի կառավարության քաղաքականությունը միտված է այդ հարուստ շրջաններում արագացված աճի խոչընդոտները վերացնելուն։

«Օքսֆորդ Էկոնոմիքս» կազմակերպության զեկույցի համաձայն՝ մինչև 2035 թվականը Չինաստանի չորս քաղաքները՝ Շանհայը, Պեկինը, Գուանճոուն և Շենժենը, կդասվեն աշխարհում ՀՆԱ-ով ամենամեծ տասը քաղաքների թվում։

ՀՆԱ-ն ըստ վարչական բաժանման

Չինաստանի 31 Նահանգների ցուցակ ըստ անվանական ՀՆԱ-ի 2022 թվականին (միլիարդ ՀՆԱ-ով)

Նահանգներ	CN¥	US$	Մասնաբաժին (%)
Չինաստան (մայրցամաք)	141,020.72	19,700.70	100
Գուանդուն	13,911.86	2,119.67	10.67
Ցզյանսու	12,287.56	1,826.85	10.15
Շանդուն (նահանգ)	8,743.51	1,299.94	7.22
Ճեծյան	7,771.54	1,155.43	6.42
Հենան	6,134.51	912.05	5.07
Սիչուան	10,674.98	1,843.73	4.69
Հուբեյ	5,373.49	798.90	4.44
Ֆուջիան	5,310.99	789.61	4.39
Հունան	4,867.04	723.61	4.02
Անհոյ	4,504.50	669.70	3.72
Շանհայ	4,465.28	663.87	3.69
Հեբեյ (նահանգ)	4,237.04	629.94	3.50
Պեկին	4,161.10	618.65	3.44
Շենսի	3,277.27	487.25	2.71
Ցզյանսի	3,207.47	476.87	2.65
Չունցին	2,912.90	433.07	2.41
Լյաոնին	2,897.51	430.79	2.39
Յուննան	2,895.42	430.48	2.39
Գուանսի-Չժոունի ինքնավար շրջան	2,630.09	391.03	2.17
Շանսի	2,564.26	381.24	2.12
Ներքին Մոնղոլիա	2,315.87	344.31	1.91
Գույչժոու	2,016.46	299.80	1.67
Սինծիան	1,774.13	263.77	1.47
Թիենծին	1,631.13	242.51	1.35
Հեյլունցզյան	1,590.10	236.41	1.31
Գիրին	1,307.02	194.32	1.08
Գանսու (նահանգ)	1,120.16	166.54	0.93
Հայնան (նահանգ)	681.82	101.37	0.56
Նինսյա-Հուեյ	506.96	75.37	0.42
Ցինհայ	361.01	53.67	0.30
Տիբեթ	213.26	31.71	0.18

Հոնկոնգ և Մակաո

Ըստ «մեկ երկիր, երկու համակարգ» քաղաքականության, նախկին Բրիտանական գաղութ Հոնկոնգի և Պորտուգալական գաղութ Մակաուի տնտեսական համակարգերը պաշտոնապես պահպանում են կապիտալիստական համակարգ, որը տարբերվում է մայրաքաղաք Չինաստանի համակարգից։

Տարածաշրջանային զարգացում

Այս ռազմավարությունները նպատակ ունեն լուծել Չինաստանի տնտեսական անհավասար զարգացման խնդիրը՝ ուղղված երկրի համեմատաբար քիչ զարգացած շրջաններին․

• Չինաստանի արևմտյան զարգացման ծրագիր՝ նպատակ ունի բարելավել արևմտյան նահանգների տնտեսական վիճակը՝ ներդրումների և բնական ռեսուրսների զարգացման միջոցով։
• Հյուսիսարևելյան Չինաստանի վերակենդանացում՝ ուղղված է Հյուսիսարևելյան Չինաստանի արդյունաբերական բազաների վերակենդանացմանը։ Ծրագիրն ընդգրկում է երեք նահանգ՝ Հեյլունցզյան, Ճիլին և Լյաոնին, ինչպես նաև Ներքին Մոնղոլիայի հինգ արևելյան վարչական միավորնեև։
• Կենտրոնական Չինաստանի վերելքի ծրագիր՝ միտված է երկրի կենտրոնական շրջանների արագացված զարգացմանը։ Ծրագիրն ընդգրկում է վեց նահանգ՝ Շանսի, Հենան, Անհոյ, Հուբեյ, Հունան և Ճյանսի։
• Երրորդ ճակատ՝ իրականացվել է Սառը պատերազմի շրջանում կենտրոնանալով հարավ արևմտյան նահանգների վրա՝ որպես ռազմավարական արդյունաբերական զարգացման գոտի։

Կառավարություն

Չինաստանի և այլ խոշոր զարգացող տնտեսությունների մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն գնողունակության համարժեքության հաշվարկով (1990–2013 թթ.) հստակորեն ցույց է տալիս Չինաստանի (կապույտ գույնով) արագ տնտեսական աճը։

Չինաստանը վարում է պետական ղեկավարվող ներդրումային և արդյունաբերական քաղաքականություն՝ մեծ պետական սեփականություն ունեցող ձեռնարկությունների ոլորտով^{էջ 11}։ Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցությունը (ՉԿԿ) երկրի տնտեսական համակարգը բնութագրում է որպես սոցիալիստական շուկայական տնտեսություն։ Տնտեսական զարգացման ուղղորդման համար Չինաստանի կենտրոնական կառավարությունը ընդունում է հնգամյա ծրագրեր, որոնք նկարագրում են տնտեսական առաջնահերթություններն ու հիմնական քաղաքականությունները։ Ներկայումս իրականացվում է տասնչորսերորդ հնգամյա ծրագիրը (2021–2025), որը շեշտադրում է սպառման վրա հիմնված աճն ու տեխնոլոգիական ինքնաբավությունը՝ Չինաստանի՝ միջինից բարձր եկամուտ ունեցող երկրից բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություն անցնելու ճանապարհին։

Հանրային սեկտորը կենտրոնական դեր է խաղում Չինաստանի տնտեսության մեջ։ Այս զարգացումն ընթանում է նաև Չինաստանի կառավարության «Երկու հարյուրամյակների» նպատակներին համահունչ․

• մինչև 2021 թ.՝ ապահովել համապարփակ չափով բարեկեցիկ հասարակություն,
• մինչև 2049 թ.՝ վերածել Չինաստանը «ուժեղ, ժողովրդավարական, քաղաքակիրթ, ներդաշնակ և ժամանակակից սոցիալիստական երկրի»՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրման 100-ամյակի կապակցությամբ։

Չինաստանը պահպանել է պետական վերահսկողությունը տնտեսության ռազմավարական ճյուղերի նկատմամբ, ինչպիսիք են՝ ինֆրաստրուկտուրան, հեռահաղորդակցությունը և ֆինանսները, չնայած տնտեսական լայնածավալ ազատականացմանը 1978 թվականի «բացման և բարեփոխման» քաղաքականությունից հետո^{էջ 20}։ Այս վերահսկողությունն իրականացվում է մի քանի մեխանիզմներով՝

• հանրային սեփականության իրավունքներ,
• վարչական ներգրավվածություն,
• և Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության վերահսկողություն՝ բարձր ղեկավարների նկատմամբ^{էջ 20}։

Պետությունն ավելի հակված է միջամտելու այն ոլորտներում, որտեղ ապրանքների և ծառայությունների գներն ունեն սոցիալական և քաղաքական զգայունություն^{էջ 105}։ Օրինակ՝ Չինաստանի կառավարությունն ավելի ակտիվ է միջամտում առևտրային բանկային ոլորտին, քան մասնավոր ներդրումային շուկային, որտեղ ներգրավված են զգալիորեն ավելի քիչ տնային տնտեսություններ^{էջ 100}։ Պետության մասնակցությունը ֆինանսների, պայմանագրերի և ռեսուրսների բաշխմանը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել շուկայի տատանումների ազդեցությունը՝ պետական վերահսկողության միջոցով^{էջ 3}։

Տնտեսական որոշումների կայացման հարցում տեղական իշխանությունների լիազորությունները և ինքնավարությունը բարձր են, և նրանք առանցքային դեր են խաղում երկրի տնտեսական զարգացման մեջ^{էջ 1}։ Տեղական կառավարությունները հաճախ առաջարկում են խթաններ կամ սուբսիդիաներ՝ բիզնեսներ ներգրավելու համար^{էջ 41}։ Տարածված հարկային արտոնություններից մեկն է՝ «երեք տարի հարկային ազատում և երեք տարի կեսական հարկ» քաղաքականությունը, որի համաձայն՝ բիզնեսը կարող է երեք տարի ազատվել կորպորատիվ եկամտային հարկից, իսկ հաջորդ երեք տարում վճարել այդ հարկի միայն կեսը^{էջ 41}։

Աշխարհի տարածաշրջաններն ըստ բարեկեցության ընդհանուր մակարդակի (տրիլիոնավոր ԱՄՆ դոլարով), 2018

Չինաստանի մասնաբաժինը համաշխարհային արտահանման մեջ, 1990-2019

Պետական ձեռնարկություններ

Չինաստանի պետական սեփականություն ունեցող ձեռնարկությունները (ՊՍՁ-ներ) իրականացնում են պետության համար կարևոր գործառույթներ։ Ինչպես նշում է ակադեմիկոս Վենդի Լյուտերտը՝ «Նրանք նպաստում են կենտրոնական և տեղական կառավարությունների եկամուտներին՝ դիվիդենտների և հարկերի միջոցով, ապահովում են քաղաքային զբաղվածությունը, պահում են կարևոր մուտքային ապրանքների գները ցածր մակարդակի վրա, ուղղորդում կապիտալը թիրախավորված ճյուղերի և տեխնոլոգիաների մեջ, նպաստում են ենթազգային հարստության վերաբաշխմանը դեպի ավելի աղքատ ներքին և արևմտյան նահանգներ, և աջակցում են պետությանը՝ բնական աղետների, ֆինանսական ճգնաժամերի և սոցիալական անկայունության ժամանակ»։

Իմփերիալ քոլեջ Լոնդոնի պրոֆեսոր Ֆրանկլին Ալենի համաձայն՝ Չինաստանում մոտ 867,000 ձեռնարկություն ունեն որևէ մակարդակի պետական սեփականություն։ 2017 թվականի տվյալներով՝ Չինաստանն ունի պետական ձեռնարկությունների ամենամեծ թիվը աշխարհի երկրների թվում, ինչպես նաև խոշոր ազգային ընկերությունների մեջ։

2019 թվականին ՊՍՁ-ները ապահովել են Չինաստանի շուկայի կապիտալիզացիայի ավելի քան 60%-ը, իսկ 2020 թվականին՝ երկրի ՀՆԱ-ի մոտ 40%-ը (15.98 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար կամ 101.36 տրիլիոն յուան)։ Մնացած 60%-ը ստեղծվել է ներքին և արտաքին մասնավոր բիզնեսների ու ներդրումների կողմից։ 2019 թվականի վերջի դրությամբ Չինաստանի ՊՍՁ-ների ընդհանուր ակտիվները (ներառյալ ֆինանսական ոլորտի ձեռնարկությունները) հասել են 58.97 տրիլիոն ԱՄՆ դոլարի։ Այս ՊՍՁ-ներից 91-ը ներառված էին 2020 թվականի Fortune Global 500 ցուցակում։ 2023 թվականի տվյալներով՝ Չինաստանի 100 առաջատար հրապարակային ընկերություններից միայն 37%-ն են մասնավոր, ըստ Փիթերսոնի միջազգային տնտեսագիտության ինստիտուտի։

Վեճեր տնտեսական տվյալների շուրջ

Գոյություն ունեն տարաձայնություններ Չինաստանի պաշտոնական տնտեսական տվյալների հուսալիության վերաբերյալ։ Օտարերկրյա և որոշ չինական աղբյուրներ պնդում են, որ Չինաստանի կառավարության պաշտոնական վիճակագրությունը գերագնահատում է երկրի տնտեսական աճը։ Թեև պաշտոնական տվյալները ցույց են տալիս կայուն և բարձր աճ՝ մի շարք արևմտյան ակադեմիական շրջանակներ և հաստատություններ պնդում են, որ իրական աճը կարող է ավելի բարձր լինել, քան ներկայացված է։ Միևնույն ժամանակ, օրինակ՝ The Economist Intelligence Unit-ը նշում է, որ Չինաստանի ՀՆԱ-ի տվյալները հնարավոր է որոշ չափով «հարթեցված» լինեն, սակայն ընդհանուր առմամբ՝ անվանական և իրական ՀՆԱ-ի տվյալները համարվում են լայնորեն ճշգրիտ։ Մյուս կողմից՝ կան կարծիքներ, ըստ որոնց՝ ներկայացված տնտեսական աճը չի համընկնում այլ աղբյուրներից ստացվող տվյալների հետ։ 2024 թվականին ԱՄՆ Գյուղատնտեսության դեպարտամենտը դադարեց օգտագործել Չինաստանի պաշտոնական տվյալները՝ դրանց հուսալիության հարցերով մտահոգված լինելու պատճառով։ 2007 թվականի WikiLeaks-ի կողմից հրապարակված փաստաթղթերում նշվում է, որ Լիաոնինգ նահանգի կուսակցության քարտուղար և հետագայում Չինաստանի վարչապետ դարձած Լի Քեցյան անձամբ հայտարարել է, որ ՀՆԱ-ի գնահատականներին «լիովին չի վստահում»՝ դրանք անվանելով «մարդու կողմից ստեղծված» և «անվստահելի»։ Նա առաջարկել է ՀՆԱ-ի փոխարեն օգտագործել այլ ցուցանիշների հիման վրա կազմված ցուցիչ՝ հետագայում հայտնի որպես Լի Քեցյանի ինդեքս, որն ապավինում է երեք առավել վստահելի թվաբանային չափանիշներին։

Չինական նահանգներն ու քաղաքները երկար ժամանակ կասկածվել են վիճակագրական տվյալների կեղծման մեջ։ Հատկապես քննադատության են ենթարկվել տեղական պաշտոնյաները, որոնց գործունեության գնահատականը հաճախ կախված է եղել իրենց տարածաշրջանի տնտեսական ցուցանիշներից։ Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության գլխավոր քարտուղար Սի Ծինփինը հայտարարել է, որ տնտեսական տվյալների կեղծումը «ոչ միայն վնասում է մեր տնտեսական իրավիճակի վերլուծությանը, այլև լրջորեն խաթարում է կուսակցության գաղափարները և ճշմարտության որոնմանը»։

SDIC արժեթղթերի գլխավոր տնտեսագետ և կառավարության խորհրդատու Գաո Շանվենը 2024թ. դեկտեմբերին Փիթերսոնի ինստիտուտում հայտարարել է. «Մենք չգիտենք Չինաստանի իրական տնտեսական աճի ճշգրիտ թիվը»։ Նա նշել է, որ իրական աճը տարեկան մոտ 2% է, ի տարբերություն պաշտոնական 5%-ի։ Նա կանխատեսել է, որ առաջիկա տարիներին աճը կլինի 3–4%, բայց «պաշտոնական ցուցանիշը միշտ կլինի մոտավորապես 5%»։ Այս հայտարարությունից հետո կառավարությունը reportedly արգելել է Գաոյին հանրային ելույթներ ունենալ։ Թեև նա չի կորցրել իր աշխատանքը, Չինաստանի Արժեթղթերի Ասոցիացիան պահանջել է, որ բոլոր տնտեսագետները «դրական դեր ունենան», հակառակ դեպքում՝ կարող են ազատվել։ 2025 թվականի հունվարին Սի Ծինփինի խորհրդական Ցայ Ցին կարգադրել է արգելափակել բացասական տնտեսական լուրերը։

Ըստ 2019 թվականին Բրուքինգի ինստիտուտի կողմից հրապարակված հետազոտական աշխատանքի՝ որն ուղղել է պատմական ՀՆԱ-ի ժամանակաշարերը՝ օգտագործելով ավելացված արժեքի հարկի տվյալները (որոնք, հեղինակների խոսքով, «բարձր մակարդակով պաշտպանված են կեղծիքներից և կեղծումներից»), Չինաստանի տնտեսական աճը 2008-ից մինչև 2016 թվականները հնարավոր է՝ գերագնահատվել է տարեկան միջինը 1.7 տոկոսով։ Սա նշանակում է, որ 2016 թվականին Չինաստանի տնտեսության չափը հնարավոր է, որ գերագնահատված է եղել 12–16 տոկոսով։

Միևնույն ժամանակ, մի քանի արևմտյան գիտնականներ և կազմակերպություններ պնդում են, որ հնարավոր է՝ Չինաստանի տնտեսությունը իրականում թերագնահատված է։ ԱՄՆ-ում տեղակայված Ազգային տնտեսական հետազոտությունների բյուրոյի հրապարակած հոդվածում նշվում է, որ Չինաստանի տնտեսական աճը կարող է ավելի բարձր լինել, քան պաշտոնական վիճակագրությունն է ցույց տալիս։ 2018 թվականին Elsevier Science Direct-ում Հանթեր Քլարկայի, Մաքսիմ Պինկովսկու և Խավիեր Սալա-ի-Մարտինի կողմից հրապարակված մի հոդվածում, օգտագործվել է արբանյակային գիշերային լուսավորության նորարարական մեթոդ, որը հեղինակների խոսքով, լավագույն անկողմնակալ կանխատեսողն է Չինաստանի քաղաքների տնտեսական աճի։ Արդյունքները ցույց են տալիս, որ իրական աճի տեմպերը ավելի բարձր են, քան հայտարարված է։

Որոշ վերլուծաբաններ նաև օգտագործում են լուսային աղտոտման արբանյակային չափումները՝ Չինաստանի տնտեսական աճը մոդելավորելու համար։ Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ պաշտոնական աճի տվյալները հնարավոր է հուսալի լինեն, բայց հավանաբար հարթեցված են՝ նվազեցնելով տատանումները։ Սենթ Լուիսի Դաշնային պահուստային բանկի հոդվածի համաձայն՝ Չինաստանի պաշտոնական վիճակագրությունը բարձր որակի է՝ համեմատ այլ զարգացող, միջին և ցածր եկամուտ ունեցող երկրների հետ։ 2016 թվականին Չինաստանը գտնվում էր միջին և ցածր եկամուտ ունեցող երկրների 83-րդ տոկոսային շեմում՝ 2004 թվականի 38-րդ տոկոսային շեմից բարձրանալով։ Սան Ֆրանցիսկոյի Դաշնային պահուստային բանկի ուսումնասիրությունն էլ ցույց է տվել, որ Չինաստանի ՀՆԱ-ի պաշտոնական տվյալները «զգալիորեն և դրականորեն կապված են» արտաքին կերպով ստուգելի տնտեսական գործունեության չափման մեթոդների հետ, ինչպես օրինակ՝ Չինաստանի առևտրային գործընկերների ներմուծման և արտահանման տվյալները։ Սա վկայում է, որ տնտեսական աճը հնարավոր է իրականում դանդաղ չէ եղել։

Rhodium Group անկախ վերլուծական կենտրոնը երկար ժամանակ հարցականի տակ է դրել Չինաստանի պաշտոնական ՀՆԱ-ի տվյալների ճշգրտությունը։ Նրանց վերլուծության համաձայն՝ վերջին տարիներին Չինաստանի տնտեսական աճը համակարգված կերպով գերագնահատվել է՝ պաշտոնական տվյալներում առկա կառուցվածքային խնդիրների և «իշխանության կողմնակալության» պատճառով։ Rhodium-ի գնահատմամբ՝ 2024 թվականին Չինաստանի իրական ՀՆԱ-ի աճը կազմել է ընդամենը 2.4%–2.8%, մինչդեռ պաշտոնապես հայտարարվել է 4.8%։ Ըստ նրանց՝ 2022 թվականից սկսած Չինաստանի ՀՆԱ-ն տարեկան մոտավորապես 3 տոկոսային կետով գերագնահատվել է։ Եթե այս ուղղումները ճշգրիտ են, ապա Չինաստանի տնտեսության իրական չափը կարող է լինել մոտ 10%-ով պակաս, ինչը համարժեք է մոտ 1.7 տրիլիոն դոլար ՀՆԱ-ի նվազեցմանը։

Rhodium Group-ը վերագրում է տվյալների այդ տարբերությունները մի շարք գործոնների, ներառյալ՝ անշարժ գույքի իրական հատվածի փլուզումը, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ներդրումների նվազումը և տնային տնտեսությունների թույլ սպառումը։ Նրանց հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ պաշտոնական տվյալները չեն արտացոլում այդ մարտահրավերների լրջությունը՝ ստեղծելով կեղծ տպավորություն կայուն տնտեսական աճի մասին։ Օրինակ՝ 2024 թվականին անշարժ գույքի ոլորտում անկումը և ենթակառուցվածքային ներդրումների կրճատումը եղել են զգալի, մինչդեռ պաշտոնական տվյալներն արտացոլել են այս ոլորտներից իբրև թե կայուն ներդրում տնտեսության մեջ։ Նմանապես, կառավարության բյուջեի ծախսերն ու տնային տնտեսությունների սպառումը, որոնք Rhodium-ը համարում է տնտեսական առողջության կարևոր ցուցիչներ, շատ ավելի թույլ են եղել, քան պաշտոնապես հայտարարվածն է։

Դանիել Հ. Ռոզենի և Բեյբեյ Բաոյի կողմից իրականացված ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է Միջազգային ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի (CSIS) կողմից 2015 թվականին, ցույց է տվել, որ 2008 թվականին Չինաստանի ՀՆԱ-ն իրականում եղել է պաշտոնական տվյալներից 13–16 տոկոսով ավելի բարձր։ Բացի այդ, 2013 թվականի իրական ՀՆԱ-ն կազմել է մոտ $10.5 տրիլիոն դոլար՝ պաշտոնական $9.5 տրիլիոնի փոխարեն։ Արվինդ Սուբրամանիանի՝ ԱՄՀ նախկին տնտեսագետի և Պետերսոնի Ինստիտուտի ավագ գիտաշխատողի կողմից անցկացված հետազոտության համաձայն՝ գնողունակության հավասարությամբ (PPP) չափված Չինաստանի տնտեսության չափը 2010 թվականին կազմել է մոտ $14.8 տրիլիոն դոլար, մինչդեռ ԱՄՀ-ն այն գնահատել էր $10.1 տրիլիոն։ Սա նշանակում է, որ Չինաստանի ՀՆԱ-ն թերագնահատվել էր շուրջ 47 տոկոսով։

Պետական պարտք

2022 թվականին Չինաստանի պետական ընդհանուր պարտքը կազմել է մոտավորապես 94 տրիլիոն յուան (մոտ $14 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար), ինչը համարժեք է ՀՆԱ-ի մոտ 77.1 տոկոսին։

2014 թվականին բազմաթիվ վերլուծաբաններ մտահոգություն էին հայտնում Չինաստանի պետական պարտքի ընդհանուր չափի կապակցությամբ։ Ըստ Միջազգային դրամական հիմնադրամի (IMF)՝ 2014 թվականի վերջում երկրի ընդհանուր կառավարության պարտքի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ին կազմել է 41.44 տոկոս։ Սակայն 2015 թվականին նույն կազմակերպությունը եզրակացրել էր, որ Չինաստանի պետական պարտքը համեմատաբար ցածր է և կայուն ուղու վրա է՝ բոլոր ստանդարտ սթրես թեստերում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ տեղի ունենում են պայմանական պարտավորությունների շոկեր՝ օրինակ, լայնածավալ բանկերի կապիտալացման կամ ֆինանսական համակարգի փրկության անհրաժեշտություն, որն առաջանում է հնարավոր խնդիրներից, ինչպես օրինակ՝ վարկերի չվճարման (NPLs) աճ։ Չինաստանի արտաքին պետական պարտքը 2019 թվականի վերջի դրությամբ կազմել է ՀՆԱ-ի ընդամենը 2 տոկոսը, ըստ Պետական արտարժույթի վարչության զեկույցի^{էջ 104}։

Չինաստանի իշխանությունները, ի պատասխան վերլուծաբանների մտահոգությունների, պնդել են, որ «երկիրն ունի պետական պարտքը մեծացնելու տարածք»։ ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգի նախկին նախագահ Բեն Բերնանկեն 2016 թվականին նշել էր, որ Չինաստանի պարտքային բեռը ավելի շուտ «ներքին» խնդիր է, քանի որ պարտքի մեծ մասը թողարկվել է տեղական արժույթով։ Այնուամենայնիվ, Չինաստանի կորպորատիվ պարտքը ըստ 2019 թվականի ՏՀԶԿ (OECD) հարցման, ավելի բարձր է, քան մյուս խոշոր տնտեսություններում։

Բացի այդ, երկրում աճել է ստվերային բանկային համակարգը, որն ավելացնում է ռիսկեր ֆինանսական համակարգի համար։ Տեղական կառավարությունների ոչ պաշտոնական պարտքի չափը, այսպես կոչված «off-the-books» պարտք, գնահատվում է մինչև $9 տրիլիոն կամ 63 տրիլիոն յուան, ինչը կրկնակի ավել է 2020 թվականի մոտ 30 տրիլիոն յուան գնահատականից։

Կարգավորող դաշտ և պետական եկամուտներ

Չնայած Չինաստանի տնտեսությունն արագ է աճել, դրա կարգավորող միջավայրը այդքան էլ համընթաց չի զարգացել։ Դեն Սյաոփինի շուկայի բացման բարեփոխումներից հետո նոր բիզնեսների աճի տեմպը գերազանցել է կառավարության՝ դրանք վերահսկելու կարողությունը։ Սա ստեղծել է իրավիճակ, որտեղ բիզնեսները, բախվելով սրվող մրցակցությանն ու թույլ վերահսկողությանը, ձեռնարկում են ծայրահեղ քայլեր շահույթի մարժաները բարձրացնելու համար՝ հաճախ սպառողների անվտանգության հաշվին։ Այս խնդիրը հատկապես ընդգծվեց 2007 թվականին, երբ ամենաշատը Միացյալ Նահանգները սահմանափակումներ դրեցին Չինաստանից արտահանվող մի շարք խնդրահարույց ապրանքների վրա՝ անդրադառնալով դրանց անվտանգության և որակի խնդիրներին։

Հակամենաշնորհային օրենսդրություն և մրցակցության պաշտպանություն

Չինաստանի տեխնոլոգիական ոլորտը հաճախ բնութագրվում է որպես մի քանի խոշոր ընկերությունների՝ այդ թվում Ant Group-ի և Tencent-ի կողմից գերիշխվող ոլորտ։ Սի Ծինփինի վարչակազմը փորձեր է ձեռնարկել խթանելու տնտեսական մրցակցությունը՝ այդ նպատակով իրականացվել են զննություններ և հետաքննություններ Alibaba-ի և Tencent-ի նկատմամբ՝ Չինաստանի տնտեսական կարգավորող մարմինների կողմից։

2020–2021 թվականներին, երբ Սի Ծինփինի վարչակազմը նախաձեռնել էր տեխնոլոգիական հսկաների և ինտերնետային ընկերությունների նկատմամբ լայնածավալ վերահսկողության և կարգավորման արշավ, Չինաստանի Կոմկուսակցությունը (ՔՊԿ) դեմ է արտահայտվել մենաշնորհային գործելակերպին, մասնավորապես՝ խոշոր առևտրային հարթակների, ինչպիսին է Alibaba-ն, կողմից:

2021 թվականի մարտին, Սի Ծինփինը հայտարարեց, որ Չինաստանը պետք է ուժեղացնի հակամենաշնորհային միջոցառումները.^{էջ 100} ՝ խթանելու «հարթակային տնտեսության առողջ և կայուն զարգացումը»։ Այս հայտարարությանը հետևեցին երկու կարևոր ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ^{էջ 100}՝

1. 2021 թվականի նոյեմբերին՝ Չինաստանը բարձրացրեց Պետական շուկայի վերահսկման վարչության հակամենաշնորհային բյուրոյի բյուրոկրատական կարգավիճակը^{էջ 100-101}։
2. 2022 թվականի հունիսին՝ զգալի փոփոխություններ կատարվեցին Հակամենաշնորհային օրենքում, որտեղ արդեն հատուկ ուշադրություն էր դարձվում հարթակային տնտեսության կարգավորմանը^{էջ 101}։== Տվյալներ ==

Տե՛ս նաև՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության ՀՆԱ-ի պատմություն

Հետևյալ աղյուսակում ցույց են տրվում հիմնական տնտեսական ցուցանիշները 1980–2024 թվականներին (IMF աշխատակիցների գնահատականներով՝ 2025–2029 թվականներին): 5%-ից ցածր գնաճը նշված է կանաչով։

Տարի	ՀՆԱ (մլրդ. ԱՄՆ PPP-ի վերաբերյալ)	Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ (ԱՄՆ դոլարով ՝ ըստ PPP-ի)	ՀՆԱ (ԱՄՆ դոլարով՝ անվանական արժեքով)	Մեկ շնչին ընկնող համախառն ներքին արդյունք (ԱՄՆ դոլարով՝ անվանական արժեքով)	ՀՆԱ աճ (իրական)	Գնաճի մակարդակը (տոկոսներով)	Գործազրկություն (տոկոսներով)	Կառավարության պարտք (ՀՆԱ-ի նկատմամբ՝ տոկոսներով)
1980	271.1	275	303.0	307	7.9%	n/a	n/a	n/a
1981	311.8	312	288.7	288	5.1%	2.5%	n/a	n/a
1982	360.9	355	284.6	280	9.0%	2.0%	n/a	n/a
1983	415.6	403	305.4	297	10.8%	2.0%	n/a	n/a
1984	496.0	475	314.2	301	15.2%	2.7%	n/a	n/a
1985	580.8	549	310.1	293	13.5%	9.3%	n/a	n/a
1986	645.2	600	300.9	280	8.9%	6.5%	n/a	n/a
1987	738.5	676	327.7	300	11.7%	7.3%	n/a	n/a
1988	850.2	766	408.7	368	11.2%	18.8%	n/a	n/a
1989	920.7	817	458.2	407	4.2%	18.0%	n/a	n/a
1990	992.2	868	396.6	347	3.9%	3.3%	n/a	n/a
1991	1,118.1	965	413.2	357	9.0%	3.6%	n/a	n/a
1992	1,306.8	1,115	492.1	420	14.3%	6.4%	n/a	n/a
1993	1,523.5	1,285	617.4	521	13.9%	14.6%	n/a	n/a
1994	1,758.8	1,467	561.7	469	13.0%	24.3%	n/a	n/a
1995	1,992.6	1,645	731.0	604	11.0%	16.8%	n/a	21.6%
1996	2,230.4	1,822	860.5	703	9.9%	8.3%	n/a	21.4%
1997	2,478.6	2,005	958.0	775	9.2%	2.8%	n/a	20.6%
1998	2,703.4	2,167	1,024.2	821	7.9%	-0.8%	n/a	20.7%
1999	2,952.2	2,347	1,088.3	865	7.7%	-1.4%	n/a	21.9%
2000	3,274.9	2,584	1,205.5	951	8.5%	0.3%	n/a	23.0%
2001	3,627.2	2,842	1,333.6	1,045	8.3%	0.7%	n/a	24.6%
2002	4,019.3	3,129	1,465.8	1,141	9.1%	-0.8%	n/a	25.9%
2003	4,509.4	3,490	1,657.0	1,282	10.0%	1.2%	n/a	26.8%
2004	5,099.0	3,923	1,949.4	1,500	10.1%	3.9%	n/a	26.4%
2005	5,857.9	4,480	2,290.0	1,751	11.4%	1.8%	n/a	26.3%
2006	6,806.0	5,178	2,754.1	2,095	12.7%	1.5%	n/a	25.6%
2007	7,986.3	6,044	3,555.7	2,691	14.2%	4.8%	n/a	29.2%
2008	8,921.0	6,718	4,577.3	3,447	9.6%	5.8%	n/a	27.2%
2009	9,823.9	7,361	5,089.0	3,813	9.4%	-0.7%	n/a	34.6%
2010	10,998.3	8,202	6,033.8	4,500	10.6%	3.3%	n/a	33.9%
2011	12,297.4	9,115	7,492.2	5,553	9.6%	5.4%	n/a	33.8%
2012	13,509.4	9,939	8,539.6	6,283	7.8%	2.6%	n/a	34.4%
2013	14,806.9	10,830	9,624.9	7,040	7.8%	2.6%	n/a	37.0%
2014	16,178.3	11,754	10,524.2	7,646	7.4%	2.0%	n/a	40.0%
2015	17,474.4	12,633	11,113.5	8,034	7.0%	1.4%	n/a	41.5%
2016	18,848.6	13,538	11,226.9	8,063	6.8%	2.0%	n/a	50.7%
2017	20,519.1	14,655	12,265.3	8,760	6.9%	1.6%	5.0%	55.0%
2018	22,368.2	15,916	13,841.8	9,849	6.7%	2.1%	4.9%	56.7%
2019	24,404.0	17,307	14,340.6	10,170	6.0%	2.9%	5.2%	60.4%
2020	25,547.1	18,091	14,862.6	10,525	2.2%	2.5%	5.6%	70.2%
2021	28,722.5	20,333	17,759.3	12,572	8.4%	0.9%	5.1%	71.9%
2022	31,678.1	22,439	17,848.5	12,643	3.0%	2.0%	5.6%	77.4%
2023	34,540.9	24,503	17,758.0	12,597	5.3%	0.2%	5.2%	84.4%
2024	37,072.1	26,310	18,273.4	12,969	4.8%	0.4%	5.1%	90.1%
2025e	39,438.1	28,008	19,534.9	13,873	4.5%	1.7%	5.1%	93.8%
2026e	41,817.2	29,725	20,810.9	14,793	4.1%	2.0%	5.1%	97.7%
2027e	44,108.4	31,389	22,050.8	15,692	3.6%	2.0%	5.1%	102.1%
2028e	46,428.1	33,084	23,319.7	16,617	3.4%	2.0%	5.1%	106.6%
2029e	48,836.3	34,848	24,589.7	17,546	3.3%	2.0%	5.1%	111.1%

Գնաճ

Գնաճը Չինաստանում 1987-2022 թվականներին

Խոզի միսը կարևոր տեղ է զբաղեցնում Չինաստանի տնտեսության մեջ․ երկրի յուրաքանչյուր բնակչի հաշվով միջին օրական սպառումը կազմում է 90 գրամ։ Կենդանիների կերերի համաշխարհային գների աճը, որը կապված է եգիպտացորենից էթանոլի արտադրության ավելացման հետ, 2007 թվականին Չինաստանում խոզի մսի գների կտրուկ աճ է գրանցել։ Արտադրության ծախսերի աճը զուգադիպեց աշխատավարձերի արագ բարձրացման հետևանքով պահանջարկի ավելացման հետ՝ ինչը վատ ազդեցություն ունեցավ շուկայում։ Ի պատասխան՝ պետությունը ձեռնարկեց մի շարք միջոցառումներ՝ սուբսիդավորեց խոզի մսի գները ուսանողների և քաղաքային աղքատ խավերի համար, կոչ արեց աճեցնել արտադրությունը, նույնիսկ դիտարկվեց խոզի մսի ազատ արձակումը երկրի ստրատեգիական պաշարներից։

Ներդրումային ցիկլեր

Պեկինի ֆինանսական փողոց

Չինաստանում ներդրումային ակտիվությունն ավանդաբար շատ ցիկլային բնույթ է ունեցել։

Երկրում ներդրումների մեծ մասն իրականացվում է պետությանը մասամբ կամ ամբողջությամբ պատկանող սուբյեկտների կողմից, որոնց մեծ մասը գտնվում է տեղական ինքնակառավարման մարմինների վերահսկողության տակ։ Այս պարագայում տնտեսական բումերը հիմնականում պայմանավորված են տեղական իշխանությունների շահագրգիռ, հաճախ սխալ ուղղված մոտիվացիայով։

Ի տարբերություն ազատ շուկայում գործող ձեռնարկատերերի՝ չինացի տեղական պաշտոնյաների շարժիչ ուժը հիմնականում քաղաքական է։ Նրանց աշխատանքի արդյունավետությունը մեծապես գնահատվում է շրջանի ՀՆԱ-ի աճի հիման վրա, ուստի նրանք շահագրգռված են խոշորածավալ ներդրումային ծրագրեր իրագործել։

Ցիկլը սովորաբար ընթանում է հետևյալ կերպ՝ Կենտրոնական կառավարությունը թուլացնում է վարկային և արդյունաբերական քաղաքականությունը, տեղական իշխանությունները սկսում են ակտիվորեն խթանել ներդրումները, տնտեսական բումի փուլ է սկսվում, արժեքների աճ է արձանագրվում, տեղի են ունենում բնութագրական պակասորդներ՝ օրինակ՝ ածխի և էլեկտրաէներգիայի (ինչպես 2003 թ.)։ Երբ գնաճը հասնում է հասարակական կայունության համար վտանգավոր մակարդակի, կենտրոնական կառավարությունը խստացնում է վերահսկողությունը, կասեցվում են առանց թույլտվության սկսված նախագծերը, սահմանափակվում է վարկային հասանելիությունը, արդյունքում՝ ներդրումային աճը դանդաղում է։ Այս ցիկլը շատերի կողմից դիտվում է որպես Չինաստանի տնտեսության կառուցվածքային խնդիրներից մեկը, որը բարդացնում է կայուն և հավասարակշռված աճի ապահովումը։

Գործազրկություն

Չինաստանի գործազրկության իրավիճակը, հատկապես երիտասարդության շրջանում, դարձել է լուրջ մտահոգության առարկա։

Չինաստանի պաշտոնական տվյալներով՝ 2024 թվականի վերջին քաղաքային վերահսկվող գործազրկության մակարդակը կազմել է շուրջ 5.0%, ինչը համեմատաբար կայուն ցուցանիշ է։ Տարվա ընթացքում այն նվազել է՝ 2023-ի 5.2%-ից իջնելով մինչև 5.1%։

Սակայն 16–24 տարեկան երիտասարդների շրջանում գործազրկությունը շատ ավելի սուր խնդիր է։

• Պաշտոնական տվյալներով՝ այն գագաթնակետին է հասել 2023 թվականի կեսերին՝ 21.3%,
• Իսկ 2024 թվականի նոյեմբերին իջել է մինչև 16.1%։

Այնուամենայնիվ, անկախ փորձագետներն ու վերլուծաբանները ենթադրում են, որ իրական գործազրկության մակարդակը կարող էր զգալիորեն բարձր լինել։ Մեկ հայտնի չինացի պրոֆեսորի գնահատմամբ՝ ցուցանիշը կարող էր հասնել մինչև 46.5%, որոշ աղբյուրներ նույնիսկ խոսում են մոտ 50%-ի հասնող գործազրկության մասին։ Բացի այդ, տեղեկություններ են տարածվել «կեղծ աշխատանքային» տեղերի ստեղծման մասին, որոնք փաստացի գոյություն չունեն կամ չեն ապահովում իրական զբաղվածություն կամ եկամուտ, սակայն հաշվարկվում են որպես աշխատատեղեր՝ իջեցնելով գործազրկության պաշտոնական մակարդակը։

Այս իրավիճակն ավելի է բարդանում պայմանավորված դանդաղ տնտեսական աճով, շարունակվող անշարժ գույքի ճգնաժամով և որակյալ աշխատուժի նկատմամբ ցածր պահանջարկով։ Արդյունքում, բազմաթիվ երիտասարդներ ընտրում են «պառկել» (հայտնի որպես “lie flat” շարժում)՝ իրենց հեռացնելով աշխատանքային շուկայից, ինչը մտահոգում է թե՛ իշխանություններին, թե՛ հասարակությանը։

Չնայած Չինաստանը նպատակ ունի հասնել 5% ՀՆԱ-ի աճի 2024 թվականին, երիտասարդների գործազրկությունը և թերապահովվածությունը մնում են ամենակարևոր սոցիալ-տնտեսական մարտահրավերներից։

Ֆինանսական և բանկային համակարգ

Չինական պարտատոմսերի եկամտաբերություն                     30 տարվա պարտատոմսեր                      10 տարվա պարտատոմսեր                      2 տարվա պարտատոմսեր                      1 տարվա պարտատոմսեր

Չինաստանն ունի աշխարհի ամենամեծ բանկային համակարգը՝ ընդհանուր ակտիվներով մոտ 45.838 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար (309.41 տրիլիոն յուան)։ Այս գումարից 42.063 տրիլիոն կազմում են ընդհանուր ավանդներն ու այլ պարտավորությունները։ Չինաստանի ֆինանսական հաստատությունների մեծ մասը պետական է և գտնվում է կառավարության վերահսկողության ներքո։ Ֆինանսական և բյուջետային վերահսկողության հիմնական գործիքները հանդիսանում են Չինաստանի Ժողովրդական Բանկը (PBC) և Ֆինանսների նախարարությունը, որոնք ենթակա են Պետական խորհրդին։ 1950 թվականին Ժողովրդական Բանկը փոխարինեց նախկին Կենտրոնական բանկին՝ աստիճանաբար վերցնելով նաև մասնավոր բանկերի վերահսկողությունը։ Այսօր այն իրականացնում է ինչպես կենտրոնական, այնպես էլ կոմերցիոն բանկի մի շարք գործառույթներ։ Մասնավորապես՝ թողարկում է արժույթը, վերահսկում է դրա շրջանառությունը, կառավարում է բյուջետային ծախսերը, վերահսկում է պետական հաստատությունների հաշվեկշիռներն ու վճարումները՝ համադրելով դրանք կառավարության տնտեսական ծրագրերի հետ, վերահսկում է արտաքին առևտրային և ֆինանսական գործառնությունները։Չինաստանի Բանկը (BOC) զբաղվում է արտասահմանում ապրող չինացիների կողմից ուղարկվող գումարների կառավարմամբ և ունի մասնաճյուղեր տարբեր երկրներում։ Այլ կարևոր ֆինանսական հաստատություններ են՝ Չինաստանի Զարգացման Բանկը (CDB)՝ պատասխանատու տնտեսական զարգացման ֆինանսավորման և օտարերկրյա ներդրումների ուղղորդման համար, Գյուղատնտեսական Բանկը (ABC)՝ գյուղատնտեսական ոլորտի ֆինանսավորման համար, Շինարարական Բանկը՝ կապիտալ ներդրումների մի մասի ֆինանսավորման և շինարարական ու արդյունաբերական ձեռնարկություններին աջակցելու նպատակով, Արդյունաբերական և առևտրային բանկը, որն իրականացնում է սովորական առևտրային գործառնություններ և գործում է նաև որպես խնայողական բանկ։ Չինաստանը նաև նախաձեռնեց միջազգային երկու խոշոր ֆինանսական կառույցների ստեղծում՝ Ասիական Բազային ենթակառուցվածքների ներդրումային բանկը՝ 2015-ին, և Մետաքսի ուղու հիմնադրամը՝ 2014-ին, որի նպատակն է աջակցել «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնությանը մասնակցող երկրներին՝ ներդրումների խթանման միջոցով։

Շանհայի ֆոնդային բորսա (SSE)

Չինաստանի տնտեսական բարեփոխումները զգալիորեն մեծացրին բանկային համակարգի տնտեսական դերը։ Տեսականորեն ցանկացած ձեռնարկություն կամ անհատ կարող է բանկեր դիմել վարկեր ստանալու համար պետական պլանից դուրս, սակայն գործնականում պետական բանկային վարկերի 75%-ը տրամադրվում է պետական սեփականություն հանդիսացող ձեռնարկություններին (SOEs)։ Չնայած նրան, որ ներդրումային կապիտալի գրեթե ամբողջը նախկինում տրամադրվում էր որպես նվիրատվություն ըստ պետական պլանի, բարեփոխումների մեկնարկից ի վեր քաղաքականությունը փոխվել է և հիմնվում է վարկային հիմքի վրա՝ տարբեր պետական կառավարվող ֆինանսական հաստատությունների միջոցով։ Գնահատվում է, որ 2011 թվականի դրությամբ տեղի կառավարություններին տրամադրված վարկերի ծավալը կազմում էր 14 տրիլիոն յուան։ Արտաքին դիտորդների կարծիքով այդ ընդհանուր գումարի զգալի մասը համարվում է ոչ կատարող։ Տնտեսական և առևտրային նպատակներով բանկերի միջոցով հասանելի դարձած միջոցների ծավալը ավելացել է։ Արտաքին կապիտալի աղբյուրները նույնպես աճել են։ Չինաստանը վարկեր է ստացել Համաշխարհային բանկից և Միավորված ազգերի կազմակերպության մի շարք ծրագրերից, ինչպես նաև տարբեր երկրներից (հատկապես Ճապոնիայից) և որոշ չափով առևտրային բանկերից։ Հոնկոնգը եղել է այս ներդրումների հիմնական անցման ուղին, ինչպես նաև աղբյուր։ 2012 թվականի փետրվարի 23-ին Չինաստանի ժողովրդական բանկը (PBC) ցուցաբերեց իր հակումը դեպի կապիտալի շուկաների ազատեցում՝ հրապարակելով տասնամյա նշանավոր ժամանակացույց։ Այս զարգացումից անմիջապես հետո Շենժենի բանկերը կարողացան մեկնարկել խաչմերուկային յուանի փոխանցումներ անհատների համար՝ նշանակալի փոփոխություն ՉԺԲ-ի կապիտալի վերահսկման սահմանափակումներում, քանի որ նախկինում չինացի քաղաքացիները զրկված էին հնարավորությունից՝ փոխանցելու իրենց յուանը արտասահմանյան հաշիվների։

Չինաստանն ունի աշխարհի տաս ամենամրցունակ ֆինանսական կենտրոններից չորսը (Շանհայ, Հոնկոնգ, Պեկին և Շենժեն), ավելի շատ, քան ցանկացած այլ երկիր։ Չինաստանն ունի աշխարհի տաս ամենախոշոր ֆոնդային բորսաներից երեքը (Շանհայ, Հոնկոնգ և Շենժեն), թե՛ շուկայի կապիտալիզացիայով, թե՛ առևտրի ծավալով։ 2020 թվականի հոկտեմբերի 12-ի դրությամբ, Չինաստանի մայրցամաքային ֆոնդային բորսաների ընդհանուր շուկայական կապիտալիզացիան, ներառյալ Շանհայի և Շենժենի ֆոնդային բորսաները (բացառությամբ Հոնկոնգի ֆոնդային բորսայի), գերազանցել էր 10 տրիլիոն ԱՄՆ դոլարը՝ կազմելով մոտավորապես 5.9 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։

2020 թվականի հունիսի դրությամբ, օտարերկրյա ներդրողները ձեռք էին բերել ընդհանուր առմամբ 440 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի չինական բաժնետոմսեր՝ կազմելով ընդհանուր արժեքի մոտ 2.9%-ը, ինչը վկայում է, որ օտարերկրյա ներդրողները 2020 թվականի միայն առաջին կիսամյակում ձեռք են բերել ընդհանուր 156.6 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի բաժնետոմսեր։ Չինաստանի պարտատոմսերի շուկայի ընդհանուր արժեքը գերազանցել էր 15.4 տրիլիոն ԱՄՆ դոլարը՝ 2020 թվականի սեպտեմբերի սկզբին՝ բարձրանալով Ճապոնիայի և Մեծ Բրիտանիայի համապատասխան ցուցանիշներից և զիջելով միայն ԱՄՆ-ին, որի շուկայի արժեքը կազմում էր 40 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։ 2020 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ, օտարերկրյա ներդրումների բաժինը չինական պարտատոմսերում հասել էր 388 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի՝ կազմելով ընդհանուր արժեքի 2.5%-ը՝ չնայած տարեկից 44.66% աճին։

Ֆոնդային շուկաներ

Շանհայի համախմբված Ինդեքս 1991-2022 թվականներ

2024 թվականի դրությամբ Չինաստանը ունի աշխարհի երկրորդ ամենամեծ բաժնետոմսերի և ֆյուչերսային շուկաները, ինչպես նաև երրորդ ամենամեծ պարտատոմսերի շուկան^{էջ 153}։

Չինաստանի ֆոնդային բորսաները ներառում են Պեկինի ֆոնդային բորսան, Շանհայի ֆոնդային բորսան (ներառյալ STAR շուկան), Շենժենի ֆոնդային բորսան և Հոնկոնգի ֆոնդային բորսան։ Չնայած տնտեսական այլ ոլորտների զարգացմանը, Չինաստանի բաժնետոմսերի շուկան համեմատաբար հետամնաց է^{էջ 148–150}։

Ֆոնդային բորսայում գրանցվելու համար ընկերությունները պետք է ցույց տան լավ ֆինանսական վիճակ (ներառյալ կայուն շահութաբերություն), ամուր կորպորատիվ կառավարում՝ ներառյալ անկախ տնօրենների խորհուրդ, վերահսկիչ խորհուրդ, աուդիտ, ինչպես նաև չունենան կեղծ հաշվետվությունների կամ խարդախության պատմություն և ունենան շուկայական կապիտալիզացիա՝ առնվազն 4 միլիոն ԱՄՆ դոլարին համարժեք^{էջ 271–272}։

Կառավարությունը կարգավորում է նախնական հրապարակային առաջարկները, խրախուսում է դրանք, երբ շուկան բարձր մակարդակի վրա է՝ գների աճը զսպելու նպատակով, և արգելում, երբ շուկան ցածր մակարդակի վրա է^{էջ 109}։

Երբ բաժնետոմսերի շուկաները կրկին բացվեցին ՉԺՀ ժամանակաշրջանում՝ 1990 թվականին, գրանցված ընկերությունների մեծ մասը պետական ձեռնարկություններ էին. սա փորձ էր՝ պետական ձեռնարկությունները ենթարկելու շուկայի կարգապահությանը^{էջ 152–153}։ Շանհայի և Շենժենի ֆոնդային բորսաները մինչև 1997 թվականը գտնվել են քաղաքային իշխանությունների վերահսկողության տակ և անվանվել են «փորձնական կետեր»^{էջ 102–103}։ 1997 թվականին կենտրոնական կառավարությունը վերցրեց բորսաների վերահսկողությունը իր ձեռքը և հաստատեց, որ դրանք օրինական դեր ունեն սոցիալիստական շուկայական տնտեսության մեջ^{էջ 102}։

2015 թվականին Չինաստանի բաժնետոմսերի շուկայի անկումը վերացրեց 2 տրիլիոն ԱՄՆ դոլարի արժեք ամբողջ աշխարհի բաժնետոմսերի շուկաներում^{էջ 147}։

Արժութային համակարգ

Տե՛ս նաև՝ Չինական յուան

ԱՄՆ դոլարի և յուանի փոխարժեքը 1981-2022 թվականներին

Ժողովրդի արժույթը՝ ռենմինբին, Չինաստանի ազգային արժույթն է, որը անվանվում է յուան և բաժանվում է 10 ջիաոյի կամ 100 ֆենի։ Ռենմինբին թողարկվում է Չինաստանի կենտրոնական բանկի՝ People's Bank of China-ի կողմից, որը երկրի դրամավարկային իշխանությունն է։ ISO 4217 կոդը CNY է, սակայն հաճախ կիրառվում է նաև «RMB» հապավումը։ 2005 թվականի դրությամբ, արտաքին դիտորդների կարծիքով յուանը թերագնահատված էր մոտ 30–40%։ Սակայն 2017 թվականին Արժույթի միջազգային հիմնադրամը հայտարարեց, որ յուանը ճիշտ է գնահատված։

Ռենմինբին գտնվում է լողացող փոխարժեքի համակարգում, որը հիմնականում կառավարվում է ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։ 2005 թվականի հուլիսի 21-ին Չինաստանը վերագնահատեց իր արժույթը 2.1%-ով ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ և այդ պահից սկսած անցում կատարեց փոխարժեքի համակարգի, որը հիմնված է արժույթների զամբյուղի վրա, և որը թույլ է տալիս ռենմինբիին օրական տատանվել մինչև կես տոկոս։

Չինաստանի առևտրի հաշվեկշռի, գնաճի և արժույթի արժեքի միջև բարդ կապ կա։ Չնայած նրան, որ յուանի արժեքը «լողացող» է, Չինաստանի կենտրոնական բանկն ունի վճռական կարողություն դրա արժեքը վերահսկելու այլ արժույթների նկատմամբ։ 2007 թվականի գնաճը, որը արտացոլում էր մսի և վառելիքի գների կտրուկ աճը, ամենայն հավանականությամբ կապված էր կենդանիների կերի և վառելիքի համար օգտագործվող հումքանյութերի համաշխարհային թանկացման հետ։ Այսպիսով, 2007 թվականի դեկտեմբերին յուանի արժեքի կտրուկ աճը հնարավոր է կապված էր գնաճը մեղմելու փորձերի հետ՝ ռենմինբիին ավելի թանկ դարձնելու միջոցով։ Միջազգային տնտեսագիտության և ֆինանսների ակնարկ ամսագրում 2010 թվականին հրապարակված հոդվածում Գրինվիչի համալսարանի բիզնես դպրոցի Մեթե Ֆերիդունը և իր գործընկերները ներկայացրել են էմպիրիկ ապացույցներ, որ ֆինանսական զարգացումը խթանում է Չինաստանի տնտեսական աճը։

2015 թվականի օգոստոսի 10-ի շաբաթվա ընթացքում՝ Չինաստանի դանդաղող տնտեսության և ԱՄՆ դոլարի արժևորման պայմաններում, Չինաստանի կենտրոնական բանկը արժեզրկեց ռենմինբին մոտ 5%-ով։ Արժեզրկումը իրականացվեց պաշտոնական փոխարժեքի կապմամբ շուկայի փակման փոխարժեքների հետ։ ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ շուկայի վրա հիմնված «ներկայացուցչական» փոխարժեքը ԱՄՀ-ի կողմից արժույթը Հատուկ փոխառության իրավունքների (SDR) արժութային զամբյուղում ընդգրկելու պահանջներից մեկն է, ինչը Չինաստանի նպատակներից մեկն է։ 2000-ականների վերջից Չինաստանը ձգտում է ռենմինբիի միջազգայինացման։ 2013 թվականի դրությամբ RMB-ն աշխարհում ութերորդ ամենատարածված առևտրային արժույթն էր։ 2015 թվականի նոյեմբերին՝ մինչ G-20-ի և ԱՄՀ-ի հանդիպումները, ԱՄՀ-ի տնօրեն Քրիստին Լագարդը հայտարարեց իր աջակցությունը յուանը SDR արժութային զամբյուղում ընդգրկելուն։ Հայտարարությունը հանդիսացավ «կանաչ լույս»՝ 2015 թվականի նոյեմբերի 30-ի ԱՄՀ պաշտոնական հաստատման համար։ Չինաստանի տնտեսության միջազգայինացումը շարունակում է ազդել ստանդարտացված տնտեսական կանխատեսումների վրա, որոնք պաշտոնապես մեկնարկել են Չինաստանում 2005 թվականին՝ Գնումների մենեջերների ինդեքս (PMI) միջոցով։

Ոլորտներ

Fortune Global-ի տվյալներով, աշխարհի 500 ամենամեծ ընկերություններից 135-ը տեղակայված են Չինաստանում։ 2023 թվականի դրությամբ, Չինաստանը և Հոնկոնգը ունեն ավելի քան 324 ամենամեծ նշված ընկերությունները, որոնք դասվում են Fortune Global 2000 ցուցակում ըստ եկամուտի, զբաղեցնելով երկրորդ տեղը աշխարհում։ Չինաստանում նաև ավելի քան երկու հարյուր մասնավոր տեխկայսերական սկսնակ ընկերություններ (տեխնոլոգիական միախառնվածներ), որոնց յուրաքանչյուրի արժեքը ավելի քան 1 միլիարդ դոլար է, և սա աշխարհում ամենաբարձր թիվն է։

Գյուղատնտեսություն

Գետնանուշի բերքահավաքը Հուբեյ նահանգի Ցզյանսյա շրջանում

Չինաստանը աշխարհի ամենամեծ արտադրողն ու սպառողն է գյուղատնտեսական արտադրանքներում՝ 300 միլիոն չինացի գյուղացի աշխատողներով, որոնք հիմնականում աշխատում են այնպիսի հողամասերում, որոնք համարժեք են ԱՄՆ-ի ֆերմաներին: Վիճակագրորեն, ողջ մշակվող հողը օգտագործվում է սննդամթերքների արտադրության համար: Չինաստանը աշխարհի ամենամեծ բրինձի արտադրողն է և հիմնական աղբյուրներից մեկն է գարու, եգիպտացորենի, ծխախոտի, սոյայի, կարտոֆիլի, սորգումի, լոբու, թեյի, սաղմոնների, մարգարիտի, ձկան և այլ սննդամթերքների արտադրությունում: Հիմնական ոչ սննդամթերքի մշակաբույսերը, այդ թվում՝ բամբուկը, այլ մանրաթելերը և յուղային բույսերը, Չինաստանին տալիս են սահմանափակ մասնաբաժին արտահանման եկամուտներից: Գյուղատնտեսական արտահանումները, ինչպես բանջարեղենները, մրգերը, ձուկը և ծովամթերքը, հացահատիկներն ու միսը, արտահանվում են Հոնկոնգ: Գործարքների արդյունքները բարձր են ինտենսիվ մշակման պատճառով, օրինակ՝ Չինաստանի մշակող հողատարածքը կազմում է ԱՄՆ-ի ընդհանուր հողամասի միայն 75%-ը, բայց Չինաստանը դեռ արտադրում է մոտ 30%-ով ավելի ապրանքներ և կենդանիներ, քան ԱՄՆ-ն: Չինաստանը հույս ունի ավելացնել գյուղատնտեսական արտադրությունը՝ բարելավելով բույսերի տեսակները, պարարտանյութերը և տեխնոլոգիաները:

2005 թվականին ներկայացված կառավարական վիճակագրությունների համաձայն, 2000 թվականին գյուղատնտեսական բերքը նվազելուց հետո արտադրանքը սկսել է աճել ամեն տարի:

Միացյալ Ազգերի Գյուղատնտեսության Համաշխարհային Ծրագրի համաձայն, 2022 թվականին Չինաստանը կերակրել է աշխարհի բնակչության տասնութ տոկոսը՝ օգտագործելով աշխարհի միայն յոթ տոկոսը մշակվող հողերից։

Անասնաբուծությունն է գյուղատնտեսական արտադրության երկրորդ ամենակարևոր բաղադրիչը: Չինաստանը աշխարհի ամենամեծ խոզերի, հավերի և ձվերի արտադրողն է, այստեղ արածում են նաև ոչխարների և խոշոր եղջերավոր անասունների զգալի նախիրներ։ 1970-ականների կեսերից սկսած, մեծ ուշադրություն է դարձվել կենդանիների արտադրության ավելացմանը: Չինաստանն ունի երկար պատմություն օվկիանոսային և քաղցրահամ ձկնորսության մեջ, ինչպես նաև ջրային տնտեսության մեջ: Տապանագործությունը միշտ էլ կարևոր է եղել և շարունակական ուշադրություն է դարձվել որպես ափամերձ և ներքին ձկնորսական տնտեսությունները լրացնելու և արտահանման համար արժեքավոր ապրանքներ ապահովելու համար՝ ինչպիսիք են խեցգետինները: Չինաստանը նաև անհամեմատելի է իր ձկնորսական տնտեսությամբ, որը ունի շուրջ 200,000-800,000 նավակներ, որոնց մի մասը հասնում է նույնիսկ Արգենտինա։ Դրա աճը և գործունեությունը, որոնք սնուցվում էին հիմնականում պետական սուբսիդիաներով, հիմնականում մնացին անվերահսկելի։

Բնապահպանական խնդիրները, ինչպիսիք են ջրհեղեղները, երաշտը և էրոզիան, լուրջ վտանգ են ներկայացնում երկրի շատ մասերում գյուղատնտեսության համար: Ամբողջական անտառների ոչնչացումը հանգեցրել է ակտիվ միատարյա վերածածկման ծրագրերի, որոնք անհաջող են եղել, իսկ անտառների աղբյուրները դեռևս քիչ են: Նախագծի հիմնական անտառները գտնվում են Չինաստանի կենտրոնական մասում, Քինլինգ լեռների և Յունան-Գուիձո քաղաքում: Այդ անտառները չեն գործարկվում գործնականորեն, քանի որ շատ շրջաններ անհասանելի են։

Արևմտյան Չինաստանը՝ Տիբեթ, Սինցզյան և Քինգհայ, ունի քիչ գյուղատնտեսական նշանակություն, բացի ծաղկաբուծությունից և անասնապահությունից: Չինաստանի ամենակարևոր մշակույթը, որը գերակշռում է հարավային նահանգներում, և այստեղ շատ տնտեսություններ տարեկան երկու բերքահավաք են կազմակերպում։ Հյուսիսում ամենակարևոր մշակաբույսը ցորենն է, իսկ կենտրոնական Չինաստանում ցորենը և բրինձը պայքարում են առաջին տեղը գրավելու համար։ Կորեկը և գաոլյան (նավթի սորգոյի մի տեսակ) հիմնականում աճեցվում են հյուսիսարևելյան և որոշ կենտրոնական նահանգներում, որոնք, ինչպես նաև որոշ հյուսիսային շրջաններ, մատակարարում են նաև մեծ քանակությամբ եգիպտացորեն։ Սոյայի մեծ մասը ստացվում է հյուսիսից և հյուսիսարևելքից։ Եգիպտացորենը հիմնականում աճեցվում է կենտրոնական և հյուսիսային շրջաններում, իսկ թեյը՝ հարավի ջերմ և խոնավ բլուրներում։ Սխտորն աճեցվում է հիմնականում կենտրոնական նահանգներում, սակայն այն քիչ թվով նաև աճում է հարավ-արևելքում և հյուսիսում։ Սիգարները գալիս են կենտրոնից և հարավի որոշ մասերից։ Մյուս կարևոր մշակաբույսերը պտուղներն են, շաքարեղեգը և յուղատու սերմերը։

Ցորենի արտադրությունը 1961-ից 2004 թվականներին (FAO-ի 2005 թվականի տվյալները, Y առանցք. արտադրությունը մետրային տոննաներով)

Ֆուջիան նահանգի Չժանգպու շրջանի բլուրների անտառապատ տարածքից տեղափոխված փայտանյութ

Ձկան լճակներ Դայեի մոտ, Հուբեյ նահանգ

Վերջին տասնամյակում կառավարությունը խթանում է գյուղատնտեսական մեխանիզացումը և հողերի միավորմամբ ստեղծման գործընթացը, որի նպատակն է բարձրացնել բերքատվությունը և փոխհատուցել գյուղական աշխատողների կորուստը, որոնք տեղափոխվել են քաղաքներ։ Միավորված Մարդկային Ուղղորդման Միջազգային պաշտպանության գյուղատնտեսության վիճակագրության համաձայն, գյուղատնտեսական մեխանիզացման տարեկան աճը Չինաստանում կազմել է 6.4%։ 2014 թվականին ինտեգրված մեխանիզացման մակարդակը հասել է մոտ 60%-ի, հացահատիկի չափը գերազանցել է 90%-ը, իսկ սոյայինը մոտեցել է 80%-ին։ Ստանդարտ գյուղատնտեսական սարքավորումների՝ տրակտորներից բացի, Չինաստանի գյուղատնտեսական համագործակցությունները սկսել են օգտագործել բարձր տեխնոլոգիաների սարքավորումներ՝ առանց դրոնների, որոնք օգտագործվում են բույսերը միջատասպաններով շաղ տալու համար։ Զգալի առաջընթաց է գրանցվել ջրային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ուղղությամբ, և մշակվող հողերի մոտ կեսը ոռոգվում է:

1970-ականների վերջում և 1980-ականների սկզբին ներդրվել էին տնտեսական բարեփոխումներ։ Նախ և առաջ այս գործընթացը սկսվեց գյուղատնտեսական աշխատանքի անցումով տնային պատասխանատվության համակարգի, և կենսաթոշակային գյուղատնտեսությունից աստիճանական ավարտով։ Դրանից հետո այս բարեփոխումները տարածվել էին նաև գնային վերահսկողության աստիճանական ազատման, բյուջետային ապակենտրոնացման, պետական ձեռնարկությունների մեծամասշտաբ մասնավորեցման վրա, ինչը թույլ տվեց բազմաթիվ մասնավոր ձեռնարկություններ հաստատել ծառայությունների և թեթև արդյունաբերության ոլորտում, նաև ստեղծվել էր բազմազան բանկային համակարգ (չնայած պետական վերահսկողությանը), զարգացել էր արժեթղթերի շուկա և բացվել էր տնտեսությունը՝ արտասահմանյան առևտրի և ներդրումների աճի համար։

Բնակարանաշինություն և շինարարություն

2010 թվականին Չինաստանը դարձավ աշխարհի խոշորագույն շինարարության շուկան^{էջ 112}։ Շարունակել է համաշխարհային ամենամեծ շուկան մնալ մինչև առնվազն 2024 թվականը^{էջ 112}։

Շինարարության ոլորտը կազմում է Չինաստանի տնտեսության մոտ 20%-ը։ 2023 թվականի դրությամբ, անշարժ գույքը կազմում է Չինաստանի տնային տնտեսությունների ակտիվների 60%-ը^{էջ 161}։ 2023 թվականին Չինաստանը նաև աշխարհում ունի բնակարանի սեփականության ամենաբարձր մակարդակը^{էջ 170}։ Քաղաքային տնային տնտեսությունների 90% - ը սեփական տուն ունի^{էջ 170}։

Մյուս երկրների համեմատ, բաժնետոմսերի շուկաներում և այլ ակտիվներում ներդրումներ կատարելը դժվար է երկրի ներսում գործող արժույթի վերահսկողության պատճառով։ Արդյունքում, Չինաստանի շատ քաղաքացիներ ունեն մի քանի անշարժ գույք, քանի որ դա համեմատաբար հեշտությամբ բազմապատկելու և հարստությունը պահպանելու մի քանի եղանակներից մեկն է: Այդ պատճառով շատ տնտեսագետներ մտահոգվում են Չինաստանի տնտեսությունում անշարժ գույքի փուչիկի մասին։ 2020 թվականի հուլիսի 16-ին Wall Street Journal-ն հաղորդեց, որ Չինաստանի բնակարանային շուկան հասել է 52 տրիլիոն ԱՄՆ դոլարի, գերազանցելով 2008 թվականի ԱՄՆ բնակարանային շուկան մինչև 2008-ի ֆինանսական ճգնաժամը։

Այդուհանդերձ, բնակարանային փուչիկի վտանգը լինելով հանդերձ, շատ մարդիկ դեռ շարունակում են ներդրումներ կատարել անշարժ գույքի շուկայում։ 2021 թվականի դեկտեմբերի 19-ին McKinsey Global Institute-ի զեկույցի համաձայն, Չինաստանի մաքուր կապիտալը 2020 թվականին հասել է 120 տրիլիոն դոլարի ՝ գերազանցելով 89 տրիլիոն դոլարը, քանի որ անշարժ գույքի լարված շուկան հանգեցրել է անշարժ գույքի արժեքի բարձրացմանը։

Էներգետիկ և հանքային ռեսուրսներ

Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը Հայաստանում 1980-2019 թվականներին

Էլեկտրաէներգիա:

• Արտադրություն՝ 6.5 տրիլիոն կՎտ/ժ (2017)
• Սպառում՝ 7.762 տրիլիոն կՎտ/ժ (2020)
• Արտահանում՝ 21.8 մլրդ կՎտ/ժ (2020)
• Ներմուծում՝ 6.2 մլրդ կՎտ/ժ (2015)

Արտադրության կառուցվածքը՝ ըստ աղբյուրների (2023):

• Ածուխ՝ 60.5%
• Ջրաէներգիա՝ 13.2%
• Քամի՝ 9.4%
• Արևային՝ 6.2%
• Միջուկային՝ 4.6%
• Բնական գազ՝ 3.3%
• Կենսաէներգիա՝ 2.2%

Նավթ:

• Արտադրություն՝ 3,527,000 բարել/օր (2022)
• Սպառում՝
  • 6,534,000 բարել/օր (2005)
  • Սպասվում է՝ 9,300,000 բարել/օր (2030)
• Արտահանում՝ 443,300 բարել/օր (2005)
• Ներմուծում՝ 10,170,000 բարել/օր (2022)
• Ստույգ պաշարներ՝ 16.3 միլիարդ բարել (2006)

Բնական գազ

• Արտադրություն՝ 47.88 կմ³ (2005 թ.)
• Սպառում՝ 44.93 կմ³ (2005 թ.)
• Արտահանում՝ 2.944 կմ³
• Ներմուծում՝ 0 կմ³ (2005 թ.)
• Պաշարներ՝ 1,448 կմ³ (2006 թ.)

Տարիների ընթացքում որոշ ապրանքների գների կառուցվածքում շոշափելի սուբսիդիաներ էին ներդրվել, և այդ սուբսիդիաները էապես մեծացել են 1970-ականների և 1980-ականների վերջերին։ 1980 թվականից հետո Չինաստանի էներգետիկ արտադրությունը զգալիորեն աճել է, ինչպես նաև այդ արտադրանքի մեծ մասը հատկացվում է ներքին սպառման։ Էներգիայի 80 տոկոսը արտադրում է հիդրոէլեկտրակայաններ, մոտ 17 տոկոսը՝ ջերմային կայաններում, և միայն մոտ 2 տոկոսը՝ միջուկային էներգիայից, հիմնականում Գուանդուն և Չժեճիան նահանգներում գտնվող կայաններից։ Չնայած Չինաստանը ունի ընդհանուր էներգետիկ պոտենցիալ, դրանց մեծ մասը դեռ չի մշակվել։ Բացի այդ, էներգիայի աշխարհագրական բաշխվածությունը շատ ռեսուրսները տեղափոխում է մեծ մասամբ այնպիսի վայրեր, որտեղ դրանց հիմնական օգտագործողները գտնվում են համեմատաբար հեռու։ Հյուսիսարևելյան Չինաստանը հարուստ է ածուխով և նավթով, իսկ Չինաստանի կենտրոնական հատվածը ունի բավարար ածուխ, հարավային-արևմուտքը՝ մեծ հիդրոէլեկտրական պոտենցիալ։ Բայց արդյունաբերական շրջանները՝ Գուանչժոու և Ներքին Յանցզի տարածքում՝ Շանհայի մոտ, ունեն բավականաչափ էներգիա, իսկ ծանր արդյունաբերությունը գտնվում է ոչ շատ էներգետիկ ռեսուրսներով տարածքներում, բացառությամբ հյուսիսարևելքի հարավային մասից։

Մեծ մասամբ բնապահպանական մտահոգությունների պատճառով Չինաստանը ցանկանում է տեղափոխել ներկայիս էներգետիկ խառնուրդը՝ պոտենցիալ ներառելով մեծ քանակությամբ նավթ, բնական գազ, վերականգնվող էներգիա և միջուկային էներգիա՝ ավելի մեծ կախվածությունը ածուխից, որը կազմում է Չինաստանի էներգիայի 70-75 տոկոսը։ Չինաստանը փակել է հազարավոր ածուխի հանքեր վերջին հինգից տասը տարվա ընթացքում՝ նվազեցնելով ավելորդ արտադրությունը։ Չինական տվյալների համաձայն՝ սա նվազեցրել է ածուխի արտադրությունը 25%-ով։ 2023 թվականին արևային էներգիան Չինաստանում դարձել է ավելի էժան, քան ածուխով աշխատող էներգիան^{էջ 167}։

1993 թվականից Չինաստանը դարձել է նավթի մաքուր ներմուծող, որի մեծ մասը գալիս է Մերձավոր Արևելքից։ Ներմուծված նավթը կազմում է Չինաստանում մշակված նավթի 20%-ը։ Մաքուր ներմուծումը սպասվում է, որ կաճի մինչև 3,5 միլիոն բարել (560,000 մ3) օրական մինչև 2010 թվականը։ Չինաստանը հետաքրքրված է նավթի ներմուծման աղբյուրների բազմազանությամբ և ներդրումներ է կատարում նավթային տարածքներում ամբողջ աշխարհում։ Չինաստանը զարգացնում է նավթի ներմուծումները Կենտրոնական Ասիայից և ներդրումներ է կատարել Ղազախստանի նավթային տարածքներում։ Պեկինը նաև ծրագրում է ավելացնել Չինաստանի բնական գազի արտադրությունը, որը ներկայում կազմում է միայն 3%-ը Չինաստանի ընդհանուր էներգիայի սպառումից և ներառված է 10-րդ հնգամյա պլանում (2001-2005), նպատակով՝ բնական գազի օգտագործման ընդլայնմանը՝ 2%-ից մինչև 4% 2005 թվականին (գազը ԱՄՆ-ի էներգիայի արտադրության 25%-ն է կազմում)։

2000-ականների սկզբից, Չինաստանի մաքուր էներգիայի ոլորտը արագ զարգացել է^{էջ 23}։ Այս աճը հնարավորություն է տվել վերականգնվող էներգիայի կարևոր դեր ունենալ Չինաստանի միջազգային համագործակցությունում, ներառյալ Հարավ-Հարավ համագործակցությունը, որտեղ Չինաստանը հանդիսանում է մաքուր էներգիայի տեխնոլոգիաների փոխանցման հիմնական աղբյուր այլ զարգացող երկրների համար^{էջ 4, 23}։ 2023թ.-ի դրությամբ Չինաստանը հանդիսանում է աշխարհի առաջատար արտադրողը արևային վահանակների և քամու տուրբինների բնագավառում^{էջ 167}։

2006–2010թթ. 11-րդ հնգամյա ծրագիրը, որը հայտարարվել է 2005թ. և հաստատվել է Ազգային ժողովրդական կոնգրեսի կողմից 2006թ. մարտին, պահանջում էր էներգիայի խնայողական միջոցների ավելացում, ներառյալ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների զարգացումը և բնապահպանության վրա մեծ ուշադրություն։ Ուղեցույցները նախատեսում էին 2010թ.-ին ՊԵՀ-ի միավորի էներգիայի սպառման 20%-ով կրճատում։ Հանելու համար ածխից դեպի ավելի մաքուր էներգիայի աղբյուրներ, ներառյալ նավթը, բնական գազը, վերականգնվող էներգիան և միջուկային էներգիան, կարևոր բաղադրիչ էր Չինաստանի զարգացման ծրագրում։ Պեկինը նաև նախատեսում է շարունակել էներգիայի արդյունավետության բարելավումն ու մաքուր ածխի տեխնոլոգիաների կիրառումը։ Չինաստանն ունի հսկայական հիդրոէներգետիկ ռեսուրսներ. օրինակ՝ Երեք գետերի ջրամբարը կունենա 18 գիգավատտ ընդհանուր հզորություն, երբ այն լիարժեք գործարկվի (նախատեսվում է 2009թ.-ին)։ Բացի այդ, միջուկային էներգիայից ստացված էլեկտրաէներգիայի մասնաբաժինը նախատեսվում է աճել 2000թ.-ին 1%-ից մինչև 2030թ.-ին 5%։ Չինաստանի վերականգնվող էներգիայի օրենքը, որն ուժի մեջ է մտել 2006թ.-ին, պահանջում էր, որ 2020թ.-ին նրա էներգիայի 10%-ը գա վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներից։

2010թ.-ին, աշխատավարձերի արագ աճը և կենսամակարդակի ընդհանուր բարձրացումը էներգիայի օգտագործման աճը դրել էր հակասության մեջ այն անհրաժեշտության հետ, որ կրճատվի ածխածնի արտանետումը գլոբալ տաքացման վերահսկման համար։ Դժվար աշխատանքներ էին կատարվում էներգիայի արդյունավետության բարձրացման և վերականգնվող աղբյուրների օգտագործման ավելացման ուղղությամբ։ Ավելի քան 1,000 ոչ արդյունավետ էլեկտրակայաններ փակվել էին, սակայն կանխատեսումները շարունակեցին ցույց տալ ածխի վառելիքի այրման արդյունքում ածխածնի արտանետումների կտրուկ աճ։

Պատմական տարեկան CO₂ արտանետումներ վեց առաջատար երկրներում և համադաշնություններում

Չնայած Չինաստանը չի հանդիսանում պատմական կուտակված արտանետումների ամենամեծ աղբյուրը, այսօր այն կազմում է համաշխարհային ջերմոցային գազերի արտանետումների քառորդը։ 2019 թվականին Չինաստանի արտանետումները 9 տոննա CO2 (tCO2) տարեկան հանդիսանում են ավելի բարձր, քան Եվրոպական միության 7.6 տոննան, բայց մի փոքր ցածր են ՕԵԿ-ի միջին ցուցանիշից (10.7 tCO2) և բավականին ցածր են Միացյալ Նահանգների միջին ցուցանիշից (17.6 tCO2)։ Ավելին, Չինաստանի ՀՆԱ-ի ածխածնային ինտենսիվությունը՝ մեկ միավոր արտադրանք ստանալու համար օգտագործվող ածխածնի չափը, դեռևս համեմատաբար բարձր է։

Չինաստանում շրջակա միջավայրի աղտոտման երկարաժամկետ սոցիո-տնտեսական արժեքը կանխելու համար Նիկոլաս Սթերնը և Ֆերգուս Գրինը, Grantham Research Institute-ի գիտնականները, առաջարկում են Չինաստանի տնտեսությունը տեղափոխել ավելի առաջադեմ արդյունաբերական զարգացման կողմ, որտեղ կլինեն ցածր ածխաթթու գազի արտանետումներ և ազգային ռեսուրսների ավելի լավ բաշխում՝ նորարարություն, հետազոտության և զարգացման համար, ինչը թույլ կտա նվազեցնել Չինաստանի ծանր արդյունաբերության ազդեցությունը։ Սա համընկնում է կենտրոնական կառավարության ծրագրային նպատակների հետ։ Մասնավորապես, հակառակ հրապարակված նպատակների՝ Չինաստանը շարունակում է կառուցել մեծ քանակությամբ ածխով աշխատող էլեկտրակայաններ, ինչը կարող է ավելացնել նրա ածխածնի արտանետումները։

Հանքարդյունաբերություն

Հիդրոէներգետիկ ռեսուրսներ

Ամբարտակ երեք կիրճերում

Չինաստանը ունի հզոր հիդրոէլեկտրական էներգիայի արտադրության ներուժ՝ իր զգալի գետանցների ցանցի և լեռնային տարածքների շնորհիվ։ Հիդրոէլեկտրակայանների ընդհանուր ներուժի մեծ մասը գտնվում է երկրի հարավ-արևմուտքում, որտեղ ածխի պաշարները վատն են, սակայն էներգիայի պահանջարկը արագորեն աճում է։ Հյուսիսարևելքում ներուժը բավականին փոքր է, սակայն հենց այստեղ է կառուցվել առաջին հիդրոէլեկտրակայանը՝ ճապոնացիների կողմից, երբ նրանք զբաղեցնում էին Մանչուրիան։

13 տարի տևած և 24 միլիարդ դոլար ներդրմամբ կառուցված շատ մեծ Թրին Գորգեսի գետի վրայի ամբարտակը ավարտվեց 2006 թվականին և 2018 թվականին արտադրեց ավելի քան 100 ՏՎժ էներգիա։

Ածուխ

Ներքին Մոնղոլիայում ածուխի արտադրություն

Չինաստանը շատ հարուստ է հանքային ռեսուրսներով, որոնցից ամենակարևորը ածուխն է։ Չինաստանի հանքային ռեսուրսները ներառում են մեծ ածխի և երկաթի հանքավայրեր, ինչպես նաև բոլոր այլ արդյունաբերական հանքանյութերի բավականաչափ ու առատ մատակարարումներ։ Չնայած ածխի պաշարները տարածված են ( հանդիպում են գրեթե բոլոր մարզերում), դրանց մեծ մասը կենտրոնացած է երկրի հյուսիսային մասում։ Շանհայ նահանգը, օրինակ, կարծես կլանում է ամբողջ պաշարների կեսը։ Այլ կարևոր ածխի հանքավայրըներ ներառում են Հեյլոնջյան, Լիաոնինգ, Ճիլի, Հեբեյ և Շանդոնգ նահանգները։

Սակայն այս հյուսիսային նահանգներից դուրս ածխի որոշ մեծ պաշարներ կան նաև Սիչուանում, ինչպես նաև որոշ մեծ պաշարներ Կվանդունգ, Գվանհսի, Յունան և Գվիժո նահանգներում։ Չինաստանի պաշարների մեծ մասը լավ բիտումային ածուխ է, բայց կան նաև խոշոր պաշարներ շագանակագույն ածուխի։ Անթրացիտը հանդիպում է մի քանի վայրերում (հատկապես Լիաոնինգ, Գվիժո և Հենան), բայց ընդհանրապես դա մեծ նշանակություն չունի։

Որպեսզի ածուխի մատակարարումները ավելի հավասարաչափ բաժանվեն և նվազեցվի փոխադրման ցանցի անմարդկային բեռը, իշխանությունները խթանել են տեղական մետաղագործման բազմաթիվ փոքր հանքերի զարգացումը։ Այս արշավը հատկապես ակտիվորեն իրականացվել է 1960-ականներից հետո, և արդյունքում հազարավոր փոքր հանքեր են ստեղծվել, որոնք արտադրում են երկրի ածխի կեսից ավելին։ Սակայն այս արտադրությունը սովորաբար թանկ է, և օգտագործվում է տեղական սպառման համար։ Այն նաև հանգեցրել է անվտանգության միջոցների անբավարար կիրառմանը այս ոչ կարգավորվող հանքերում, ինչը յուրաքանչյուր տարի հանգեցնում է հազարավոր մահերի։

Ածուխը կազմում է Չինաստանի էներգիայի սպառման հիմնական մասը (2005-ին՝ 70%, 2021-ին՝ 55%), և Չինաստանը աշխարհի խոշորագույն ածխի արտադրողն ու սպառողն է։ Չինաստանի տնտեսության շարունակական աճը նշանակում է, որ Չինաստանի ածխի պահանջարկը կանխատեսվում է զգալիորեն աճելու։ Չնայած ածուխի բաժինը Չինաստանի ընդհանուր էներգիայի սպառման մեջ կնվազի, դրա սպառումը շարունակելու է աճել համակցված մատակարարմամբ։ Չինաստանի շարունակական և աճող կախվածությունը ածուխից որպես էներգիայի աղբյուր զգալիորեն նպաստել է նրան, որ Չինաստանը դարձել է աշխարհի խոշորագույն սուլֆուրի դիօքսիդի և ածխաթթու գազի արտանետողը, որոնք առաջացնում են թթվային անձրևներ։

Նավթ և բնական գազ

Չինական նավթի պաշարներ

Չինաստանի հողի վրա գտնվող նավթային ռեսուրսները հիմնականում տեղակայված են Հյուսիս-արևելքում, ինչպես նաև Սինցզյան, Գանսու, Ցինհայ, Սիչուան, Շանդոնգ և Հենան նահանգներում։ Նավթային ավազները հանդիպում են մի քանի վայրերում, հատկապես Ֆուչունցզյան՝ Լիաոնինգում, որտեղ ավազները գտնվում են ածխի պաշարների վրայով, ինչպես նաև Կվանդունգում։ Բարձրորակ թեթև նավթ հայտնաբերվել է Հյուսիսային Չինաստանի ծոցում, Ցայդամի ավազանում Ցինհայում և Տարիմի ավազանում Սինցզյանում։ Պետությունը սպառում է իր նավթի մեծ մասը, բայց նաև արտահանում է որոշակի հում նավթ և նավթամթերք։ Չինաստանը հետազոտել և զարգացրել է նավթային ավազաններ Հարավային Չինաստանի ծոցում, Արևելյան Չինաստանի ծոցում, Պեպլունի ծոցում, Տոնկինի ծոցում և Բոհայ ծոցում։

2013-ին Չինաստանի տնտեսական աճը գերազանցեց երկրի ներքին նավթի արտադրողականությունը, իսկ հեղեղները վնասեցին երկրի նավթային հանքավայրերը տարվա կեսին։ Այդպիսով, Չինաստանը ներմուծեց նավթ՝ փոխհատուցելու մատակարարման պակասը և 2013-ի սեպտեմբերի դրությամբ գերազանցեց ԱՄՆ-ին՝ դառնալով աշխարհի ամենամեծ նավթի ներմուծող երկիր։

Չինաստանի բնական գազի պաշարների ընդհանուր չափը անհայտ է, քանի որ բնական գազի ուսումնասիրությունները բացարձակապես քիչ են եղել։ Սիչուանը կազմում է արդեն հայտնաբերված բնական գազի պաշարների և արտադրության կեսը։ Չինաստանի մնացած բնական գազը հիմնականում կապված գազ է, որը արտադրվում է Հյուսիսային Չինաստանի հիմնական նավթահանքերում, հատկապես Դաչինգի նավթահանքում։ Մնացած գազային ավազաններ հայտնաբերվել են Ցայդամի ավազանում, Հեբեյում, Ճիանսուում, Շանհայում և Ժեցյանգում, ինչպես նաև Հայնանի հարավում գտնվող ծովահորիզոնում։ Ըստ 2011 թվականին «Energy Economics» հանդեսում տպագրված հոդվածի՝ տնտեսական զարգացման մեջ Չինաստանը չի կատարել շրջակա միջավայրի աղտոտման հաշվին, և ֆինանսական զարգացումը հանգեցրել է շրջակա միջավայրի աղտոտման նվազմանը։ Հեղինակները եզրակացնում են, որ կարբոնային արտանետումները հիմնականում որոշվում են եկամուտներով, էներգիայի սպառմամբ և առևտրի բացվածությամբ, և նրանց գտածոները հաստատում են շրջակա միջավայրի Քուզնետի աղեղի գոյությունը Չինաստանի դեպքում։

Մետաղներ և ոչ մետաղներ

Հազվագյուտ երկրի օքսիդների արտադրության համաշխարհային միտումները, 1956-2008 (ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայություն)

Չինաստանում երկաթի հանքանյութերի պաշարները տարածված են հիմնականում բոլոր նահանգներում, այդ թվում՝ Հաինանում։ Գանսու, Գուիձժոու, հարավային Սիչուան և Կվանդունգ նահանգները ունեն հարուստ պաշարներ։ Ավելի մեծ հանքարդյունաբերական պաշարները գտնվում են Յանգցզի գետի հյուսիսում և մատակարարում են հարևան երկաթի և պողպատի արդյունաբերություններ։ Բացի նիկելից, քրոմից և կոբալտից, Չինաստանը լավ ապահովված է ֆերրոալյումիններով և մանգանով։ Թունգստենի պաշարները նույնպես համարվում են բավական մեծ։ Բեկուրգի պաշարները միջին չափերի են, և բարձրորակ հանքանյութը գոյություն ունի միայն որոշ ավազաններում։ Համաձայն հաղորդագրությունների՝ նոր բացահայտումներ են գրանցվել Նինգսիայում։ Կտիճն ու ցինկը առկա են, ինչպես նաև բաքսիտի պաշարները համարվում են առատ։ Չինաստանը աշխարհի ամենամեծ անտիմոնի պաշարների տերն է։ Տինի պաշարները առատ են, և բավականին հարուստ հանքավայրեր կան ոսկու պաշարների համար։ Չինաստանը աշխարհի հինգերորդ խոշորագույն ոսկու արտադրողն է և 21-րդ դարի սկզբին դարձավ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերություններում անհրաժեշտ հազվագյուտ մետաղների կարևոր արտադրող և արտահանող։

Չինաստանն արտադրում է նաև ոչ մետաղական հանքանյութերի բավական լայն տեսականի։ Այդ թվում ամենակարևորներից մեկը աղն է, որը ստացվում է ափամերձ համբուրզման տեղերից՝ Ցզյանսու, Հեբեյ, Շանդոնգ և Լիաոնինգ նահանգներում, ինչպես նաև Սիչուան, Նինգսյան և Ցայդամի ավազանում գտնվող լայն տարածքներով աղի դաշտերում։ Կարևոր ավազաններ կան ֆոսֆատային ժայռերի համար մի շարք շրջաններում՝ Ցձյանսի, Կուանգ Սի, Յուննան և Հուբեյ։ Արտադրությունը արագորեն աճում է ամեն տարի։ 2013 թվականին Չինաստանը արտադրում է 97,000,000 մետրիկական տոննա փոսֆատային ժայռ մեկ տարի։ Պիրիտները հայտնաբերվել են մի քանի վայրերում, իսկ Լիաոնինգ, Հեբեյ, Շանդոնգ և Շանսի նահանգները ունեն առավել կարևոր ավազաններ։ Չինաստանն ունի նաև մեծ պաշարներ ֆլուորիտի (ֆլուորսպար), գիպսի, ասբեստի և աշխարհի ամենամեծ պաշարները և արտադրությունը ցեմենտի, կլինկերի և կրաքարի։

Արդյունաբերություն և մշակող արդյունաբերություն

Հավելյալ տեղեկություն՝ Made in China

CRRC-ի կողմից արտադրված Չինաստանի HXD1B երկաթուղի

CRRC-ի կողմից արտադրված արագընթաց գնացքի վերանորոգում

C919-ը մշակվել է Չինաստանի օդատիեզերական Comac արտադրողի կողմից

Չինաստանը համաշխարհային առևտրում ունի ուժեղ դիրք արդյունաբերական ապրանքների արտադրության մեջ, և որոշ ընկերություններ գլոբալ առաջնորդներ են պողպատի, արևային էներգիայի և հեռահաղորդակցման աքսեսուարների ոլորտներում^{էջ 131}։ 2024 թվականին արդյունաբերությունը կազմում է Չինաստանի ՀՆԱ-ի 36.5%-ը։ 2010 թվականից մինչև 2023 թվականը^{էջ 1}, Չինաստանը արտադրում է ավելի շատ արդյունաբերական ապրանքներ, քան որևէ այլ երկիր։ 2023 թվականի դրությամբ, Չինաստանը արտադրում է աշխարհում արդյունաբերական ապրանքների ընդհանուր արտադրության շուրջ մեկ հինգերորդը^{էջ 133}։

Հիմնական արդյունաբերությունները ներառում են հանքարդյունաբերություն և հանքանյութերի մշակումը՝ երկաթ և պողպատ, ալյումին, քարածուխ, մեքենաշինություն, զենքեր, հյուսվածքներ և հագուստ, նավթ, ցեմենտ, քիմիական արդյունաբերություն, պարարտանյութեր, սննդամթերքի մշակման արդյունաբերություն, ավտոմոբիլներ և այլ տրանսպորտային միջոցներ, ներառյալ երկաթուղային վագոններ և տաշտեր, նավեր և ինքնաթիռներ, սպառողական ապրանքներ, ներառյալ կոշիկներ, խաղալիքներ և էլեկտրոնիկա, հեռահաղորդակցություն և տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ։

Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրման օրից սկսած՝ արդյունաբերական զարգացումն ստացել է մեծ ուշադրություն։ 2011 թվականի դրությամբ Չինաստանի ազգային արտադրանքի 46%-ը դեռևս ծախսվում էր ներդրումների վրա, ինչը շատ բարձր ցուցանիշ է ցանկացած այլ երկրի համեմատ։ Արդյունաբերության տարբեր ճյուղերից մեքենաշինությունը և մետալուրգիան ստացել են ամենաբարձր առաջնահերթությունը։ Այս երկու ոլորտները միայն ներկայում կազմում են արդյունաբերական արտադրության ընդհանուր բրուտո արժեքի 20-30%-ը։ Այս ոլորտներում, ինչպես և մյուս արդյունաբերական ոլորտներում նորարարությունը, ընդհանուր առմամբ, տուժել է այն համակարգի պատճառով, որը գնահատել է ընդհանուր արտադրության ավելացումը՝ ոչ թե բազմազանությունը, զարգացումը և որակը բարելավելու փոխարեն։ Ուստի Չինաստանը դեռևս կարևոր քանակությամբ մասնագիտացված պողպատ է ներմուծում։ Ընդհանուր արդյունաբերական արտադրությունը աճել է տարեկան միջին 10%-ից ավելի արագությամբ՝ գերազանցելով բոլոր մյուս ոլորտներին տնտեսական աճի և արդիականացման աստիճանի առումով։

2001 թվականին Համաշխարհային առևտրի կազմակերպություն (WTO) միանալու հետևանքով Չինաստանը արագ զարգացրեց իր հեղինակությունը որպես «աշխարհի գործարան»՝ շնորհիվ իր արտադրական արտահանման^{էջ 256}։ Շարժման տարիքին ծավալվեց նաև նրա արտահանման բարդությունը, և 2019 թվականին Չինաստանը կազմում էր համաշխարհային բարձր տեխնոլոգիաների ապրանքների մոտ 25%-ը^{էջ 256}։

Քիմիական արդյունաբերության զարգացման հիմնական շեշտը դրված է քիմիական պարարտանյութերի, պլաստիկների և սինթետիկ թելի արտադրության ընդլայնմանը։ Այս արդյունաբերության աճը տեղավորել է Չինաստանին աշխարհի առաջատար արտադրողներից մեկը ազոտական պարարտանյութերի արտադրության մեջ։ Սպառողական ապրանքների ոլորտում հիմնական շեշտը դրված է հյուսվածքների և հագուստի վրա, որոնք նույնպես կարևոր մաս են կազմում Չինաստանի արտահանման մեջ։ Հյուսվածքների արտադրությունը, որի արագ աճող մասը սինթետիկ նյութեր է, կազմում է արդյունաբերական ընդհանուր արտադրության մոտ 10%-ը և շարունակում է մնալ կարևոր, բայց ոչ այնքան, որքան նախկինում։ Այս արդյունաբերությունը հակված է տարածված լինելու երկրի տարբեր մասերում, սակայն կան մի քանի կարևոր հյուսվածքների կենտրոններ, այդ թվում՝ Շանհայ, Գուանչժոու և Հարբին։

2024 թվականին Չինաստանը ունի նշանակալի արդյունաբերական կարողություն, որը գերազանցում է նրա ներպետական կարիքները^{էջ 34}։ Կառավարությունը ձգտում էր թուլացնել արդյունաբերական ներուժը ՝ այն ուղղելով արտերկիր, այդ թվում ՝ «մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության շրջանակներում^{էջ 34}։

Պողպատի արդյունաբերություն

Հիմնական հոդված՝ Երկրների ցանկ ըստ պողպատի արտադրության

Գուանչժոուի Երկնաքերերը

2020 թվականին Չինաստանը արտադրել է ավելի քան 1053 միլիոն տոննա պողպատ, ինչը աշխարհի ընդհանուր արտադրության կեսից ավելի է։ Սա 5.6% աճ է նախորդ տարվա համեմատ, քանի որ գլոբալ պողպատե արտադրությունը նվազել է 0.9%-ով։ Չինաստանի մասնաբաժինը համաշխարհային պողպատի bruto արտադրությունում 2019 թվականին կազմել է 53.3%, իսկ 2020 թվականին՝ 56.5%, իսկ 2021 թվականին նվազել է՝ -2.1%։

Հանքային երկաթի արտադրությունը համապատասխանել է պողպատի արտադրությանը 1990-ականներին, բայց շուտով գերազանցվել է ներմուծված երկաթի հանքանյութերով և այլ մետաղներով 2000-ականների սկզբին։ Պողպատի արտադրությունը 2000 թվականին գնահատվում էր 140 միլիոն տոննա, 2006 թվականին հասել է 419 միլիոն տոննայի, իսկ 2018 թվականին՝ 928 միլիոն տոննայի։

Չինաստանը 2018 թվականին աշխարհի ամենախոշոր պողպատ արտահանողն էր, արտահանման ծավալները 2018 թվականին կազմել են 66.9 միլիոն տոննա, ինչը նախորդ տարվա համեմատ 9% ի նվազում էր։ 2021 թվականին այդ ծավալը կրկին նվազել է՝ հասնելով 66.2 միլիոն տոննայի։ Այս անկումը ralentացրել է Չինաստանի տասամյա պողպատ արտահանման աճը։ 2012 թվականից պողպատի արտահանումը ենթարկվել է լայնածավալ հակատեղային հարկերի, և այդ արտահանումը դեռ չի վերադարձել 2008 թվականից առաջ գտնվող մակարդակներին։ Վիճակագրական պահանջը ներքին շուկայում շարունակում էր ուժեղ մնալ, հատկապես Արևմտյան Չինաստանում, որտեղ Xinjiang-ում պողպատի արտադրությունը ընդլայնվում էր։

Աշխարհում 45 խոշորագույն պողպատ արտադրող ընկերություններից 21-ը չինական են, ներառյալ աշխարհի ամենախոշորը՝ China Baowu Steel Group-ը։

Ավտոմոբիլային արդյունաբերություն

Չինաստանը աշխարհի ամենախոշոր ավտոմոբիլային արտադրողն է՝ 2024 թվականին արտադրելով ավելի քան 31.28 միլիոն ավտոմեքենա, որոնցից 5.86 միլիոնը արտահանվել են արտերկիր։ 2024 թվականի դրությամբ Չինաստանը աշխարհի ամենախոշոր ավտոմոբիլային շուկան է՝ ինչպես վաճառքի, այնպես էլ սեփականության տեսակետից^{էջ 105}։

2006 թվականին Չինաստանը դարձավ աշխարհի երրորդ խոշորագույն ավտոմոբիլային արտադրողը (ԱՄՆ-ից և Ճապոնիայից հետո) և երկրորդ խոշորագույն սպառողը (միայն ԱՄՆ-ից հետո)։ Սակայն չորս տարի անց, 2010 թվականին, Չինաստանը սկսեց արտադրել ավելի շատ ավտոմեքենաներ, քան ԱՄՆ-ն և Ճապոնիան միասին։ Ավտոմոբիլային արտադրությունը մեծացել է բարեփոխումների շրջանից հետո։ 1975 թվականին ամեն տարի արտադրվում էր միայն 139,800 ավտոմեքենա, սակայն 1985 թվականին արտադրությունը հասել էր 443,377-ի, 1992 թվականին այն հասել էր մոտ 1.1 միլիոնի, և հետագա տարիներին աճը եղել է համաչափ՝ մինչև 2001 թվականը, երբ արտադրությունը հասել էր 2.3 միլիոնի։ 2002 թվականին արտադրությունը հասավ մոտ 3.25 միլիոնի, ապա 2003 թվականին աճեց մինչև 4.44 միլիոն, 2004 թվականին՝ 5.07 միլիոն, 2005 թվականին՝ 5.71 միլիոն, 2006 թվականին՝ 7.28 միլիոն, 2007 թվականին՝ 8.88 միլիոն, 2008 թվականին՝ 9.35 միլիոն և 2009 թվականին՝ 13.83 միլիոն։ Չինաստանը 2009 թվականից սկսած դարձել է աշխարհի թիվ մեկ ավտոմոբիլային արտադրողը։ Դոմինիկ շուկաներն իրացվում են համահունչ արտադրությանը։ 1990-ականների վերջում և 2000-ականների սկզբին հարգալից տարեկան աճից հետո, շքեղ ավտոմեքենաների վաճառքը բարձրացել է 2000-ականների սկզբին։

2010 թվականին Չինաստանը դարձավ աշխարհի ամենախոշոր ավտոմոբիլային արտադրողը, ինչպես նաև ամենախոշոր սպառողը՝ առաջ անցնելով ԱՄՆ-ից՝ մոտ 18 միլիոն նոր մեքենա վաճառելով։

Չինաստանը սկսեց ավտոմոբիլային մասերի արտահանում 1999 թվականին։ Չինաստանը սկսեց մեծ քայլեր կատարել ավտոմոբիլների և բաղադրիչների արտահանման ոլորտում՝ սկսած 2005 թվականից։ 2004 թվականին Գուանչժոուում կառուցված նոր Հոնդա գործարանը միայն արտահանման շուկայի համար էր, և 2005 թվականին նախատեսվում էր 30,000 ուղևորատար ավտոմեքենա արտահանել Եվրոպա։ 2004 թվականի դրությամբ տասներկու խոշորագույն օտարերկրյա ավտոմոբիլային արտադրողները ունեցել էին համատեղ ձեռնարկություններ Չինաստանում։ Նրանք արտադրում էին տարբեր ավտոմեքենաներ, մինիվեներ, սպորտային ավտոմեքենաներ, ավտոբուսներ և բեռնատարներ։ 2003 թվականին Չինաստանը արտահանել էր 4.7 միլիարդ դոլար արժողությամբ ավտոմեքենաներ և բաղադրիչներ։ Արտահանման ծավալները 78,000 միավոր էին 2004 թվականին, 173,000 միավոր՝ 2005 թվականին, և 340,000 միավոր՝ 2006 թվականին։ Չինաստանի ավտոմեքենաների արտահանումը զգալիորեն աճել է 2020 թվականից հետո՝ նոր էներգիայով ավտոմեքենաների շնորհիվ։ 2022 և 2023 թվականներին Չինաստանը գերազանցեց Գերմանիային և Ճապոնիային համապատասխանաբար ավտոմեքենաների արտահանման մեջ, դառնալով աշխարհի ամենամեծ արտահանողը։

Ներքին շուկայում տեղական անունով արտադրված ավտոմեքենաների շուկան հավանաբար շարունակելու է աճել ինչպես Չինաստանում, այնպես էլ դրանից դուրս։ Geely, Qiantu և Chery ընկերությունները մշտապես գնահատում են նոր միջազգային դիրքերը՝ ինչպես զարգացող, այնպես էլ զարգացած երկրներում։

Էլեկտրական մեքենաների արդյունաբերություն

BYD երկակի ռեժիմով հիբրիդային շարժիչով

Չինաստանի էլեկտրական ավտոմոբիլների արդյունաբերությունը աշխարհի ամենամեծն է, կազմելով մոտ 58% համաշխարհային էլեկտրական մեքենաների սպառման։ 2023 թվականին Չինաստանի ավտոմոբիլային արդյունաբերության ասոցիացիան (CAAM) հաղորդել է, որ Չինաստանը վաճառել է 9.05 միլիոն ուղևորական էլեկտրական ավտոմեքենա, որոնցից 6.26 միլիոնը BEV (բլոկային էլեկտրական ավտոմեքենաներ) և 2.79 միլիոնը PHEV (լիցքավորվող հիբրիդային էլեկտրական ավտոմեքենաներ) էին։ Չինաստանն ամենաբարձր դիրքում է նաև լիցքավորվող էլեկտրական ավտոբուսների և թեթև կոմերցիոն ավտոմեքենաների շուկայում՝ 2019 թվականին գրանցելով ավելի քան 500,000 ավտոբուս (աշխարհի 98%-ը) և 247,500 էլեկտրական կոմերցիոն ավտոմեքենա (աշխարհի 65%-ը), իսկ 2023 թվականին վաճառվել են 447,000 կոմերցիոն էլեկտրական ավտոմեքենաներ։

2023 թվականին Չինաստանում լիցքավորվող էլեկտրական ավտոմեքենաների (BEV և PHEV) վաճառքի մասնաբաժինը կազմել է ընդհանուր ավտոմոբիլային վաճառքների 37%-ը, որտեղ BEV-ների և PHEV-ների շուկայի բաժինը եղել է համապատասխանաբար 25% և 12%։ Սա նշանակալի աճ է 2020 թվականից, երբ լիցքավորվող էլեկտրական ավտոմեքենաները կազմել էին միայն 6.3% ընդհանուր վաճառքից։ Չինաստանի լիցքավորվող շուկան հիմնականում կառավարում են չինական ընկերությունները, որոնցից BYD Auto-ն և SAIC Motor-ն զբաղեցնում են առաջին երկու տեղերը, իսկ առաջին յոթ տեղերից հինգը պատկանում են չինական ընկերություններին։

Բատարիայի արդյունաբերությունը մոտիվավորված է էլեկտրական մեքենաների արդյունաբերությամբ, քանի որ մարտկոցները իրենց մեջ կազմում են էլեկտրական ավտոմեքենաների արժենալու շուրջ 1/3-ը, իսկ աշխարհում լիթիում-իոնային բատարիաների 80%-ը օգտագործվում է էլեկտրական ավտոմեքենաների մեջ։ Այս ոլորտում Չինաստանն ունի նշանակալի ներկայություն՝ գլխավոր խաղացողներ լինելով աշխարհի ամենամեծ CATL, BYD, CALB, Gotion, SVOLT և WeLion ընկերությունները։

Համաշխարհային մարտկոցների մատակարարման ցանցի աշխարհագրական բաշխումը 2024 թվականին.^{էջ 58}

Կիսահաղորդչային արդյունաբերություն

Չինաստանի սեմիկոնդուկտորային արդյունաբերությունը, ներառյալ IC դիզայնը և արտադրությունը, կազմում է Չինաստանի ՏՏ արդյունաբերության կարևոր մասնիկը։ Չինաստանի սեմիկոնդուկտորային արդյունաբերությունը բաղկացած է տարբեր տեսակի ընկերություններից՝ ինտեգրված սարքի արտադրողներից մինչև մաքուր արտադրողներ ու սարքի միայն դիզայնով զբաղվող ընկերություններ։ Ինտեգրված սարքի արտադրողները (IDM-ներ) դիզայնում և արտադրում են ինտեգրված circuit-ներ։ Մաքուր արտադրողները միայն արտադրում են սարքեր այլ ընկերությունների համար՝ առանց դրանց դիզայնի, մինչդեռ միայն դիզայնով զբաղվող ընկերությունները միայն սարքեր են դիզայնում։ Չինական IDM-ների օրինակներ են YMTC-ն և CXMT-ը, մաքուր արտադրողների օրինակներ են SMIC-ը, Hua Hong Semiconductor-ը և Wingtech-ը, իսկ դիզայնով զբաղվող ընկերությունների օրինակներ են Zhaoxin-ը, HiSilicon-ը և UNISOC-ը։

Չինաստանը ներկայումս աշխարհի ամենամեծ սեմիկոնդուկտորային շուկան է ըստ սպառման։ 2020 թվականին Չինաստանը կազմել է համաշխարհային չիպերի վաճառքի 53.7%-ը, կամ 239.45 միլիարդ դոլար՝ ընդհանուր 446.1 միլիարդ դոլարից։ Սակայն մեծ մասն այս վաճառքների ներմուծվում է բազմազան միջազգային մատակարարներից։ 2020 թվականին ներմուծումները կազմել են 83.38% (199.7 միլիարդ դոլար) ընդհանուր չիպերի վաճառքից։ Վաճառքների ներմուծման գերակշռող մասնաճյուղին դիմակայելու նպատակով Չինաստանը սկսել է մի շարք նախաձեռնություններ, այդ թվում՝ 150 միլիարդ դոլար ներդնել իր երկրի IC արդյունաբերության մեջ՝ "Made in China 2025" ծրագրի նպատակով՝ ունենալով 70% ներքին արտադրություն։

Չինաստանը նաև աշխարհում առաջատարն է նոր արտադրական գործարանների քանակով՝ 2021 թվականին 19-ից 8-ը, և 2021-2023 թվականներին 17 նոր գործարան նախատեսվում է սկսել կառուցվել։ Չինական արտադրողների հավաքած ամբողջական հզորությունը կաճի 2020 թվականի 2.96 միլիոն վաֆեր ամսականից (wpm) մինչև 2021 թվականի 3.572 միլիոն wpm։

Այլ արդյունաբերություններ

Բավարար ներդրումներ կատարվեցին արևային վահանակների և քամու գեներատորների արտադրության մեջ մի շարք ընկերությունների կողմից՝ տեղական բանկերի և կառավարության կողմից աջակցության տրամադրմամբ։ Սակայն 2012 թվականին արտադրական հզորությունը շատ գերազանցել էր ներքին և համաշխարհային պահանջարկը՝ հատկապես արևային վահանակների, որոնք ենթարկվել էին հակադեմպինգային տույժերի՝ ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի կողմից։ Համաշխարհային ավելցուկը հանգեցրել է որպես առևտրային սնանկությունների և արտադրության կրճատումների թե ներսում, թե դրսում Չինաստանում։ Չինաստանը 50 միլիարդ դոլար է հատկացրել արևային էներգիայի արտադրության սուբսիդավորման համար 2015-ից հետո հաջորդ երկու տասնամյակների ընթացքում, սակայն 2012 թվականի տվյալներով, ավելցուկի հետևանքով նվազեցրած գնի դեպքում էլ Չինաստանում արևային էներգիայի արժեքը դեռ երեք անգամ ավելի բարձր էր, քան ավանդական քարածուխով գեներացված էներգիայի գինը։

Չինաստանը աշխարհում ամենամեծ սեռական խաղալիքների արտադրողն է և կազմում է համաշխարհային արտադրության 70%-ը։ Պետությունում ակտիվ է 1,000 արտադրող, որոնք տարեկան առաջացնում են մոտ 2 միլիարդ դոլար եկամուտ։

2011 թվականի դրությամբ Չինաստանը համաշխարհային շուկայում անձնական համակարգիչների ամենամեծ շուկան էր։ Չինաստանը 2024 թվականին համակարգիչների երկրորդ ամենամեծ ռեզերվին է տիրապետում^{էջ 16-17}։

Huawei Մատե գրքերի շարքը համաշխարհային բջջայինների Կոնգրեսում

Ծառայություններ

1978-ի տնտեսական բարեփոխումներից առաջ Չինաստանի ծառայությունների ոլորտը բնութագրվում էր պետության կողմից գործող խանութներով, բաժանման համակարգով և կարգավորվող գներով: Բարեփոխումների հետ միասին սկսվեցին մասնավոր շուկաներ, անհատ ձեռնարկատերեր և առևտրային ոլորտ: Մոլերից ու մանրածախ խանութներից մինչև ռեստորանների ցանցեր ու հյուրանոցներ՝ ամբողջությամբ աճել է մանրածախ և շուկայական առևտուրը, հատկապես քաղաքային տարածքներում: Պետական վարչարարությունը մնում է ծառայությունների ոլորտի հիմնական բաղադրիչը, մինչդեռ զբոսաշրջությունը դարձել է նշանակալի գործոն աշխատանքի մեջ և արտարժույթի աղբյուր:

Հեռահաղորդակցություն

Հիմնական հոդված՝ Չինաստանի հեռահաղորդակցության և կապի ոլորտ

Չինաստանում մոբիլ հեռախոսների և ինտերնետ տվյալների մատչելիությունը հանգեցրել է նրան, որ մոբիլ ինտերնետի օգտատերերի թիվը գերազանցեց կոմպյուտերային ինտերնետ օգտատերերին^{էջ 178}:

2023 թվականի դրությամբ Չինաստանում ինտերնետ օգտագործողների թիվը հասավ 1.09 միլիարդի։ Չինական ինտերնետ օգտատերերի միջև ինտերնետին մուտք գործելու միջոցների բաժանումը հետևյալն է՝ մոբիլ հեռախոսներ՝ 99.9%, դեսքթոփ կոմպյուտերներ՝ 33.9%, նոթբուքեր՝ 30.3%, հեռուստացույցներ՝ 22.5% և պլանշետներ՝ 26.6%։

Սպառողական ինտերնետ

Հիմնական հոդված՝ Internet in China

Չինաստանի տնտեսությունը համաշխարհային առաջատարներից է սպառողական ինտերնետ և հեռախոսային վճարումների ոլորտում^{էջ 130}։ 2024 թվականի դրությամբ Չինաստանում ավելի շատ ինտերնետ օգտատերեր կան, քան որևէ այլ երկրում^{էջ 18}։ Չինաստանի ինտերնետ օգտատերերը ստեղծում են մեծ ծավալի տվյալներ, ինչը տալիս է մրցակցային առավելություն մեքենայական ուսուցման և արհեստական բանականության տեխնոլոգիաների զարգացման մեջ^{էջ 18}։

Մոբիլ վճարումների մեթոդները, որոնք հասանելի են Alipay և WeChat Pay հավելվածներով, արագ ընդունվեցին Չինաստանում, մասնավորապես այն պատճառով, որ երկրում համեմատաբար քիչ են կրեդիտ քարտերը^{էջ 130}։ Այս տեխնոլոգիական առաջընթացը հանգեցրեց նաև օնլայն գնումների և մանրածախ բանկինգի բումի^{էջ 130}։

Պլատֆորմային տնտեսություն

Չինաստանի պլատֆորմային տնտեսությունը զգալիորեն աճել է 2010-ականների սկզբներից, և նրա գործարքային ծավալը հասել է 3.7 տրիլիոն յուանի 2021 թվականին^{էջ 155}։ Պլատֆորմային տնտեսությունը ներգրավեց մեծ թվով աշխատողներ Չինաստանի կրճատվող արտադրական աշխատուժից և ներքին միգրանտների բնակչությունից^{էջ 155}։ 2020 թվականին 84 միլիոն մարդ աշխատել է պլատֆորմային տնտեսության ծառայություններ մատուցողների դերում, իսկ 6 միլիոնը եղել են պլատֆորմային ընկերությունների աշխատակիցներ^{էջ 155}։

Պլատֆորմային տնտեսության հատվածը մեծապես կենտրոնացած է Alibaba և Tencent վրա, որոնք ունեն երթուղիների սպասարկման և սննդի առաքման բիզնեսներ՝ որպես հիմնական ակտիվներ իրենց ներդրումային պորտֆելներում^{էջ 155}։ Երթուղիների սպասարկման և սննդի առաքման բիզնեսները զգալիորեն կենտրոնացան 2016 թվականից ի վեր^{էջ 155-156}։

Մասնագիտացված ԶԼՄ-ներ

2020 թվականին Չինաստանի կինոընկերության շուկան գերազանցեց ԱՄՆ-ի շուկան և դարձավ աշխարհի ամենամեծ կինոմարկետը^{էջ 16}։

Տուրիզմ

Հիմնական հոդվածներ՝ Զբոսաշրջությունը Չինաստանում և Չինաստանում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկ

Ուղեցույցը նորվեգացի զբոսաշրջիկների խմբին տանում է Պեկինի Երկնքի Տաճար

Չինաստանում աշխարհիկ ժառանգության վայրերի թվով երկրորդ տեղն է աշխարհում (59 վայրկյան): Չինաստանի զբոսաշրջային արդյունաբերությունը երկրում ամենաարագ զարգացող արդյունաբերություններից է և նաև ունի աշխարահային մրցունակություն: Համաշխարհային ճամփորդական և զբոսաշրջային խորհուրդը տեղեկացնում է, որ ճանապարհորդության և զբոսաշրջության արդյունաբերությունը Չինաստանի տնտեսությանը անմիջապես ներդրեց 1.362 տրիլիոն յուան (216 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), որը կազմում է ԲՆԱ-ի մոտ 2.6%-ը։ 2011 թվականին միջազգային զբոսաշրջիկների ընդհանուր ժամանումները կազմել են 58 միլիոն, իսկ միջազգային զբոսաշրջային եկամուտները՝ 48 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Չինաստանի զբոսաշրջային արդյունաբերությունը մեծապես տուժել է COVID-19-ի արգելափակումներից և մի շարք օտարերկրյա երկրների հետ վատացած հարաբերություններից։ Չինաստան արտասահմանյան չվերթները՝ ինչպես բիզնեսի, այնպես էլ զբոսաշրջության համար, զգալիորեն նվազել են, հատկապես ԱՄՆ-ից։ Բարձրացված ներքին անվտանգության գործողությունները նվազեցնում են օտարերկրացիների ցանկությունը՝ ապրելու կամ այցելելու Չինաստան՝ վախենալով լինելու նպատակահարմար և չհեռանալու հնարավորություն։ Այսպիսով՝ շատ օտարերկրացիներ հեռանում են, իսկ մյուսները բացառել են Չինաստանը որպես այցելու վայր։

Շքեղության ապրանքներ

Հիմնական հոդված՝ Luxury goods of China

Հոնկոնգը և Մակաուն օգտվում են բարենպաստ հարկային կանոններից և հանդիսանում են առավելություն ունեցող վայրեր Չինաստանից զբոսաշրջիկների համար, որոնք գնում են շքեղ ապրանքներ, ինչպիսիք են կոսմետիկայքը, ոսկերչական իրերը և դիզայներական հագուստները^{էջ 116}։

Պորցելանը երկար ժամանակ եղել է Չինաստանի ամենակարևոր շքեղ արտահանվող ապրանքներից մեկը^{էջ 226}։ Դա հատկապես կարևոր էր Չինաստանի և Արևմուտքի միջև վաղ առևտրի համար, որտեղ շատ առևտուր տեղի էր ունենում Մակաուի միջոցով^{էջ 226}։

2012 թվականին կառավարական մարմինների կողմից շքեղ ապրանքների գնման արգելքի ներդրումից հետո, որոնք հաճախ օգտագործվում էին որպես «հատկացումներ», շքեղ ապրանքների վաճառքը Չինաստանում մնացել է ուժեղ, բայց մեղմացել է, նույնիսկ թեթևորեն նվազելով շքեղ ապրանքներ վաճառող խանութների համար 2012-ի 4-րդ եռամսյակում, իսկ շառլոտի և ուտելի ծիծեռնակների բների վաճառքը, որոնք նախկինում էին պետական ճաշկերույթների անբաժան մաս էին, կտրուկ նվազել էին։

Բազում խանութներում միջազգային զբոսաշրջային վայրերում կան մասնագետներ, որոնք հատուկ զբաղված են չինացի հաճախորդներով։

Եկամուտ և հարստություն

Չինաստանը ունի համաշխարհային միջին դասի ամենամեծ ազգային հարաբերակցությունը^{էջ 204}։ 2020 թվականի դրությամբ Չինաստանում եղել է 400 միլիոն միջին եկամուտ ունեցող քաղաքացիներ^{էջ 159}։ Կառուցվում է, որ 2027 թվականին այդ թիվը կհասնի 1.2 միլիարդի՝ կազմելով աշխարհի ընդհանուր թիվը քառորդը։ 2021 թվականի Pew Research Center-ի հետազոտության համաձայն, Չինաստանում եղել է 23 միլիոն մարդ՝ օրական $50-ից ավելի եկամուտով, 242 միլիոն՝ օրական $20–50 եկամուտով, 493 միլիոն՝ օրական $10–20, 641 միլիոն՝ օրական $2–10, և 4 միլիոն՝ օրական $2-ից պակաս եկամուտով։ Ակնկալվող թվերը հիմնված են միջազգային դոլարներով և 2011-ի գնումների կարողության հավասարության արժեքներով։ 2022 թվականին Չինաստանի ազգային վիճակագրական բյուրոն հաղորդեց, որ երկրի միջին տրամադրելի եկամուտը մեկ բնակչի հաշվով կազմել է ¥36,883, որի ¥20,590-ը եղել է աշխատավարձերից, ¥6,175-ը՝ բիզնեսի մաքուր եկամուտից, ¥3,227-ը՝ գույքի մաքուր եկամուտից, և ¥6,892-ը՝ փոխանցումների մաքուր եկամուտից։

2023 թվականի ապրիլին Չինաստանը աշխարհում երկրորդն էր՝ ԱՄՆ-ից հետո՝ ընդհանուր միլիարդատերերի և միլիոնատերերի թվով, 2022 թվականին Չինաստանում եղել է 495 միլիարդատեր և 6.2 միլիոն միլիոնատեր։ Hurun Global Rich Report-ի համաձայն՝ 2020 թվականին Չինաստանը աշխարհում ամենաշատ միլիարդատերերին էր սեփականաշնորհում՝ ավելին, քան ԱՄՆ-ն և Հնդկաստանը միասին։ 2021 թվականի մարտին Չինաստանում միլիարդատերերի թիվը հասել էր 1,058-ի՝ ընդհանուր հարստությունը կազմելով $4.5 տրիլիոն։ Credit Suisse Group-ի 2019 թվականի Գլոբալ Հարստության հաշվետվության համաձայն՝ Չինաստանը գերազանցել էր ԱՄՆ-ին՝ աշխարհի բնակչության ամենաբարձր 10 տոկոսով մարդու հարստությամբ։ Նշանակում է՝ 2019 թվականին Չինաստանի 100 միլիոն մարդ գտնվում էր աշխարհի ամենահարուստ 10 տոկոսի մեջ՝ նրանք, ովքեր ունեն գույքային մաքուր արժեք՝ առնվազն $110,000։ 2021 թվականի ցուցակով Չինաստանում առկա են աշխարհում 10 խոշորագույն քաղաքներից 6-ը (Պեկին, Շանհայ, Շենժեն, Հոնկոնգ, Հանջոու և Գուանչժոու՝ համապատասխանաբար 1-ին, 2-րդ, 4-րդ, 5-րդ, 8-րդ և 9-րդ տեղերում)՝ միլիարդատերերի ամենամեծ թվով, ինչը ավելի շատ է, քան որևէ այլ երկիր։ 2021 թվականի հունվարի դրությամբ Չինաստանը ունեցել է 85 կանացի միլիարդատեր՝ կազմելով համաշխարհային ընդհանուրի երեք քառորդը։

Չինաստանի գյուղական բնակչության միջին եկամուտը կազմում է քաղաքային բնակչության միջին եկամուտի 30%-ը^{էջ 191}։ Գյուղական բնակչությունը ընդհանուր առմամբ ավելի տարիքով է, քանի որ գյուղական երիտասարդները միգրացիաներ կատարում են դեպի քաղաքներ՝ ավելի բարձր վարձատրվող աշխատանքներ գտնելու համար, իսկ տարեցները մնում են գյուղերում։ Մեծ մասամբ այս գյուղական բնակչությունը աշխատում է փոքր հողատարածքներում գոյատևելու համար և չունի բարձր եկամուտ։ Չինաստանի նախկին վարչապետ Լի Քեցյանգը 2020 թվականին ասել էր, որ Չինաստանում 600 միլիոն մարդ ապրում է ամսական 1,000 յուան կամ քիչ գումարով։ 7 յուան մեկ դոլարի փոխարժեքով դա կազմում է ամսական $143։ Այս եկամուտի մակարդակով 3 հոգուց բաղկացած ընտանիքը տարեկան կունենա $5,150 եկամուտ։ Եկամուտների տարբերությունը նաև արտահայտվում է քաղաքային թոշակառուների և գյուղական թոշակառուների միջև գոյություն ունեցող տարբերություններով։ Քաղաքային աշխատողներն ընդհանուր առմամբ ավելի բարձր թոշակներ են ստանում, քան գյուղական/շրջանային աշխատողները, ովքեր ստանում են զուր գումարներ։ Չնայած Չինաստանում եկամուտների անհավասարությանը, գրեթե բոլոր եկամուտային խմբերի համատեքստում եկամուտները արագորեն աճել են^{էջ 204}։ 1988-ից 2018 թվականներին Չինաստանի գյուղական և քաղաքային բնակչությունները ունեցան իրական եկամուտների (այսինքն՝ գների փոփոխությունը հաշվի առնելով) ամեն տարի 8-10 անգամ մեծացում^{էջ 204}։

Չինաստանի տնտեսական աճը հանգեցրեց համաշխարհային անհավասարության նշանակալի նվազեցմանը^{էջ 202}։ Չինաստանի տնտեսական բարեփոխումների և բացման շրջանից սկսած՝ ավելի քան 1 միլիարդ չինացիներ դուրս են բերվել աղքատությունից^{էջ 202}։ 1981-ից 2008 թվականներին համաշխարհային աղքատության նվազումը մեծապես տեղի է ունեցել Չինաստանում^{էջ 202}։ Ինչպես նշում է ակադեմիկ Լան Սիաոհուանը՝ այդ ժամանակահատվածում «աշխարհի արտաքին աղքատների թիվը մնացել է նույնը։ Այսպիսով կարելի է եզրակացնել, որ համաշխարհային աղքատության նվազման նվաճումները հիմնականում վերաբերում են Չինաստանին»^{էջ 202-203}։

Նշանակալի տնտեսության խնայողությունների առումով, որոնք ներառում են տնային տնտեսությունների, ձեռնարկությունների և կառավարության խնայողությունները, Չինաստանը աշխարհում ամենամեծ խնայողություններով երկիրն է 2022 թվականին^{էջ 27}։

Աշխատավարձ

1979–1980 թվականներին պետությունը բարեփոխումներ իրականցրեց գործարաններում՝ աշխատողներին աշխատավարձերի բարձրացում տրամադրելով, ինչը անմիջապես նվազեցվեց 6-7%-ի բարձրացող ինֆլյացիայի մակարդակներով։ Բարեփոխումները նաև չեղյալ են դարձրել երկաթե բադի սկզբունքը, ինչի հետևանքով տնտեսությունում աշխատանքազրկման մակարդակը բարձրացել է։ 1979–80 թվականներին գործազրկություն էր ստեղծվել 20 միլիոն մարդու համար։

2004-ից 2007 թվականներին քաղաքային աշխատավարձերը արագորեն բարձրացան՝ տարեկան 13-ից 19%-ի տեմպերով, իսկ 2007 թվականին միջին աշխատավարձը մոտ $200/ամիս էր։ 2016 թվականին արտահանման համար արտադրություն իրականացնող աշխատողների միջին ամսական աշխատավարձը կազմում էր $424։ Այս աշխատավարձը, համատեղ այլ գործոնների հետ, գրեթե հավասարեցրել էր Չինաստանի ծախսային առավելությունը զարգացած տնտեսությունների համեմատ։

2013 թվականի փետրվարի կայացված օրենքով նախատեսվում է ազգային նվազագույն աշխատավարձի սահմանում՝ որը պետք է կազմի 40% քաղաքային միջին աշխատավարձերից և ամբողջությամբ իրականացվի 2015 թվականին։

Հարկեր

Նախագահի հարկային մուտքերը հիմնականում ստացվում են անուղղակի հարկերից, ինչպիսիք են ավելացված արժեքի հարկը^{էջ 6}։ Չինաստանի անձնական եկամուտների հարկը կազմում է մոտ 6.5% հարկային մուտքերից 2024 թվականին^{էջ 6}։ Դա նախընտրական հարկ է, որտեղ ամենաբարձր եկամուտների հարկաբաժինը կազմում է 45%^{էջ 6}։

Շանհայի երկնաքերի պատուհանների լվացում

Բանվորը կերամիկա է պատրաստում Յունան նահանգում

Չինական հանքափոր Jinhuagong հանքավայրում

Արտաքին առևտուր

Հավելյալ տեղեկություն՝ Ամերիկա-չինական առևտրային պատերազմ

Հանրաճանաչ առևտրի ոլորտը կազմում է Չինաստանի տնտեսության զգալի մասը: 2010 թվականին Չինաստանը դարձավ աշխարհի ամենամեծ արտահանողը և շարունակում է մնալ ամենամեծ արտահանողը 2023 թվականին^{էջ 88}։ Չինաստանը ազատ առևտրի համաձայնագրեր ունի մի շարք երկրների հետ, այդ թվում՝ ԱՍԵԱՆ, Ավստրալիա, Կամբոջա, Նոր Զելանդիա, Պակիստան, Հարավային Կորեա և Շվեյցարիա։ 2020 թվականին Չինաստանը դարձավ ավելի քան 120 երկրների ամենամեծ առևտրային գործընկերը^{էջ 228}։ 2022 թվականին Չինաստանի ամենամեծ առևտրային գործընկերներն են ԱՍԵԱՆ-ը, Եվրոպական միությունը, Ճապոնիան, Հարավային Կորեան, Թայվանը, Ավստրալիան, Ռուսաստանը, Բրազիլիան, Հնդկաստանը, Կանադան և Միացյալ Թագավորությունը։

Սառը պատերազմի ժամանակ Չինաստանի առևտրի մի զգալի հատվածն իրականացվում էր երրորդ աշխարհից այնպիսի օգնություններով, ինչպիսիք էին դրամաշնորհները, վարկերը և այլ օժանդակությունները: Սակայն Մաո Ծեդոնի մահից հետո 1976 թվականին այդ ջանքերը նվազեցվեցին: Մաոից հետո առևտուրը զարգացող երկրների հետ դարձավ աննշան, մինչդեռ այդ ժամանակ Հոնկոնգը և Թայվանը սկսեցին առաջանալ որպես կարևոր առևտրային գործընկերներ:

Տնտեսական բարեփոխումների մեկնարկից հետո 1970-ականների վերջին, Չինաստանը ձգտեց դե-ցենտրալիզացնել իր արտաքին առևտրային համակարգը՝ ինտեգրվելով միջազգային առևտրի համակարգում։ 1991 թվականի նոյեմբերին Չինաստանը անդամակցեց Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տնտեսական համագործակցությանը (ԱՍԵԱՆ), որը խթանում է ազատ առևտուրը և համագործակցությունը տնտեսական, առևտրային, ներդրումային և տեխնոլոգիական ոլորտներում։ Չինաստանը 2001 թվականին ԱՍԵԱՆ-ի նախագահն էր, և Շանհայը հյուրընկալեց այդ տարվա ԱՍԵԱՆ-ի առաջնորդների հանդիպումը։

Չինաստանը անդամակցեց Համաշխարհային առևտրի կազմակերպությանը (WTO) 2001 թվականին։ Անդամակցության արձանագրության և աշխատանքային խմբի զեկույցի պատրաստման ավարտը ճանապարհ բացեց ԱՀԿ-ին անդամակցելու համար 2001 թվականի դեկտեմբերի 11-ին ՝ 16 տարվա բանակցություններից հետո, որոնք ամենաերկարն էին սակագների և առևտրի գլխավոր համաձայնագրի պատմության մեջ: Չնայած այս ինտեգրացիային, ԱՄՆ-ի արտահանողները դեռևս մտահոգություններ ունեն արդար շուկայում մուտքի մասին՝ Չինաստանի սահմանափակող առևտրային քաղաքականությունների և ԱՄՆ-ի արտահանման սահմանափակումների պատճառով։ 2019 թվականի հոկտեմբերին Չինաստանի փոխվարչապետ Հան Ժենգը խոստացավ իջեցնել մաքսատուրքերը և վերացնել ոչ մաքսային խոչընդոտները համաշխարհային ներդրողների համար, ինչպես նաև ողջունեց բազմազգ ընկերություններին ներդրումներ կատարել Չինաստանում։

Չինաստանի երկկողմ առևտրաշրջանառությունը գերազանցում է 38,6 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը, և Չինաստանը Հնդկաստանի խոշորագույն առևտրային գործընկերն է։ Ներկայացված է չինական բեռնարկղային նավը, որը բեռնաթափում է իր բեռը Jawaharlal Nehru նավահանգստում, Նավի Մումբայ, Հնդկաստան։

Չինաստանի գլոբալ առևտուրը 2013 թվականի ավարտին գերազանցեց $4.16 տրիլիոնը, այն խզելով հարյուր միլիարդ դոլարային նշաձողը 1988 թվականին և կես տրիլիոնը 2001 թվականին։ Չինաստանի գլոբալ առևտուրը 2021 թվականին գերազանցեց 6 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։ Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս Չինաստանի արտաքին առևտրի միջին տարեկան աճը (անվանական ԱՄՆ դոլարով) բարեփոխումների դարաշրջանում։

Երկկողմ առևտրաշրջանառությունը գերազանցում է 38,6 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը, և Չինաստանը Հնդկաստանի խոշորագույն առևտրային գործընկերն է[1]։ Այստեղ ներկայացված է չինական բեռնարկղային նավը, որը բեռնաթափում է իր բեռը Jawaharlal Nehru նավահանգստում, Նավի Մումբայ, Հնդկաստան:

Ժամանակաշրջան	Երկկողմ առևտուր	Արտահանում	Ներմուծում
1981–1985	+12.8%	+8.6%	+16.1%
1986–1990	+10.6%	+17.8%	+4.8%
1991–1995	+19.5%	+19.1%	+19.9%
1996–2000	+11.0%	+10.9%	+11.3%
2001–2005	+24.6%	+25.0%	+24.0%
2006–2010	+15.9%	+15.7%	+16.1%
2016–2021	+11.0%

Չինաստանի ներմուծումների մեծամասնությունը բաղկացած է արդյունաբերական պարագաներից և կապիտալ ապրանքներից, հատկապես մեքենայությունից և բարձր տեխնոլոգիաներով սարքավորումներից, որոնց մեծ մասը գալիս է զարգացած երկրներից, հատկապես Ճապոնիայից և Միացյալ Նահանգներից: Տարածաշրջանայինորեն Չինաստանի ներմուծումների գրեթե կեսը գալիս է Արևելյան և Հարավային Ասիայից, իսկ Չինաստանի արտահանումների մոտ մեկ չորորդը ուղղվում է նույն վայրերին: Չինաստանի արտահանման մոտ 80%-ը բաղկացած է արտադրական ապրանքներից, որոնց մեծ մասը հագուստ է և էլեկտրոնիկա, իսկ մնացած մասը կազմում են գյուղատնտեսական ապրանքները և քիմիական նյութերը: Աշխարհի հինգ busiest նավահանգիստներից երեքը գտնվում են Չինաստանում: 2006 թվականին ԱՄՆ-ի հետ առևտրային դեֆիցիտը հասել էր 233 միլիարդ դոլարի, քանի որ ներմուծումները աճել էին 18%-ով: Չինաստանի բաժինը ԱՄՆ-ի ընդհանուր ներմուծումներից աճել է 7%-ից հասել 15%-ի 1996 թվականից ի վեր:

Չինաստանի և Ռուսաստանի միջև առևտրի ծավալը 2005 թվականին հասավ 29.1 միլիարդ դոլարի, ինչը 37.1%-ով ավելացել էր 2004 թվականի համեմատ: Առևտրի նախարարության խոսնակ Վան Ջինսունն ասել է, որ Չինաստանի և Ռուսաստանի միջև առևտրի ծավալը 2007 թվականին կարող է գերազանցել քառասուն միլիարդ դոլարը: Չինաստանի մեքենաների և էլեկտրոնիկայի արտահանումը Ռուսաստանում աճել է 70%-ով, ինչը կազմում է Չինաստանի ընդհանուր արտահանման 24%-ը 2005 թվականի առաջին տասմեկ ամսվա ընթացքում: Նույն ժամանակահատվածում Չինաստանի բարձր տեխնոլոգիական արտադրանքների արտահանումը Ռուսաստան աճել է 58%-ով, և դա կազմում է Չինաստանի արտահանումների 7%-ը Ռուսաստան: Ավելին, նույն ժամանակահատվածում երկու երկրների միջև սահմանային առևտուրը հասել է 5.13 միլիարդ դոլարի, աճելով 35%-ով և կազմում 20%-ը ընդհանուր առևտրի ծավալից: Չինաստանի արտահանման մեծ մասը Ռուսաստանում շարունակում է մնալ հագուստ և կոշիկ: Ռուսաստանը Չինաստանի ութերորդ ամենամեծ առևտրային գործընկերն է, իսկ Չինաստանը այժմ Ռուսաստանի չորրորդ ամենամեծ առևտրային գործընկերն է, իսկ Չինաստանը արդեն ունի ավելի քան 750 ներդրումային նախագծեր Ռուսաստանում, որոնց գումարը կազմում է 1.05 միլիարդ դոլար: Չինաստանի կարճաժամկետ ներդրումները Ռուսաստանում 2005 թվականի հունվար-սեպտեմբեր ամիսներին հասել են 368 միլիոն դոլարի՝ կրկնակի ավելի, քան 2004 թվականին: 2022 թվականին Չինաստանի և Ռուսաստանի միջև առևտուրը հասել է ռեկորդային 190 միլիարդ դոլարի, և Չինաստանը դարձել է Ռուսաստանի առևտրային գործընկեր:

Չինական մեքենաները Նիժնի Նովգորոդի դիլերային կայանատեղիում, որը Ռուսաստանի ավտոմոբիլային արդյունաբերության ավանդական մայրաքաղաքն է։

Չինաստանի ներմուծումները Ռուսաստանից հիմնականում կազմում են էներգակիր աղբյուրներ, ինչպիսիք են նավթը, որը հիմնականում տեղափոխվում է երկաթուղով, և հարևան Սիբիրի և Արևելյան Հեռավոր Արևելքի տարածաշրջաններից էլեկտրաէներգիայի արտահանումները: Ապագայում այս ապրանքների արտահանումը նախատեսվում է ավելանալ, քանի որ Ռուսը կառուցում է Արևելյան Սիբիր-Խաղաղօվկիանոս նավթամուղը, որի մի մասն ուղղվելու է Չինաստանի սահմանի վրա, իսկ Ռուսաստանի էներգետիկ ցանցի մենաշնորհային ընկերությունը՝ UES-ը, կառուցում է որոշ հիդրոէլեկտրակայաններ՝ ապագա արտահանումների համար դեպի Չինաստան:

Արտահանումների աճը շարունակել է լինել Չինաստանի արագ տնտեսական աճը աջակցող հիմնական բաղադրիչներից մեկը: Արտահանումները ավելացնելու նպատակով Չինաստանը իրականացրել է քաղաքականություններ, ինչպիսիք են արտաքին ներդրումային գործարանների արագ զարգացումն, որոնք հավաքում էին ներմուծված բաղադրիչները՝ սպառողական goods արտադրելու համար արտահանման համար, և առևտրի իրավունքների ազատացումը^{էջ 139}: Անկախ 2000 թվականից հետո, Չինաստանի արտահանման ապրանքների բարդությունը աճել է: Սա պայմանավորված է ոչ միայն տեխնիկական հնարավորությունների և ենթակառուցվածքների աճով, այլ նաև Չինաստանի բիզնես և իրավական միջավայրով^{էջ 139}: Սկսած 2005 թվականի իր 11-րդ հնգամյա ծրագրից, Չինաստանը ավելի մեծ ուշադրություն է դարձրել սպառողական պահանջարկին ուղղված տնտեսություն զարգացմանը՝ տնտեսական աճը պահպանելու և անհավասարակշռությունները հասցնելու համար:

Չինաստանը հանդիսանում է Տարածաշրջանային համապարփակ տնտեսական գործընկերություն (RCEP) անդամ, որը աշխարհի ամենամեծ ազատ առևտրի գոտին է և ստորագրվել է 2020 թվականի նոյեմբերին: RCEP-ը, որն ընդգրկում է Չինաստանը, Ճապոնիան, Հարավային Կորեան, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան և Ասոցիացիայի անդամ երկրները, ներկայացնում է աշխարհի բնակչության մեկ երրորդը և համաշխարհային ՀՆԱ-ի 29%-ը: RCEP-ը նախատեսում է չմշակված մաքսատուրքերի վերացում տարբեր ապրանքների վրա 20 տարվա ընթացքում: 2021 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Չինաստանը պաշտոնապես դիմեց միանալու մեկ այլ մեծ Ասիա-Խաղաղօվկիանոս ազատ առևտրի համաձայնագրի՝ Ծավալի համաձայնություն-կարգավորիչ համաձայնագիր (CPTPP):

Օտարերկրյա ներդրումներ

1992-ից սկսած մինչև առնվազն 2023 թվականը Չինաստանը եղել է արտաքին ուղղակի ներդրումների (FDI) համաշխարհային թիվ մեկ կամ երկու հիմնական ուղղությունը^{էջ 81}։ 2022 թվականին Չինաստանը գրավել է 180 միլիարդ դոլարի ներդրումներ։ 2020 թվականի հունիսի վերջի տվյալներով՝ Չինաստանում կուտակված ուղղակի արտասահմանյան ներդրումների ծավալը կազմել է 2.947 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար, իսկ Չինաստանի արտասահմանյան ներդրումների ծավալը՝ 2.128 տրիլիոն։ Չինաստանի կողմից սեփականացված արտասահմանյան ֆինանսական ակտիվները հասել են 7.860 տրիլիոն դոլարի, իսկ նրա արտաքին ֆինանսական պարտավորությունները՝ 5.716 տրիլիոն դոլարի, ինչը Չինաստանին դարձնում է աշխարհի երկրորդ ամենախոշոր վարկատու պետությունը՝ Ճապոնիայից հետո։

Չինաստանում ներդրումային մթնոլորտը զգալիորեն փոխվել է ավելի քան երկու տասնամյակ տևած բարեփոխումների ընթացքում։ 1980-ականների սկզբում արտասահմանյան ներդրումները սահմանափակվում էին հիմնականում արտահանման վրա հիմնված արտադրություններով, և ներդրողները պարտավոր էին համատեղ ձեռնարկություններ ստեղծել չինական ընկերությունների հետ։ «Խրախուսվող արդյունաբերությունների ցանկը» սահմանում է, թե տարբեր ճյուղերում որքանով է թույլատրելի արտասահմանյան ներգրավվածությունը։ Արտասահմանյան ներդրումների օրինականացման սկզբից կապիտալի հոսքը շարունակաբար աճել է մինչև 1999 թվականը։ Արտասահմանյան կապիտալով ընկերությունները կազմում են Չինաստանի ներմուծման և արտահանման մոտ 58–60%-ը։

1990-ականների սկզբից կառավարությունը թույլատրել է արտասահմանյան ներդրողներին արտադրել և վաճառել ապրանքներ ներքին շուկայում, հանել է համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծման ժամկետային սահմանափակումները, տրամադրել է ազգայնացման դեմ որոշակի երաշխիքներ, թույլատրել է, որ արտասահմանյան գործընկերներն զբաղեցնեն համատեղ ձեռնարկությունների ղեկավար պաշտոնները և օրինականացրել է ամբողջությամբ արտասահմանյան սեփականությամբ ընկերությունների ստեղծումը, որոնք այժմ հանդիսանում են նախընտրելի ներդրումային մոդել։ 1991 թվականին Չինաստանը արտոնյալ հարկային պայմաններ է սահմանել ամբողջությամբ արտասահմանյան կապիտալով և պայմանագրային ձեռնարկությունների համար, ինչպես նաև այն արտասահմանյան ընկերությունների համար, որոնք ներդրումներ են իրականացրել հատուկ տնտեսական գոտիներում կամ պետության կողմից խրախուսվող ծրագրերում։

Չինաստանը նաև թույլատրել է որոշ արտասահմանյան բանկերի բացել մասնաճյուղեր Շանհայում և ներդրողներին գնել հատուկ "B" բաժնետոմսեր, որոնք առաջարկվել են Շանհայի և Շենժենի ֆոնդային բորսաներում։ Այս բաժնետոմսերը նախատեսված էին միայն արտասահմանցիների համար և սեփականության իրավունք չէին ապահովում։ 1997 թվականին Չինաստանը հաստատել է 21,046 արտասահմանյան ներդրումային ծրագիր և ներգրավել է ավելի քան 45 միլիարդ դոլարի ուղղակի ներդրում։ 2000 և 2001 թվականներին Չինաստանը էական փոփոխություններ է կատարել «Ամբողջությամբ Արտասահմանյան Սեփականության Ընկերությունների մասին» և «Օտարերկրյա Համատեղ Ձեռնարկությունների մասին» օրենքներում։ Ֆինանսների փոխնախարար Չժու Գուանյաոն հայտարարել է, որ արտասահմանյան ներդրողներին թույլատրվելու է ունենալ մինչև 51% բաժնեմաս ներքին ֆինանսական ծառայությունների ընկերություններում՝ նախկին 49%-ի փոխարեն։

Արտասահմանյան ներդրումները շարունակում են մնալ Չինաստանի համաշխարհային առևտրի արագ աճի առանցքային գործոններից մեկը և կարևոր դեր են խաղացել քաղաքային աշխատատեղերի ստեղծման մեջ։ Չինաստանի տնտեսական առաջնորդությունը գլոբալ կապիտալի հոսքերի ոլորտում կենտրոնանում է երկարաժամկետ ենթակառուցվածքային և զարգացման ֆինանսավորման վրա՝ ի տարբերություն կարճաժամկետ հոսքերի, որոնք ներկայիս համակարգում մեծ վնասներ են հասցրել շատ տնտեսություններին։

1998 թվականին արտասահմանյան կապիտալով ընկերությունները ապահովել են Չինաստանի արտահանման մոտ 40%-ը, իսկ արտարժույթի պահուստները կազմել են մոտ 145 միլիարդ դոլար։ Այսօր արտասահմանյան ներդրումներով ընկերությունները ապահովում են Չինաստանի արտահանման մոտ կեսը (չինական արտասահմանյան ներդրումների մեծ մասը գալիս է Հոնկոնգից, Մակաոյից և Թայվանից), և Չինաստանը շարունակում է մեծածավալ ներդրումային հոսքեր գրավել։ Սակայն կառավարության կողմից ուղղակի ներդրումները կենտրոնացնելու քաղաքականությունը հիմնականում արդյունաբերական ոլորտում որոշ ճյուղերում հանգեցրել է շուկայի գերհագեցվածության՝ ծառայությունների ոլորտը թերզարգացած թողնելով։

1993–2001 թվականներին Չինաստանը եղել է աշխարհում արտաքին ուղղակի ներդրումների երկրորդ խոշոր ընդունող երկիրը՝ ԱՄՆ-ից հետո․ 1999 թվականին ստացել է 39 միլիարդ դոլար, իսկ 2000-ին՝ 41 միլիարդ։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2005 թվականին Չինաստանը ստացել է մոտ 80 միլիարդ դոլար, իսկ 2006-ին՝ 69.47 միլիարդ։ 2011 թվականին՝ 2008-ի ֆինանսական ճգնաժամից հետո ԱՄՆ-ում ներդրումների նվազման պայմաններում, Չինաստանը դարձավ աշխարհի թիվ մեկ ուղղակի ներդրումային նպատակակետը՝ գրավելով ավելի քան 280 միլիարդ դոլար։

2015-ին, երբ Չինաստանում տնտեսական աճը դանդաղում էր և յուանը թուլանում, դեկտեմբերին արձանագրվեց 5.8% նվազում ուղղակի ներդրումների ծավալում։ Չնայած որ մինչև 2014 թվականը Չինաստանը շարունակում էր մնալ ներդրումների հիմնական ուղղությունը, 2015-ի ներդրումային ներհոսքի դանդաղումը և ԱՄՆ-ում ներդրումների հանկարծակի վերականգնումը վերադարձրին ԱՄՆ-ին աշխարհի առաջին ներդրումային ուղղության դիրքը։

Ամերիկյան Առևտրի Պալատի 2016 թվականի «Չինաստանի բիզնես միջավայրի հարցում» տվյալները հաստատում են այս միտումը, թեև նաև ցույց են տալիս, որ Չինաստանը շարունակում է մնալ ներդրումային հիմնական ուղղություն․ հարցմանը մասնակցած ավելի քան 500 ընկերություններից վեցից մեկը նշում է, որ Չինաստանը մնում է իրենց ներդրումային երեք հիմնական ուղղություններից մեկը։ Սակայն սա նվազում է 2012-ի ցուցանիշի համեմատ, երբ այդպես էին կարծում հարցվածների ութից յոթը։

Արտարժույթի պահուստները կազմել են 155 միլիարդ դոլար 1999 թվականին և 165 միլիարդ՝ 2000-ին։ 2005-ին պահուստները գերազանցել են 800 միլիարդը՝ կրկնակի ավելանալով 2003-ից ի վեր։ Դրանք կազմել են 819 միլիարդ 2005-ի վերջում, 1.066 տրիլիոն 2006-ին և հասել 1.9 տրիլիոնի՝ 2008-ի հունիսին։ 2008 թվականի սեպտեմբերի վերջին Չինաստանը առաջին անգամ առաջ անցավ Ճապոնիայից՝ դառնալով ԱՄՆ-ի գանձապետական պարտատոմսերի ամենախոշոր օտարերկրյա սեփականատերը՝ իր բաժինը հասցնելով 585 միլիարդ դոլարի, մինչդեռ Ճապոնիան ուներ 573 միլիարդ։ Այսպիսով, Չինաստանի արտարժույթի պահուստները ներկայումս ամենամեծն են աշխարհում։

Որպես ԱՀԿ-ին անդամակցելու պայման՝ Չինաստանը պարտավորվել է վերացնել որոշ առևտրային ներդրումային միջոցառումներ և բացել մի շարք ոլորտներ, որոնք նախկինում փակ էին արտասահմանյան ներդրումների համար։ Այս պարտավորությունների կատարման համար ընդունվում են նոր օրենքներ, կանոնակարգեր և վարչական միջոցառումներ։ Սակայն արտասահմանյան ներդրումների համար մնացած հիմնական խոչընդոտներից են օրենքների և կանոնակարգերի թափանցիկության պակասը, ինչպես նաև դրանց անկայուն կիրառումը և կանոնակարգված իրավական համակարգի բացակայությունը։ Օրինակ՝ Warner Bros.-ը դուրս եկավ Չինաստանում իր կինոբիզնեսից՝ այն կանոնի պատճառով, ըստ որի՝ չինական ներդրողները պետք է ունենան առնվազն 51 տոկոսի բաժնետոմս կամ հիմնական դեր ունենան համատեղ ձեռնարկություններում։

Արտասահմանյան ներդրումների պատմության մեջ մեկ այլ կարևոր զարգացում էր Շանհայի ազատ առևտրի գոտու ստեղծումը 2013 թվականի սեպտեմբերին։ Այս գոտին դիտվում է որպես տնտեսական և սոցիալական մի շարք բարեփոխումների փորձադաշտ։ Կարևոր է նշել, որ այստեղ արտասահմանյան ներդրումները կարգավորվում են «բացասական ցանկի» մեթոդով. այսինքն՝ արտասահմանյան ուղղակի ներդրումները թույլատրվում են բոլոր ոլորտներում, բացառությամբ նրանց, որոնք հստակ արգելված են Շանհայի քաղաքային իշխանությունների կողմից հրապարակված ցանկում։

2019 թվականի մարտի 15-ին Չինաստանի Ժողովրդական ազգային կոնգրեսը ընդունեց «Արտասահմանյան ներդրումների մասին» օրենքը, որը ուժի մեջ մտավ 2020 թվականի հունվարի 1-ից։ Չինաստանում ներդրումները ուղեկցվում են մի շարք էթիկական ռիսկերով, որոնք լուրջ մարտահրավերներ են առաջադրում ներդրողների համար։=== Չինական ներդրումները արտերկրում ===

TCL հեռուստացույց

Meizu Սմարթֆոն

Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ նախաձեռնության հետ կապված համագործակցության փաստաթղթեր ստորագրած երկրները

Արտահոսող ուղիղ արտասահմանյան ներդրումները (ԱՈւԱՆ) Չինաստանի գլոբալացման նոր բնութագիր են, որի շրջանակում տեղական չինական ընկերությունները սկսում են ներդրումներ կատարել ինչպես զարգացող, այնպես էլ զարգացած երկրներում։ 2011 թվականին հաղորդվում էր, որ կապիտալով հարուստ չինական ընկերությունները աճող չափով ներդրումներ էին կատարում Միացյալ Նահանգներում խոստումնալից ընկերությունների մեջ։ Նման ներդրումները հնարավորություն են տալիս ձեռք բերել մարքեթինգի և բաշխման ոլորտներում փորձ, ինչը կարող է օգտակար լինել Չինաստանի զարգացող ներքին շուկան առավել արդյունավետ օգտագործելու համար։

2005 թվականից սկսած՝ չինական ընկերությունները ակտիվորեն ընդլայնվում են Չինաստանի սահմաններից դուրս, թե՛ զարգացած, և թե՛ զարգացող երկրներում։ 2013 թվականին չինական ընկերությունների ոչ ֆինանսական ոլորտներում ներդրումներն ամբողջ աշխարհում կազմել են 90 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, ինչը 16 տոկոսով ավել է 2012 թվականի համեմատ։

2009 թվականի հունվարից մինչև 2013 թվականի դեկտեմբերը Չինաստանը կատարել է ընդհանուր առմամբ 161.03 միլիարդ դոլարի արտահոսող ուղիղ ներդրումներ՝ ստեղծելով մոտ 300,000 աշխատատեղ։ Արևմտյան Եվրոպան ամենամեծ ներդրումային շրջաններից մեկն էր չինական ԱՈւԱՆ-ի համար, իսկ Գերմանիան՝ աշխարհի բոլոր երկրների մեջ ընդունել է չինական ուղղակի ներդրումների ամենամեծ քանակով նախագծեր։

Չինաստանը պատրաստակամ է ներդրումներ կատարել նույնիսկ ռիսկային համարվող երկրներում^{էջ 1}։

Սի Ցզինփինի վարչակազմի օրոք արտահոսող ուղիղ ներդրումներն ու ենթակառուցվածքային նախագծերը հաճախ դիտարկվում են «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության համատեքստում։ 2013–2021 թվականներին Մերձավոր Արևելքը չինական ԱՈւԱՆ-ի խոշոր ստացողներից էր, հատկապես էներգակիրների կարևորության պատճառով Չինաստանի համար^{էջ 83}։

Չինական ընկերությունները երկու հիմնական եղանակով են մտնում արտասահմանյան շուկաներ՝

1. Օրգանական աճով (organic growth)
2. Գնման և միաձուլման (Merge & Acquisition, M&A) միջոցով

Շատ չինական ընկերություններ նախընտրում են M&A տարբերակը հետևյալ պատճառներով.

• Արագություն։ M&A-ն ամենաարագ միջոցն է արտասահմանյան շուկա մուտք գործելու համար՝ միաժամանակ ձեռք բերելով բրենդ, բաշխման ցանց, փորձառու աշխատուժ և տեխնոլոգիա։ Շատ չինացի գործադիր տնօրեններ սովոր են տարեկան 50% և ավելի աճին և չեն ցանկանում ժամանակ ու ռեսուրսներ ծախսել կամ սթափորեն զարգանալ։
• Չինաստանի ներքին շուկան։ Չինաստանը դարձել է աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունը։ Շատ չինական ընկերություններ գնում են արտասահմանյան ընկերություններ՝ դրանց արտադրանքը կամ ծառայությունը չինական շուկա բերելու նպատակով։ Օրինակ՝ թանկարժեք մեքենաներ, նորաձև հագուստ, միս կամ հոլիվուդյան ֆիլմեր։
• Արժանահասանելի կապիտալ։ Չինաստանի ներքին հսկայական շուկան շատ ընկերությունների հնարավորություն է տվել կուտակել մեծ ֆինանսական կապիտալ M&A գործարքների համար։ Բացի այդ, կառավարությունը տրամադրում է երկարաժամկետ և ցածր տոկոսադրույքով վարկեր՝ արտասահմանում ընդլայնվելու նպատակով։
• Ցածր ռիսկ։ M&A-ն նվազեցնում է օրգանական աճով պայմանավորված ձախողման ռիսկը, քանի որ գնում են արդեն կայացած ընկերություն՝ համապատասխան բազայով։
• Արժանաշխատուժ։ Որոշ ընկերություններ արտադրման մի մասը տեղափոխում են Չինաստան՝ նվազեցնելով ծախսերը և բարելավելով ապրանքների մրցունակ գինը։
• Առևտրային և քաղաքական արգելքներ։ Շատ չինական ընկերություններ բախվում են քվոտաների սահմանափակումների և բարձր հարկերի, որոնք նվազեցնում են իրենց մրցունակությունը արտասահմանյան շուկաներում։ M&A-ն թույլ է տալիս շրջանցել այդ խոչընդոտները։
• Արժեզրկված ակտիվներ։ 2008–2010 թվականների համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետևանքով բազմաթիվ արևմտյան ընկերություններ liquidity (հեղուկության) խնդիրներ ունեցան և կորցրեցին իրենց շուկայական արժեքը։ Չինական ընկերությունները սա դիտարկեցին որպես առիթ՝ այդ ակտիվները զեղչով ձեռք բերելու համար։ Չինաստանի ուղղակի արտասահմանյան ներդրումները ոչ ֆինանսական ոլորտներում աճել են՝ 25 միլիարդ դոլարից 2007-ին՝ հասնելով 90 միլիարդի՝ 2013-ին, ինչը երեք անգամ ավել է։

Չինաստանի ներդրումներն ու ազդեցությունը Եվրոպայում աճում են, և Եվրոպական միությունը սկսել է ավելի սուր արձագանքել դրան։ Սկզբնական փուլում արտասահմանյան գնումներով զբաղվում էին պետական ձեռնարկությունները՝ հիմնականում նավթի և հանքային ռեսուրսների ոլորտներում։ Սակայն 2005-ից հետո ավելի ու ավելի շատ մասնավոր ընկերություններ սկսեցին գնել ոչ հումքային ակտիվներ արտասահմանում։ 2018-ի դրությամբ չինական ընկերությունների կողմից կատարված ամենախոշոր 15 արտաքին գործարքներից մի քանիսը ներառում էին տեխնոլոգիական, արտադրական և սպառողական ապրանքների ոլորտներում իրականացված միաձուլումներ և ձեռքբերումներ։

Ամսաթիվ	Գնորդ	Գնորդի ոլորտ	Նպատակային ընկերություն	Նպատակային ոլորտ	Նպատակային երկիր	Գործարքի արժեքը ԱՄՆ դոլարով՝ միլիոնով արտահայտված
3 Փետրվար 2016	CNAC Saturn (NL) BV	Քիմիական արդյունաբերություն	Syngenta AG	Քիմիական արդյունաբերություն	Շվեցարիա	41,840.11
23 հուլիս 2012	CNOOC Canada Holding Ltd	Այլ ֆինանսական ոլորտներ	Nexen Inc	Նավթ և գազ	Կանադա	19,119.31
1 փետրվար 2008	Shining Prospect Pte Ltd	Այլ ֆինանսական ոլորտներ	Rio Tinto PLC	Մետաղներ և հանքարդյունաբերություն	Միացյալ Թագավորություն	14,284.17
2 հունիս 2017	China Investment Corp	Այլընտրանքային ֆինանսական ներդրումներ	Logicor Ltd	Ոչ բնակելի անշարժ գույք	Միացյալ Թագավորություն	13,742.43
14 հուլիս 2017	Nesta Investment Holdings Ltd	Այլ ֆինանսական ոլորտներ	Global Logistic Properties Ltd	Ոչ բնակելի անշարժ գույք	Սինգապուր	11,553.58
22 օգոստոս 2017	China Unicom (BVI) Ltd	Հաղորդակցության ծառայություններ	China Unicom Hong Kong Ltd	Հաղորդակցության ծառայություններ	Հոնկոնգ	11,255.81
6 հոկտեմբեր 2016	Park Aerospace Holdings Ltd	Տրանսպորտ և ենթակառուցվածքներ	C2 Aviation Capital LLC	Տրանսպորտ և ենթակառուցվածքներ	Միացյալ Նահանգներ	10,380.00
14 հոկտեմբեր 2015	China Tower Corp Ltd	Հաղորդակցության ծառայություններ	China-Telecommun tower asts	Անլար կապ	Չինաստան	9,948.41
21 հունիս 2016	Halti SA	Այլ ֆինանսական ոլորտներ	Supercell Oy	Ծրագրային ապահովում	Ֆինլանդիա	8,600.00
24 հունիս 2009	Mirror Lake Oil & Gas Co Ltd	Նավթ և գազ	Addax Petroleum Corp	Նավթ և գազ	Շվեյցարիա	7,157.40
1 հոկտեմբեր 2010	China Petrochemical Corporation	Նավթ և գազ	Repsol YPF Brasil SA	Նավթ և գազ	Բրազիլիա	7,111.00
16 մարտ 2016	Anbang Insurance Group Co Ltd	Ապահովագրություն	Strategic Hotels & Resorts Inc	Գույքի ներդրումային հիմնադրամներ (REITs)	Միացյալ Նահանգներ	6,500.00
24 հոկտեմբեր 2016	Hna Tourism Grp Co Ltd	Ճանապարհորդական ծառայություններ	Hilton Worldwide Holdings Inc	Հյուրանոցներ և կացության ծառայություններ	Միացյալ Նահանգներ	6,496.88
17 փետրվար 2016	Tianjin Tianhai Investment Co Ltd	Տրանսպորտ և ենթակառուցվածքներ	Ingram Micro Inc.	Համակարգիչներ և պարագաներ	Միացյալ Նահանգներ	6,067.41
22 մարտ 2015	Marco Polo Industrial Hldg SpA	Այլ ֆինանսական ոլորտներ	Pirelli & C SpA	Ավտոմոբիլներ և բաղադրիչներ	Իտալիա

Սակայն արագ աճն ու M&A գործարքներն այդպես էլ չփոխեցին չինական ապրանքների և բրենդների նկատմամբ սպառողների ունեցած «ցածր որակի և ցածր գնի» ընկալումը։ Չիկագոյում հիմնված Monogram Group գովազդային գործակալության կողմից 2007, 2009, 2011 և 2012 թվականներին կատարված շուկայական հաջորդական ուսումնասիրությունների համաձայն՝ ամերիկացի սպառողների պատրաստակամությունը չինական արտադրանք գնելու (բացառությամբ համակարգիչների) նույնը մնաց կամ նույնիսկ վատթարացավ այդ ժամանակահատվածում։ Միակ ոլորտը, որտեղ ամերիկացիները ավելի մեծ հավանականությամբ էին գնում չինական արտադրանք, համակարգիչների ոլորտն էր։

Չինաստանի առաջնորդ Սի Ցզինպինը և Լեհաստանի նախագահ Անջեյ Դուդան Վարշավայում չինական երկաթուղային էքսպրեսի հանդիսավոր բացման ժամանակ, Լեհաստան, 20-ը հունիսի, 2016թ․

Միաձուլումներ և ձեռքբերումներ

1993-ից մինչև 2010 թվականը, չինական ընկերությունները մասնակցել են ընդհանուր առմամբ 25,284 միաձուլումներ և ձեռքբերումների գործարքների՝ որպես կամ ձեռք բերող, կամ ձեռք բերվող կողմ։ Այս գործարքների ընդհանուր հայտնի արժեքը կազմել է 969 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Աշխատուժ

Այս աղյուսակը ցույց է տալիս Չինաստանում զբաղվածությունը ըստ ոլորտների որոշակի ժամանակահատվածում.

2005 թվականին Չինաստանում գործունակ աշխատուժի գնահատված թիվը կազմել է 791 միլիոն մարդ, ինչը երկրի ընդհանուր բնակչության շուրջ 60%-ն է։ 2003 թվականին աշխատուժի 49%-ը զբաղված է եղել գյուղատնտեսության, անտառատնտեսության և ձկնորսության ոլորտներում, 22%-ը՝ հանքարդյունաբերության, արտադրության, էներգետիկայի և շինարարության ոլորտներում, իսկ 29%-ը՝ ծառայությունների և այլ ոլորտներում։ 2004 թվականին մոտ 25 միլիոն մարդ աշխատել է 743,000 մասնավոր ձեռնարկություններում։

2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով Չինաստանի բնակչությունը կեսով քաղաքային էր դարձել և արագ ծերացող՝ միակ երեխայի քաղաքականության հետևանքով։ Սա, ըստ կանխատեսումների, կբերի մեծ պահանջարկի տարեցների խնամքի ոլորտում աշխատուժի նկատմամբ և կրճատում՝ գյուղական շրջաններից միգրացիոն աշխատուժի մատակարարման մեջ։

2016 թվականի հունվարին «մի երեխայի» քաղաքականությունը փոխարինվեց «երկու երեխայի» քաղաքականությամբ, որը, իր հերթին, 2021 թվականի մայիսին փոխարինվեց «երեք երեխայի» քաղաքականությամբ։ 2021 թվականի հուլիսին վերացվեցին ընտանիքի չափի բոլոր սահմանափակումները և սահմանված տուգանքները։

Մինչև 2014 թվականը նախորդ տասնամյակի ընթացքում մոտ 10 միլիոն չինացի ներգաղթել է այլ երկրներ՝ տեղափոխելով կապիտալ և տեխնիկական հմտություններ։

Ամբողջ Չինաստանի Աշխատանքային Միությունների Ֆեդերացիան (ACFTU) երկրի միակ օրինական աշխատուժի միությունն է։ Անկախ միություններ ստեղծելու փորձերը եղել են շատ հազվադեպ և կարճատև։ Միակ ուշագրավ դեպքերից մեկը «Պեկինի Աշխատավորների Ինքնավար Ֆեդերացիան» էր, որը ձևավորվեց 1989 թվականի Տյանանմենի դեպքերի ժամանակ։ Ռազմական օրենքի հրամանատարությունը հայտարարություն տարածեց՝ BWAF-ը հայտարարելով անօրինական կազմակերպություն և հրամայեց այն լուծարել՝ նշելով, որ կազմակերպության ղեկավարները «հակահեղափոխական ապստամբության հիմնական դրդիչներն ու կազմակերպիչներն էին մայրաքաղաքում»։

2024 թվականի դրությամբ Չինաստանը խոշոր տնտեսությունների թվում ունի ամենացածր կենսաթոշակային տարիքներից մեկը՝ աշխատող կանանց մեծ մասը կենսաթոշակի է կարող անցնել 50 տարեկանում, իսկ տղամարդիկ՝ 60-ում^{էջ 167}։

Տրանսպորտ և ենթակառուցվածքներ

Չինաստանը ունի աշխարհի ամենաերկար և առավել լայնորեն օգտագործվող արագընթաց երկաթուղային ցանցը՝ ավելի քան 45,000 կիլոմետր երկարությամբ։

Չինաստանի տրանսպորտային քաղաքականությունը՝ պայմանավորված քաղաքական, ռազմական և տնտեսական նկատառումներով, 1949 թվականից ի վեր կրել է զգալի փոփոխություններ։

Ժողովրդական Չինաստանի հիմնադրումից անմիջապես հետո հիմնական նպատակը եղավ վերականգնել արդեն գոյություն ունեցող տրանսպորտային ենթակառուցվածքները՝ ռազմական փոխադրումներն ու լոգիստիկան ապահովելու, ինչպես նաև տարածքային ամբողջականությունն ամրապնդելու նպատակով։ 1950-ականների մեծ մասում կառուցվեցին նոր ճանապարհներ և երկաթուղային կապեր՝ միաժամանակ բարելավելով հներն։ 1960-ականներին տարածաշրջանային տրանսպորտի բարելավման պատասխանատվությունը հիմնականում անցավ տեղական կառավարություններին, որոնք կառուցեցին բազմաթիվ փոքր երկաթուղիներ։ Այդ շրջանում շեշտ դրվեց նաև հեռավոր գյուղական, լեռնային և անտառային տարածքներում տրանսպորտի զարգացման վրա՝ երկրի աղքատ շրջաններն ինտեգրելու և գյուղատնտեսության մասշտաբային տնտեսությունները խթանելու նպատակով։

Մինչև 1970-ականների վերջին բարեփոխումների մեկնարկը, Չինաստանի տրանսպորտային կապերն առավելապես կենտրոնացած էին ափամերձ շրջաններում, և երկրի ներքին շրջանների մուտքը համեմատաբար վատ էր։ Այդ իրավիճակը զգալիորեն բարելավվել է բարեփոխումներից հետո, երբ երկաթուղիներ և ավտոճանապարհներ կառուցվել են երկրի հեռավոր արևմուտքում և հարավ-արևմուտքում։ Միաժամանակ զարգացվել է միջազգային տրանսպորտը, և օվկիանոսային բեռնափոխադրումների ծավալը զգալիորեն ընդլայնվել է։

Բեռնափոխադրումների հիմնական ծանրաբեռնվածությունը ընկած է երկաթուղային տրանսպորտի վրա։ Երկաթուղային ոլորտը մոնոպոլացված է «China Railway»-ի կողմից, և մատուցվող ծառայությունների որակը մեծապես տարբերվում է։ 2007 թվականի վերջում Չինաստանը դարձավ աշխարհում այն եզակի երկրներից մեկը, որը գործարկեց իր սեփական զարգացրած բարձր արագության գնացքը։ Քանի որ երկաթուղային հզորությունները չեն բավականացնում ապրանքների և հումքի (օրինակ՝ ածուխ) փոխադրման պահանջարկին, արագ զարգացվում են օդային, ավտոճանապարհային և ջրային փոխադրումները, որոնք ավելի ու ավելի մեծ դեր են ստանձնում երկրի ընդհանուր տրանսպորտային պահանջների ապահովման գործում։

Որոշ տնտեսագետներ պնդում են, որ Չինաստանի և այլ զարգացող տնտեսությունների (օր.՝ Բրազիլիա, Արգենտինա և Հնդկաստան) միջև զարգացման տարբերությունը հիմնականում պայմանավորված է Չինաստանի կողմից վաղ փուլերում խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծերի վրա ուշադրություն դարձնելու հանգամանքով։ 1990-ականներին և 2000-ականներին Չինաստանը ենթակառուցվածքների վրա ծախսում էր ՀՆԱ-ի մոտ 9%-ը, մինչդեռ շատ զարգացող երկրներ՝ ընդամենը 2%-ից 5%։ Այս ֆինանսական մեծ բացը Չինաստանին թույլ տվեց զարգանալ գրեթե օպտիմալ պայմաններում, մինչ հարավամերիկյան շատ երկրներ բախվում էին զարգացման խոչընդոտների՝ թերզարգացած տրանսպորտային ցանցերի, հնացած էլեկտրական ցանցերի և ոչ բավարար կրթական համակարգերի պատճառով։

Գիտություն և տեխնիկա

Ըստ Համաշխարհային մտավոր սեփականության կազմակերպության (WIPO), Չինաստանը հանդիսանում է աշխարհում ամենամեծ թվով արտոնագրային հայտերի ներկայացման աղբյուրը, ապահովելով աշխարհի արտոնագրային ներդրումների ավելի քան կեսը։

Վերջին տասնամյակներում Չինաստանում գիտության և տեխնոլոգիայի ոլորտը զարգացել է արագ տեմպերով։ Կառավարությունը գիտությունն ու տեխնոլոգիան համարել է սոցիալ-տնտեսական զարգացման և ազգային հեղինակության հիմնարար տարր՝ ապահովելով համապատասխան ֆինանսավորում, բարեփոխումներ և բարձր հասարակական կարգավիճակ։ Չինաստանը մեծ առաջընթաց է գրանցել կրթության, ենթակառուցվածքների, բարձր տեխնոլոգիաների արտադրության, արհեստական բանականության, ակադեմիական հրապարակումների, արտոնագրերի և դրանց գործնական կիրառությունների ոլորտներում։ Ներկայումս Չինաստանը ակտիվորեն ուղղվում է դեպի ազգային նորարարություն և նպատակ ունի բարեփոխել դեռ առկա թուլությունները։ «Հազար տաղանդների ծրագիրը» (Thousand Talents Plan) նախատեսված է արտասահմանում բնակվող չինացի (ինչպես նաև որոշ օտարերկրացի) գիտնականների վերադարձն ապահովելու և երկրի տնտեսության նորարարական զարգացումը խթանելու համար։

2023 թվականին Ավստրալական ռազմավարական քաղաքականության ինստիտուտի կողմից իրականացված մի ուսումնասիրության համաձայն՝ համարվող 44 առանցքային տեխնոլոգիաներից Չինաստանը աշխարհում առաջին տեղում է 37-ի մեջ, այդ թվում՝ 5G ինտերնետի, էլեկտրական մարտկոցների և հիպերձայնային հրթիռների ոլորտներում^{էջ 155}։

Տես նաև

Չինաստան   Տնտեսագիտություն   Քաղաքականություն   Բիզնես   Բիզնես և տնտեսություն

* Պեկինի կոնսենսուս

• Հան դինաստիայի տնտեսություն
• Սուն դինաստիայի տնտեսություն
• Մետաքսի ճանապարհ

Արտաքին հղումներ

• Sit Tsui, Erebus Wong, Lau Kin Chi and Wen Tiejun. One Belt, One Road: China's Strategy for a New Global Financial Order (January 2017), Monthly Review, Volume 68, Issue 08
• Cheng Enfu and Ding Xiaoqin. A Theory of China's 'Miracle': Eight Principles of Contemporary Chinese Political Economy (January 2017), Monthly Review, Volume 68, Issue 08
• Cardenal, Juan Pablo; Araújo, Heriberto (2011). La silenciosa conquista china (իսպաներեն). Barcelona: Crítica. ISBN 9788498922578.
• China: Country Studies – Federal Research Division, Library of Congress. Lcweb2.loc.gov (27 July 2010)
• Heilmann, Sebastian (2017). China's Political System (անգլերեն). Lanham; Boulder; New York; London: Rowman & Littlefield. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 6-ին.
• Sullivan, Dylan; Hickel, Jason; Moatsos, Michail (2024 թ․ հունվարի 7). «China's capitalist reforms are said to have moved 800 million out of extreme poverty – new data suggests the opposite». The Conversation.
• Yin-Wong Cheung; Jakob de Haan (2013). The Evolving Role of China in the Global Economy. MIT Press. ISBN 978-0-262-01823-4.

Journals

• China Economic Journal Taylor & Francis Journals: Welcome. Tandf.co.uk. Retrieved on 6 August 2010.
• China Economic Quarterly
• China & World Economy China & World Economy – Journal Information. Blackwellpublishing.com (2010-05-07). Retrieved on 6 August 2010.
• Journal of Chinese Economic and Business Studies (JCEBS) Taylor & Francis Journals: Welcome. Tandf.co.uk. Retrieved on 6 August 2010. is the official journal of the Chinese Economic Association (UK). CEA Publications – Journal of Chinese Economic and Business Studies. Ceauk.org.uk. Retrieved on 6 August 2010.
• Journal of Chinese Economic and Foreign Trade Studies Emerald, Journal of Chinese Economic and Foreign Trade Studies information. Emeraldinsight.com. Retrieved on 6 August 2010.
• The China Quarterly Journals.cambridge.org Արխիվացված 19 Հունիս 2016 Wayback Machine
• The Chinese Economy M. E. Sharpe, Inc. – Journal Information. Mesharpe.com. Retrieved on 6 August 2010.
• Journal of Chinese Economic Studies (ISSN 1348-2521)
• Journal of the Chinese Statistical Association (ISSN 0529-6528)
• China: An International Journal (ISSN 0219-7472)
• China Economic Review (ISSN 1043-951X)
• China Review (ISSN 1680-2012)
• Frontiers of Economics in China (ISSN 1673-3444)
• China 2030: Building a Modern, Harmonious, and Creative High-Income Society (pre-publication version)
  • Citation: "World Bank; Development Research Center of the State Council, P.R.C. 2012. China 2030 : Building a Modern, Harmonious, and Creative High-Income Society [pre-publication version]. Washington, DC: World Bank. China 2030 : Building a Modern, Harmonious, and Creative High-Income Society (pre-publication version) License: Creative Commons license CC BY 3.0 Unported."
    • URI: China 2030 : Building a Modern, Harmonious, and Creative High-Income Society (pre-publication version)
    • Date: 2012-02-27
    • Author(s): World Bank; Development Research Center of the State Council, P.R.C.
  • China 2030