Իսլամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Մուսուլմաններից)
Jump to navigation Jump to search

Իսլամ

Իսլամ

Հավատի հիմքեր

Միաստվածություն
Աստվածային արդարություն
Մարգարե · Ահեղ դատաստան · Իմամաթ

Իսլամի հիմնասյուներ

Վկայություն · Աղոթք · Նվիրաբերություն
Պահք  · Ուխտագնացություն
Ջիհադ

Պատմություն և ներկայացուցիչներ

Մուհամմադ մարգարե
Մարգարեներ · Խալիֆներ
Սուննիներ · Շիաներ

Գրքեր և օրենքներ

Ղուրան · Սուննա · Հադիսներ
Շարիաթ · Ֆիկհ
Հանաֆիականություն ·Մալիքիականություն
Շաֆիականություն ·Հանբալիականություն
Ջաֆարիականություն

Արաբամուսուլմանական փիլիսոփայություն

Իսլամական փիլիսոփայություն
Մութազիլիականություն
Աշարիականություն
Սուֆիզմ

Մշակույթ և հանրություն

Արվեստ · Տոներ
Տոմար
Մզկիթներ

Պորտալ:Իսլամ

п · о · р

Իսլամի տարածվածությունը

Իսլամ (արաբերեն՝ الإسلام), միաստվածային կրոն, որի համաձայն կա միայն մեկ աստված (Ալլահը)[1], և Մուհամմադը աստծու մարգարեն է[2][3]: Այն աշխարհի երկրորդ ամենամեծ կրոնն է[4]՝ 1.8 միլիարդ հետևորդ կամ աշխարհի բնակչության 24%-ը[5]՝ առավել հայտնի որպես մուսուլմաններ[6]: Մուսուլմանները 50 երկրում բնակչության մեծամասնությունն են կազմում[4]: Իսլամը սովորեցնում է, որ Աստված բարեգութ է, ամենազոր, եզակի[7] և մարդկությանն ուղղորդում է իր մարգարեների, հայտնաբերված սուրբ գրությունների և բնական նշանների միջոցով[3][8]: Իսլամի նախնական սուրբ գրություններն են Ղուրանը, որը մուսուլմանների համար Աստծո բառացի խոսքն է, և Մուհամմադի ուսմունքները, որոնք կոչվում են սունա և բաղկացած են հադիս կոչվող բաժիններից (մոտ մ.թ. 570- 632 թվականներ):

Մուսուլմանները հավատում են, որ իսլամը ամենահին հավատի ամբողջական ու տիեզերական տարբերակն է, որը բացահայտվել է շատ վաղ շրջանում մարգարեների կողմից՝ ներառյալ Ադամի, Աբրահամի, Մովսեսի և Հիսուսի[9][10][11]: Մուսուլմանները գտնում են, որ Ղուրանը Աստծո վերջնական ու անփոփոխ բացահայտումն է: Ինչպես աբրահամյան մյուս կրոնները՝ իսլամը նույնպես սովորեցնում է, որ գոյություն ունի վերջին դատաստան՝ արդարամիտների համար դրախտի պարգևատրումով և մեղսավորների համար դժոխքի պատիժով[12][13]: Կրոնական գաղափարների ու պրակտիկայի մեջ են մտնում իսլամի Հինգ հիմնասյուները, որոնք երկրպագության պարտադիր գործողություններ են, և Իսլամական օրենքը (շարիա), որը բառացիորեն վերաբերում է կյանքի ու հասարակության բոլոր ոլորտներին՝ բանկային համակարգից ու կանանց բարեկեցությունից մինչև շրջակա միջավայր[14][15]: Մեքքա, Մեդինա և Երուսաղեմ քաղաքները իսլամի երեք ամենասուրբ վայրերն են[16]:

Աստվածաբանական տեսանկյունը մի կողմ դրած[17][18][19]՝ համարում են, որ իսլամը պատմականորեն ծագել է մ.թ. վաղ 7-րդ դարում Մեքքայում[20], և մինչև 8-րդ դարը Ումայադ իսլամական խալիֆայությունը ձգվել է Ալ-Անդալուսից՝ արևմուտքում, մինչև Ինդոս գետը՝ արևելքում: Իսլամական ոսկեդարը վերաբերում է ավանդաբար 8-ից 13-րդ դարերի ժամանակաշրջանին՝ Աբբասի խալիֆայության ընթացքին, երբ պատմական մուսուլմանական աշխարհը գիտական, տնտեսական և մշակութային ծաղկում էր ապրում[21][22][23]: Մուսուլմանական աշխարհի ընդլայնումը ընդգրկել է տաբեր խալիֆայություններ, ինչպիսին է Օսմանյան կայսրությունը, առևտրականների ու միսիոններների կողմից դավանափոխության գործողություններ (դավա)[24]:

Շատ մուսուլմաններ երկու հիմնական ուղղություններից մեկին են պատկանում. սուննի (85–90%)[25] կամ շիա (10–15%)[26] : Մուսուլմանների 13%-ն ապրում է Ինդոնեզիայում՝ մուսուլման մեծամասնությամբ ամենամեծ երկիրը[27], 31%-ն ապրում է Հարավային Ասիայում[28]՝ մուսուլման ամենամեծ բնակչությունը աշխարհում[29], 20%-ը՝ Միջին Արևելքում և Հյուսիսային Աֆիրկայում[30], որտեղ այն գերիշխող կրոն է[31], իսկ 15%-ը՝ Ենթասահարական Աֆրիկայում[32]: Մուսուլմանական մեծածավալ համայնքների թվում են Ամերիկաները, Կովկասը, Կենտրոնական Ասիան, Չինաստանը, Եվրոպան, Հարավարևելյան Ասիան, Ֆիլիպինները և Ռուսաստանը[33][34]: Իսլամը աշխարհի ամենաարագ տարածվող կրոնն է[35][36][37]:

Բովանդակություն

Ծագումնաբանություն և նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեքքայում գտնվող Քաաբան մուսուլմանական գլխավոր աղոթատեղին և ուխտատեղին է:

Իսլամը բայական գոյանուն է, որը ծագում է եռաբաղաձայն S-L-M արմատից, որը ամբողջականության, հնազանդության, անվտանգության ու խաղաղության գաղափարների հետ կապ ունեցող բառերի մի լայն շարք է կազմում[38]: Կրոնական համատեքստում այն նշանակում է «կամավոր հնազադություն Աստծուն»[39][40] : Islām-ը բայական արմատի IV ձևն է և նշանակում է «հնազանդություն» կամ «հրաժարում»: Իսլամին կից muslim (մուսուլման) բառը միևնույն բայի ածական դերբայն է, որը նշանակում է «հնազանդվող» կամ «նա, ով հնազանդվում է»: Բառը երբեմն տարբեր լրացուցիչ իմաստներ է ձեռք բերում Ղուրանի տարբեր հատվածներում: Որոշ հատվածներում շեշտը դրվում է իսլամի հոգևոր արժեքի վրա. «Աստված ում որ ցանկանում է ուղղություն ցույց տալ, բացում է նրա սիրտը իսլամի առջև»[41][42]: Այլ հատվածներ իսլամն ու կրոնը (dīn) դիտարկում են որպես մեկ ամբողջություն. «Այսօր ես կատարելագործել եմ քո կրոնը (dīn) քեզ համար, ես ավարտել եմ քո օրհնությունը, ես հավանության եմ արժանացրել իսլամը քո կրոնի համար»[43]: Ուրիշ հատվածներ իսլամը նկարագրում են ավելի շուտ որպես Աստծու մոտ վերադառնալու գործողություն, քան թե լոկ հավատի բանավոր հաստատում[44]: Հադիս Գաբրիելում islām-ը ներկայացված է որպես սուրբ երրորդության մի մաս, որի մեջ մտնում են նաև imān (հավատ) և ihsān-ը (գերազանցություն)[45][46]:

Պատմականորեն իսլամը անգլախոս հասարակություներում կոչվել է մահմեդականություն: Այս տերմինը գործածությունից դուրս է եկել և երբեմն վիրավորական է համարվում, քանի որ ըստ դրա մուսուլմանների կրոնի կենտրոնում ավելի շատ մարդ արարածն է, քան թե Աստված, ինչպես Բուդդան բուդդայականության մեջ[47]: Որոշ հեղինակներ, այնուամենայնիվ, շարունակում են օգտագործել մահմեդականություն տերմինը՝ որպես կրոնական համակարգի տեխնիկական անվանում՝ հակադրելով իսլամի աստվածաբանական գաղափարին, որն առկա է այդ համակարգի ներսում[48]:

Հավատի հանգանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հավատը (Iman) և իսլամական դավանանքը (Aqidah) հաճախ ներկայացվում են հավատի վեց հանգանակների տեսքով, որոնք ներկայացված են Հասիդ Գաբրիելում:

Աստծու գաղափար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամը երբեմն դիտարկվում է որպես գլխավոր կրոններից ամենապարզ ուսմունք ունեցողը[37]: Դրա ամենահիմնական գաղափարը խիստ միաստվածությունն է, որը կոչվում է թավհիդ (արաբերեն՝ توحيد‎): Աստված նկարագրվում է Ղուրանի 112-րդ գլխում. «Նա Աստվածն է, Մեկ և Միակը. Աստված, Հավերժությունը, Բացարձակը. Նա չի ծնում, ոչ էլ ծնվել է, և չկա Նրա նման երկրորդը» (112:1–4)[49]: Մուսուլմանները չեն ընդունում բազմաստվածությունն ու կռապաշտությունը, որը կոչվում է Shirk, և հրաժարվում են Սուրբ երրորդության քրիստոնեական գաղափարից: Իսլամում Աստված հասկացողությունից վեր է, և, հետևաբար, մուսուլմանները չպետք է մարդկային հատկանիշներ վերագրեն նրան[50][51][52][53]: Աստված նկարագրվում է հատուկ անուններով ու ածականներով, որոնցից ամենաընդհանուրներն են Al-Rahmān-ը՝ «կարեկցող», և Al-Rahīm-ը՝ «բարեգութ»[54]:

Մուսուլմանները հավատում են, որ տիեզերքում ամեն ինչի ստեղծումը տեղի է ունեցել Աստծո հրամանով՝ «Եղի՛ր, և եղել է»[55], և գոյության նպատակը երկրպագությունն է կամ Աստծուն ճանաչելը[56][57]: Նա դիտարկվում է որպես անհատական աստված, որը պատասխանում է, երբ որ կարիքավոր կամ վշտացած մարդիկ կանչում են իրեն[58]: Չկան միջնորդներ, ինչպես հոգևորականները, որ կապ հաստատեն Աստծու հետ, որն ասում է. «Ես ավելի մոտ եմ քեզ, քան թե (քո) լծային երակը»[59]: Աստվածային գիտակցությունը կոչում են թաքվա (taqwa):

Allāh բառը այն տեմինն է, որն առանց հոգնակի թվի կամ սեռի գործածվում է մուսուլմանների, արաբախոս քրիստոնյաների ու հրեաների կողմից՝ Աստծուն անվանելու համար, մինչդեռ 'ʾilāh' (արաբերեն՝ إله‎) տերմինը գործածվում է աստվածություն կամ ընդհանրապես աստված իմաստով[60]: Այլ ոչ արաբ մուսուլմաններ կարող են Ալլահից բացի գործածել տարբեր անուններ, ինչպես, օրինակ, «թանրը»՝ թուրքերենում, «խոդա»՝ պարսկերենում կամ «խուդա»՝ ուրդուում:

Հրեշտակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուհամմադը՝ Գաբրիել հրեշտակապետից իր առաջին հայտնությունը ստանալիս: Ռաշիդ-ալ-Դին Համադանի «Ջամի ալ-թավարիխ» ձեռագրից, 1307 թվական, Իլխանության շրջան:

Հրեշտակներին հավատալը իսլամում առանցքային է: Ղուրանում հրեշտակ բառը (արաբերեն՝ ملك‎ 'malak') ծագում է կամ Malaka-ից, որը նշանակում է՝ «նա վերահսկեց»՝ շնորհիվ հրեշտակների՝ տարբեր առաջադրանքներ կառավարելու կարողության[61], կամ էլ ’-l-k, l-’-k կամ m-l-k արմատից, որը նշանակում է «սուրհանդակ», ինչպես որ եբրայերենում (malʾákh) ու հունարենում (angelos): Ի տարբերություն եբրայերեն տարբերակի՝ տեմինը վերաբերում է բացառապես աստվածային աշխարհի երկնային հոգիներին, բայց ոչ երբեք մարդկային սուրհանդակներին: Փոխարենը, Ղուրանը հրեշտակային ու մարդկային սուրհանդակներին նկատի ունենալիս գործածում է «ռասուլ» տերմինը[62]:

Ղուրանը իսլամական հրեշտակների գաղափարի գլխավոր աղբյուրն է[63]: Դրանցից որոշները, ինչպես Գաբրիելն ու Միքայելը, Ղուրանում հենց իրենց անունով են ներկայացված, մինչդեռ մյուսները ներկայացված են իրենց գործառույթով: Հադիսական գրականության մեջ հրեշտակները հաճախ միայն մեկ հատուկ երևույթի հետ են կապվում[64]: Հրեշտակները կարևոր դեր են խաղում Միրաժի գրականության մեջ, որտեղ Մուհամմադը մի քանի հրեշտակների է հանդիպում երկնքում իր ճամփորդության ընթացքում[65] : Այլ հրեշտակներ հաճախ պատկերվել են իսլամական էսխատալոգիայում, իսլամական աստվածաբանության ու փիլիսոփայության մեջ[66]: Հրեշտակներին տրվող հանձնարարություններից են, օրինակ, Աստծո հայտնությունները հաղորդելը, նրան փառաբանելը, մարդկանց քայլերը արձանագրելը և մահվան պահին մարդու հոգու հետ խոսելը:

Իսլամում, ինչպես որ հուդայականության ու քրիստոնեության մեջ, հրեշտակները հաճախ ներկայացվում են մարդու տեսքով և գերբնական տարրերով՝ թևեր, մեծ չափեր կամ երկնային ատրիբուտներ[67]: Ղուրանը նրանց նկարագրում է որպես «թևերով սուրհանդակներ՝ երկու կամ երեք կամ չորս (զույգ). Նա [Աստված] ավելացնում է Արարմանը, ինչպես որ ցանկանում է...»[68] : Հրեշտակների ընդհանուր առանձնահատկություններն են նրանց բացակայող մարմնական ցանկությունները, ինչպես ուտելու և խմելու[69]: Նյութական ցանկությունների բացակայությունը ևս ցույց է տալիս, որ նրանք լույսից են ստեղծվել. գթության հրեշտակները ստեղծված են nur -ից (սառը լույս)՝ ի հակադրություն պատժի հրեշտակների, որոնք ստեղծված են nar-ից (տաք լույս)[70]: Մուսուլմանները սովորաբար չեն ընդունում հրեշտակներին պատկերներում արտահայտելու ընկալումը, ինչպիսիք որ առկա են արևմտյան արվեստում:

Իբն Սինան, որը պատկերել է Ալ-Ֆարաբի նեոպլատոնական ծագման տիեզերաբանությունը, զարգացրել է Ինտելեկտների հրեշտակային հիերարխիա, որը ստեղծված է «Միակի» կողմից: Հետևաբար, Աստծու ստեղծած առաջին արարածը գերագույն հրեշտակապետն է, որին հետևում են մյուս հրեշտակապետերը, որոնք ավելի ցածր ինտելեկտ ունեն: Այս ինտելեկտներից բխում են ավելի ցածր հրեշտակները կամ «շարժվող ոլորտները», որոնցից հերթով բխում են այլ ինտելեկտներ, մինչև որ հասնում են բարձրագույն Ինտելեկտին, որը ղեկավարում է հոգիները: Տասներորդ ինտելեկտը պատասխանատու է նյութական էությունները կյանքի կոչելու և մտքերը լուսավորելու համար[71][72]:

Որոշ ժամանակակից գիտնականներ ընդգծում են հրեշտակների գաղափարի փոխաբերական մեկնաբանությունը[73]:

Հայտնություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ղուրանի առաջին գլուխը՝ Ալ-Ֆաթիհան (Բացումը), բաղկացած է վեց հատվածից:

Մուսուլմանները հավատում են, որ իսլամական սուրբ գրքերը Ալլահի կողմից թելադրվել են տարբեր մարգարեների, իսկ նախապես հայտնաբերված սուրբ գրությունների մասերը՝ Tawrat (Թորա) և Injil (Ավետարան), խեղաթյուրված են եղել կա՛մ մեկնաբանության առումով, կա՛մ տեքստի, կամ էլ՝ երկուսի[74]: Ղուրանը (բառացի՝ «Արտասանություն») մուսուլմանները համարում են Աստծո վերջնական հայտնությունն ու բառացի խոսքը և դասական արաբերենով գրված լավագույն գրական երկը[75][76]:

Մուսուլմանները հավատում են, որ Ղուրանի հատվածները Աստծու կողմից ուղարկվել են Մուհամմադին Գաբրիել (Jibrīl) հրեշտակապետի միջոցով հիմնականում մ.թ. 610 թվականից մինչև 632 թվականի հունիսի 8-ը՝ նրա մահը[77]: Քանի դեռ Մուհամմադը ողջ էր, այդ բոլոր հայտնությունները գրի էին առնվում նրա ուղեկիցների (sahabah) կողմից, թեև փոխանցման հիմնական մեթոդը բանավոր է եղել՝ հիշողության միջոցով[78]:

Ղուրանը բաժանված է 114 գլխի (suras), որոնք միասին պարունակում են 6,236 չափածո հատված (āyāt): Ժամանակագրական առումով ամենավաղ սուրահները՝ Մեքքայում հայտնված, հիմնականում բարոյական ու հոգևոր թեմաների շուրջ են: Հետագայի Մադինայում հայտնված սուրահները քննարկում են մուսուլմանական համայնքի համար կարևոր սոցիալական և իրավական հարցեր[79]:

Ղուրանը ավելի շատ կենտրոնացած է բարոյական ուղղություն տալու, քան թե օրենսդրության վրա, և համարվում է «իսլամական սկզբունքների ու արժեքների սկզբնաղբյուր»[80]: Մուսուլման իրավաբանները հաշվի են նստում hadith -ի («զեկույցներ») կամ Մուհամմադ մարգարեի կյանքի գրավոր արձանագրությունների հետ, որոնք երկուսն էլ լրացնում են Ղուրանը և օգնում մեկնաբանել այն: Ղուրանի մեկնության գիտությունը հայտնի է որպես tafsir[81]:Ճիշտ ճարտասանության կանոնների ամբողջությունը կոչվում է tajwid:

Մուսուլմանները սովորաբար որպես բնագիր սուրբ գրություն համարում են Ղուրան արաբերեն տարբերակը, իսկ դրա թարգմանությունները համարվում են թերի ու պարզապես Ղուրանի մեկնություններ[82]:

Մարգարեներ և սուննաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարսկական մանրանկար, որը պատկերում է Աբրահամին, Մոսվեսին, Հիսուսին և մյուս մարգարեներին աղոթքով առաջնորդող Մուհամմադին:

Մուսուլմանները իսլամի մարգարեներին (արաբերեն՝ أنبياء‎ 'anbiyāʾ' ) սահմանում են Աստծու կողմից որպես իր սուրհանդակներ ընտրված մարդկանց: Համաձայն Ղուրանի՝ մարգարեները աստծու կողմից հրահանգված են մարդկանց հաղորդել «Աստծու կամքը»: Մուսուլմանները հավատում են, որ մարգարեները մարդկային են և ոչ թե աստվածային, թեև նրանցից ոմանք կարրող են հրաշքներ գործել՝ իրենց ճշմարտացիությունը ապացուցելու համար: Իսլամական աստվածաբանությունն ասում է, որ Աստծու բոլոր սուրհանդակները քարոզել են իսլամի հաղորդագրությունը՝ Աստծո կամքին հանձնվելը: Ղուրանը նշում է իսլամում մարգարեներ համարվող բազմաթիվ հայտնի կերպարների անուններ, այդ թվում՝ Ադամ, Նոյ, Աբրահամ, Մովսես և Հիսուս[83]:

Մուսուլմանները հավատում են, որ Աստված վերջապես ուղարկեց Մուհամմադին՝ որպես վերջին իրավակիր մարգարեի (մարգարեների եզրափակումը)՝ աստվածային հաղորդագրությունը ամբողջ աշխարհին հայտնելու համար (ամփոփելու և ավարտելու Աստծու խոսքը): Իսլամում Մուհամմադի կյանքի «նորմատիվ» օրինակը կոչվում է Սուննա (բառացի՝ «բռնած ճանապարհ»): Մուսուլմաններին խրախուսվում է իրենց առօրյա կյանքում հետամուտ լինել Մուհամմադի գործունեությանը, իսկ Սուննան վճռական դեր ունի Ղուրանի մեկնության համար[84]: Այդ օրինակը ավանդության մեջ հայտնի է հադիս անունով, որը մարգարեի խոսքերի, գործունեության և անձնական հատկանիշների ամբողջությունն է: Հադիս Քուդսին հադիսի ենթակատեգորիա է, որը համարվում է Մուհամմադի կողմից Աստծու բառացի խոսքերի մեջբերում, սակայն ոչ Ղուրանի մաս:

հադիսը բաղկացած է երկու տարրերից՝ պատմողների շղթա, որ կոչվում է սանադ, և փաստացի խոսքեր՝ մաթն: հադիսները կարող են դասակարգվել ըստ պատմության՝ «իրական» կամ «ճշմարիտ»՝ Սահիհ (արաբերեն՝ صَحِيْح‎), «լավ»՝ Հասան (արաբերեն՝ حَسَن‎) կամ «թույլ»՝ Դաիֆ (արաբերեն՝ ضَعِيْف‎) և այլն: Մուհամադ ալ-Բուխարին[85] հավաքել է ավելի քան 300,000 հադիս, սակայն դրանցից միայն 2,602-ն են հավաստիության թեստի միջոցով ճշմարիտ համարվել՝ ընդգրկված իր գրքում՝ Սահիհ ալ-Բուխարիում[85], որը սուննիների համար Ղուրանից հետո ամենաիսկական աղբյուրն է[86][87]: հադիսների մեկ այլ հայտնի աղբյուր են Չորս գրքերը, որոնք շիաները համարում են ամենաիրական հադիսական վկայակոչումներ[88][89][90]

Հարություն և դատաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Հարության օրվան» հավատալը՝ Յոմ ալ-Քիյամահ (արաբ․՝ يوم القيامة‎‎) նույնպես կարևոր է մուսուլմանների համար: Նրանք հավատում են, որ Քիյամահի ժամանակը նախասահմանված է Աստծո կողմից, սակայն հայտնի չէ մարդուն: Քիյամահին նախորդող և դրա ընթացքում տեղի ունեցող փորձություններն ու պատիժները նկարագրված են Ղուրանում և հադիսում, ինչպես նաև գիտնականների մեկնաբանություններում: Ղուրանը ընդգծում է մարմնի հարությունը՝ անջատում մահվան նախաիսլամական արաբական հասկացությունից[91]:

Մուսուլմանները հավատում են, որ Յոմ ալ-Քիյամահի օրը ամբողջ մարդկությունը կդատվի իրենց լավ ու վատ արարքների համար և կուղարկվեն Ջաննաթ (դրախտ) կամ Ջահաննամ (դժոխք): Ղուրանում Սուրաթ ալ-Զալզալահը սա նկարագում է այսպես «Ով որ ատոմի չափով անգամ բարություն գործի կտեսնի դա (99:7), իսկ ով ատոմի չափ չարություն անի, կտեսնի դա (99:8)»: Ղուրանը թվարկում է մի շարք մեղքեր, որոնք կարող են մարդուն դժոխք ուղարկել, ինչպես Աստծուն չհավատալը (արաբ․՝ كفر‎‎ kufr) և անազնվությունը. այնուամենայնիվ, Ղուրանը հասկանալ է տալիս, որ Աստված կների նրանց մեղքերը, որոնք կապաշխարեն: Բարի արարքները, ինչպես բարեգործությունը, աղոթքը և կենդանիների հանդեպ կարեկցանքը[92][93], կպարգևատրվեն դրախտով: Մուսուլմանները դրախտը պատկերացնում են որպես ուրախության ու օրհնության վայր, իսկ Ղուրանը նկարագրում է դրա մանրամասները: Իսլամում միստիկ ավանդույթնեըրայս դրախտային բերկրանքները դիտարկում են Աստծու հիամունքի արտահայտման կոնտեքստում[94]: Յոմ ալ-Քիյամահի Ղուրանում հայտնի է նաև որպես Յոմ ադ-Դին (արաբ․՝ يوم الدين‎‎)՝ «Կրոնի օր»[95], աս-սա-ահ (արաբ․՝ الساعة‎‎)՝ «Վերջին ժամ»[96] և ալ-Քարի-ահ (արաբ․՝ القارعة‎‎)՝ «Ահազանգող»[97]:

Իսլամական ապոկալիպտիկ գրականությունը, որը նկարագրում է Արմագեդոնը, հաճախ հայտնի է որպես ֆիտնա կամ մալահիմ: Արմագեդոնը նկարագրվում է Մահդիի (մարգարեացված փրկիչ) գալուստով, որը Հիսուսի օգնության կպայքարի Դաջալի դեմ: Նրանք կհաղթեն՝ ազատելով իսլամը դաժանությունից, և դրան կհետևի խաղաղության շրջանը, երբ մարդիկ կապրեն կրոնական արժեքներին հավատարիմ[98]:

Աստվածային կամք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստվածային կամքի գաղափարը կոչվում է al-qadāʾ wa l-qadar, որը բառացիորեն նշանակում է չափել: Ամեն բան՝ լավ ու վատ, նախասահմանված է[99]:

Երկրպագության գործողություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամում կան հինգ հիմնական կրոնական գործողություններ, որոնք միասին հայտնի են որպես «Իսլամի հիմնասյուներ» (arkan al-Islam; նաև՝ arkan ad-din, «կրոնի հիմնասյուներ») և պարտադիր են բոլոր հավատացյալների համար: Ղուրանը դրանք ներկայացնում է որպես պաշտամունքի ամբողջականության և հավատին նվիված լինելու նշան: Դրանք են՝ (1) հավատք (շահադա), (2) ամենօրյա աղոթքներ (նամազ), (3) հարկահավաքություն (զաքաթ), (4) ռամադանի (Սաում) ժամանակ ծոմապահություն և (5) ուխտագնացություն դեպի Մեքքա (Հաջ)՝ կյանքում գոնե մեկ անգամ[100]: Ե՛վ շիա, և՛ սուննի ուղղությունները այս բոլոր գործողությունների կատարման հիմնական ձևերի հարցում միմյանց հետ համաձայն են[101]: Սրանցից բացի՝ մուսուլմանները կատարում են նաև կրոնական այլ ակտեր: Դրանցից ամենանշանակալիցներն են բարեգործությունը (Սադաքա) և Ղուրանի ընթերցումները:

Վկայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուղալ փադիշահի արծաթե մետաղադրամը՝ Շահադայի փորագրությամբ:

Շահադան[102] իսլամի հիմնական հավատքն է, որը պետք է արտասանվի երդման հատուկ բառերով.«Ես վկայում եմ, որ չկա ուրիշ աստված, քան Ալլահը, և Մուհամմադն է նրա մարգարեն»[103] (أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله): Այս արտահայությունը իսլամում մյուս բոլոր հավատների ու գործողությունների հիմքն է: Մուսուլմանները պիտի կրկնեն շահադան աղոթքի մեջ, իսկ ոչ մուսուլմանները, ովքեր ցանկանում են հարել իսլամին, պիտի արտասանեն դավանանքի տողերը[104]:

Աղոթք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսուլման տղամարդիկ աղոթք իրականացնելիս, Օմայանների մզկիթ, Դամասկոս:

Ծիսական աղոթքները կոչվում են Նամազ կամ Սալաթ (արաբصلاة): Նամազի նպատակն է միտքը կենտրոնացնել Աստծո վրա և նրա հետ անձնական կապ հաստատել՝ ի նշան գոհունակության և երկրպագության: Օրական հինգ անգամ աղոթելը պարտադիր է, սակայն ժամանակի կառավարման առումով որոշակի ճկունություն կա: Աղոթքներն արտասանվում են արաբերենով և կազմված են Ղուրանի հատվածներից[105]: Դրանք կատարվում են կրծքավանդակով՝ քաաբայի ուղղությամբ, թեև իսլամի վաղ շրջանում կատարվում էին Երուսաղեմի ուղղությամբ: Աղերսելու գործողությունը կոչվում է դուա:

Մզկիթը երկրպագության վայր է մուսուլմանների համար, որոնք հաճախ այն կոչում են արաբերեն masjid բառով: Ուրբաթօրյա աղոթքների կամ Զոհաբերության աղոթքների համար նախատեսված մեծ մզկիթները կոչվում են մասջիդ ջամի (masjid jāmi)[106]: Թեև մզկիթի գլխավոր նպատակը որպես աղոթավայր ծառայելն է, այն իսլամական հասարակության համար հանդիպման և կրթության վայր է նաև: Մադինայում Ալ-Մասջիդ ալ-Նաբավին կամ Մարգարեի մզկիթը նույնպես աղքատների համար հավաքատեղի է եղել[107]: Ժամանակակից մզկիթների դիզայնը մեծ փոփոխությունների է ենթարկվել 7-րդ դարի համեմատությամբ և ընդգրկում է ճարտարապետական այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են մինարեթները[108]: Աղոթքի ժամը հուշող ձայնը կոչվում է ազան:

Բարեգործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Զաքաթը» (արաբ․՝ زكاة‎‎ zakāh "alms") ունեցվածքի մի որոշակի հատվածի տրամադրումն է աղքատներին կամ կարիքավորներին և զաքաթ հավաքող հատուկ մարդկանց, ինչպես նաև սրտեր միացնելու, գերյալներին ազատելու, պարտքի տակ գտնվողների ու ճամփորդների համար[109][110]: Սա կրոնական պարտականություն է համարվում (ի տարբերություն կամավոր բարեգործության). ունևորները պարտական են կարիքավորներին, քանի որ նրանց ունեցվածքը «Աստծո առատաձեռնության նշանն է»: Ըստ պահպանողական հաշվարկների՝ զաքաթի տարեկան քանակը համաշխարհային մարդասիրական օգնությունից 15 անգամ շատ է կազմում[111]: Ոչ աղքատների համար այն կազմում է տարեկան կապիտալի 2.5%-ը (1/40)[112]:

Սադաքը կամավոր բարեգործությունն է, որը կրոնական պարտականության և առատաձեռնության նշան է[113]: Ե՛վ Ղուրանը, և՛ հադիսները մեծ շեշտ են դրել աղքատ մարդկանց բարեկեցության համար գումար տրամադրելուն[114] և մուսուլմաններին կոչ են արել ավելի շատ կամավոր բարեգործություն անել[115]: Ղուրանն ասում է. «Գումար ծախսիր (բարեգործության մեջ) այն նյութից դուրս, որը Ես եմ քեզ շնորհել, նախքան Մահը կայցելի քեզ»: Մուհամմադի սկզբնական ուսմունքը մարդկանցից ակնկալում էր իրենց ունեցվածքի հարցում լինել առատաձեռն և ոչ ժլատ[116]: Կարողություն կուտակելը և աղքատների կարիքի համար այն չուղղելը սովորաբար արգելված է[117]: Իսլամում բարեգործության մեկ այլ տեսակ է վաքուֆը, որը նշանակում է մշտական կրոնական նվիրատվություն:

Ծոմապահություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծոմի սկիզբն ազդարաող տոնին՝ հայտնի որպես Իֆթար, ավանդաբար մատուցվում է նուշով:

Ծոմապահությունը (արաբ․՝ صوم‎‎ ṣawm) Ռամադան ամսվա ընթացքում առավոտից իրիկուն ուտելիքից ու խմիչքից հրաժարումն է: Նպատակը Աստծուն մոտ գտնվելու զգացողության խթանումն է. դրա ընթացքում մուսուլմանները պիտի Աստծուն արտահայտեն իրենց երախտագիտությունն ու կախվածությունը, փոխհատուցումը անցյալի մեղքերի համար, զարգացնեն ինքնակառավարում և զսպվածություն և մտածեն կարիքավորների մասին: Սաումը պարտադիր չէ որոշ խմբերի համար, որոնց դեպքում այն կդառնա ավելորդ ծանրաբեռնվածություն: Մյուսների համար հրաժարումը թույլատրված է միայն որոշակի հանգամանքներում, սակայն ավելի ուշ հարկավոր է ավարտին հասցնել ծոմը[118]:

Ուխտագնացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուխտագնացները Մեքքայի Մասջիդ ալ-Հարամ մզկիթում Հաջի ժամանակ:

Իսլամական պարտադիր ուխտագնացությունը՝ հաջը (արաբ․՝ حج‎‎), պիտի իրականացվի Դհու ալ-Հիջա իսլամական ամսվա ընթացքում դեպի Մեքքա քաղաք: Ֆիզիկապես կարող ամեն մուսուլման պիտի ուխտագնացություն կատարի Մեքքա կյանքում առնվազն մեկ անգամ: Հաջի ծիսակատարության մեջ են մտնում մեկ օր և մեկ գիշեր Մինայի անապատում վրանների մեջ անցկացնելը, ապա մեկ օր Արֆաթի անապատում Աստծուն աղոթելն ու երկրպագելը՝ հետևելով Աբրահամի ոտնահետքերին, այնուհետև բացօթյա գիշեր անցկացնելը Մուզդալիֆայի անապատի ավազներին, հետո Ջամարաթ գնալը՝ խորհրդանշական կերպով կրկնելով Աբրահամի՝ Աստծուն չենթարկվելու գայթակղությունը[119][120][121], ապա Մեքքա գնալը և յոթ շրջան քայլելը Քաաբայի շուրջ, որն ըստ մուսուլմանների Աբրահամի կողմից կառուցվել է որպես Աստծուն երկրպագելու վայր, հետո Սաֆա և Մարվա սարերի միջև յոթ անգամ քայելը՝ կրկրնելով Աբրահամի կնոջ՝ Հագարի քայլերը, երբ նա իր որդի Իսմայելի համար անապատում ջուր էր փնտրում՝ նախքան Մեքքան բնակավայր կդառնար[122]: Ուխտագնացության մեկ այլ ձև է Ումրան, որը կարելի է անել տարվա ցանկացած ժամանակ:

Ղուրանի ընթերցում և մտապահում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսուլման տղամարդիկ Ղուրան ընթերցելիս:

Մուսուլմաններն ընթերցում և սովորում են Ղուրանն ամբողջությամբ կամ մասամբ որպես առաքինության գործողություն[123]: Բարեպաշտ մուսուլմանները արտասանում են ամբողջ Ղուրանը Ռամադան ամսվա ընթացքում[124]: Նա, ով ամբողջությամբ անգիր է անում Ղուրանը, կոչվում է հաֆիզ, որը Վերջին դատաստանի օրը կկարողանա տասը մարդու համար բարեխոսել[123]: Դրանից բացի՝ գրեթե յուրաքանչյուր մուսուլման մտապահում է Ղուրանի որոշ հատվածներ՝ օրվա ընթացքում աղոթքի ժամանակ արտասանելու համար:

Օրենք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Շարիաթը իսլամական ավանդույթի մաս կազմող կրոնական օրենք է[125]: Այն ծագում է իսլամի կրոնական պատվիրաններից՝ հատկապես Ղուրանից ու Հադիսից: Արաբերենում sharīʿah տերմինը վերաբերում է Աստծու աստվածային օրենքին և հակադրվում է ֆիքհին, որը դրա գիտական մեկնաբանությունն է[126][127]: Դրա կիրառության ձևը նոր ժամանակներում մուսուլման ավանդապաշտների ու ռեֆորմիստների միջև խնդրո առարկա է դարձել[125]:

Իսլամական օրենսդրության ավանդական տեսությունը տարբերում է շարիաթի չորս աղբյուր՝ Ղուրան, սուննա (Հադիս և Սիրա), քիյաս (անալոգային հիմնավորում) և իջմա (իրավական կոնսենսուս)[128]: Իրավունքի տարբեր դպրոցներ զարգացրել են հոգևոր աղբյուրներից շարիաթի օրենքները դուրս բերել մեթոդաբանություններ՝ կիրառելով իջթիհադ (հետևություն) կոչվող գործընթացը[126]: Ավանդական օրենսդրությունը տարբերում է օրենքի երկու հիմնական ճյուղ՝ʿibādāt (ծեսեր) և muʿāmalāt (հասարակական հարաբերություններ), որոնք միասին կազմում են թեմաների մի լայն շրջան[126]: Վճիռները հինգ կատեգորիաներից մեկին են պատկանում՝ պարտադիր, խորհուրդ տրվող, թույլատրված, սարսափելի և արգելված[126][127]: Այսպիսով՝ շարիաթի որոշ ոլորտներ մասամբ համընկնում են արևմտյան օրենքների հետ, մինչդեռ մյուսները ավելի շատ համապատասխանում են Աստծո կամքին համարժեք կյանքով ապրելուն[127]:

Պատմականորեն շարիաթը մեկնաբանվել է անկախ իրավաբանների (մուֆթիներ) կողմից: Իրավական նորմերը (ֆաթվաներ) հաշվի են առնվում առաջնորդի նշանակած դատավորների կողմից, որոնք ղեկավարում են qāḍī' -ի ու maẓālim -ի դատարանները, որոնք վերահսկվում են առաջնորդի խորհրդի և քրեական օրենքի միջոցով[126][127]: Ժամանակակից շրջանում շարիաթի վրա հիմնված քրեական օրենքները մեծապես փոխարինվել են եվրոպական մոդելի օրենսդրություններով[127]: Մինչ մուսուլման մեծամասնությամբ երկրների սահմանադրությունները հղումներ են անում շարիաթին, դրա դասական օրենքները հիմնականում պահպանվում էին անձնական բնույթի (ընտանեկան) օրենքներում[127]: Այս օրենքները կոդավորող իրավական մարմինները փորձում են դրանք ավելի մոդեռն դարձնել՝ չհրաժարվելով ավանդական օրենսդրության հիմքերից[127][129]: 20-րդ դարավերջի իսլամական վերածնունդը իսլամական շարժումներ առաջ բերեց, որոնք կոչ էին անում ամբողջությամբ կիրառելու շարիաթը[127][129]: Շարիաթի դերը ամբողջ աշխարհում վիճարկելի հարց է դարձել: Ներկայումս շարունակվող քննարկումներ կան այն հարցի շուրջ, թե արդյոք շարիաթը համատեղելի է կառավարման աշխարհիկ ձևերի, մարդու իրավունքների, մտքի ազատության և կանանց իրավունքների հետ[130][131][132]:

Գիտնականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ղրիմի թաթար մուսուլման ուսանողները (1856 թվական):

Իսլամը հուդայականության պես կրոնական իմաստով հոգևորականություն չունի, ինչպես, օրինակ, քահանաներ, որոնք միջնորդ կհանդիսանան Աստծու և մարդկանց միջև: Այնուամենայնիվ, իսլամում կան շատ տերմիններ, որոնք վերաբերում են իսլամի հոգևորական աստիճաններին: Լայն առումով՝ ուլեմա (արաբ․՝ علماء‎‎) տերմինն օգտագործվում է մուսուլման գիտնականների մարմինն անվանելու համար, որոնք մի քանի տարի իսլամական գիտության դասեր են արել: Իսլամական օրենքը մեկնաբանող իրավաբանը կոչվում է մուֆթի (արաբ․՝ مفتي‎‎) և հաճախ իրավական կարծիքներ է հայտնում, որոնք կոչվում են ֆաթվաներ: Իրավագիտության մասնագերը կոչվում է ֆաքիհ (արաբ․՝ فقيه‎‎): Հադիսների գիտությունն ուսումնասիրողին անվանում են մուհադիս: Քադին իսլամական դատարանի դատավորն է: Գիտնականներին տվրող պատվավոր կոչումներ են շեյխը, մուլլան և մավլավին: Իմամը (արաբ․՝ إمام‎‎) ղեկավար պաշտոն է, որը գործածվում է իսլամի երկրպագության ծառայությունների կոնտեքստում:

Իրավագիտության դպրոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամի իրավագիտության դպրոցները մուսուլմանական աշխարհում:

Իրավագիտության դպրոցը կոչվում է մադհաբ (արաբ․՝ مذهب‎‎): սուննի ուղղության չորս գլխավոր դպրոցներն են՝ Հանաֆի, Մալիկի, Շաֆի և երբեմն՝ Զահիրի, միննչդեռ շիա ուղղության դպրոցներն են Ջաֆարին և Զաիդին: Յուրաքանչյուրը տարբերվում է իր մեթոդաբանությամբ, որը կոչվում է Ուսուլ ալ-ֆիքհ: Կրոնագետի կողմից ընդունված որոշումները կոչվում են թաքլիդ: Գահիր մուքալիդ տերմինը բառացի վերաբերում է նրանց, ովքեր չեն գործածում թաքլիդը և չունեն մադհաբ[133]: Իսկ անհատի կողմից օրենքը անկախ մեկնաբանումը կոչբում է իջթիհադ[134]:

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարուստների ու աղքատների միջև տարբերությունը կրճատելու նպատակով իսլամական տնտեսական օրենսդրությունը խրախուսում է առևտուրը[135], չի խրախուսում ունեցվածքի կուտակումն ու շահադիտական բնույթի վարկերը (ուսուրի, արաբերեն՝ ռիբա)[136][137]: Հետևաբար, ունեցվածքը հարկվում է զաքաթի միջոցով, սակայն առևտուրը չի հարկվում: Ուսուրին, որը թույլ է տալիս հարուստին էլ ավելի հարստանալ, արգելված է իսլամում: Շահույթի բաժանումն ու ներդրվող ձեռնարկատիրական կապիտալը, որը նույնպես ռիսկ է ներկայացնում ներդրողի համար, ընդունելի է[138]: Շահարկման նպատակով մթերքի կուտակումը նույնպես չի խրախուսվում[139]:

Ուրիշներին պատկանող հողը խլելը նույնպես արգելված է: Ուսուրի արգելումը հանգեցրել է իսլամական բանկային համակարգի զարգացմանը: Մուհամմադի ժամանակներում պետությանն ուղղված ցանկացած գումար անմիջապես ծախսվում էր աղքատներին օգնելու նպատակով: Ապա՝ 634 թվականին Ումարը պաշտոնապես հիմնեց Բեյթ ալ-մալի բարեկեցիկ պետությունը: Վերջինս աղքատ, կարիքավոր, ծեր, որբ ու հաշմանդամ մուսուլմանների և ոչ մուսուլմանների համար էր: Բեյթ ալ-մալը հարյուրավոր տարիներ պահպանեց իր գոյությունը 7-րդ դարի Ռաշիդուն խալիֆայության ներքո և շարունակեց նաև Օմայյան խալիֆայության ու Աբբասյան խալիֆայության դարաշրջաններում: Ումարը ներմուծեց նաև մանկական նպաստ ու մեծահասակների թոշակ[140][141][142][143]:

Ջիհադ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջիհադ նշանակում է «ջանալ կամ պայքարել» (Աստծու ձևով): Լայն իմաստով ջիհադը «վերջին ուժը, ջանքերը, նվիրումը կամ կարողությունը ներդնելն է՝ անհնազանդության օբյեկտի դեմ պայքարելու համար»: Կախված այդ օբյեկտի տեսանելի լինելուց, Հրեշից և մարդու սեփական եսից (ինչպես, օրինակ, մեղսալի ցանկությունների առկայությունը)՝ գոյություն ունեն ջիհադի տարբեր կատեգորիաներ[144]: Ջիհադը վերաբերում է նաև մարդու՝ կրոնական ու բարոյական կատարելության ձգտմանը[145]: Առանց ածականի գործածության դեպքում ջիհադը ռազմական տերմին է[146][147]: Մուսուլման որոշ իշխանություններ՝ հատկապես շիաների ու սուֆիստների մոտ, տարբերում են «ավելի մեծ ջիհադ», որը վերաբերում է հոգևոր ինքնակատարելագործմանը, և «ավելի փոքր ջիհադ»՝ պատերազմ[148]:

Իսլամական օրենսդրության մեջ ջիհադը սովորաբար ոչ մուսուլման մարտիկների դեմ ուղղված զինվորական ուժն է[149][150]: Ջիհադը պատերազմի միակ թույլատրելի ձևն է իսլամական օրենքում և կարող է հայտարարվել ապօրինի գործերի, ահաբեկիչների, հանցավոր խմբերի, ապստամբների, հավատուրացների, առաջնորդների կամ երկրների դեմ, որոնք ճնշում են մուսուլմաններին[151][152]: Շատ մուսուլմաններ ներկայումս ջիհադը մեկնաբանում են որպես պատերազմի միակ պաշտպանական ձև[153]: Ջիհադը դառնում է անհատական պարտականություն միայն նրանց համար, ովքեր իշխանության են գալիս: Մյուսների համար այն տեղի է ունենում միայն ընդհանուր զորահավաքի դեպքում[152]: Շիաներից շատերի համար ագրեսիվ ջիհադ կարող է հայտարարել միայն մուսուլմանական համայնքի՝ աստծու կողմից նշանակված առաջնորդը, որպիսին 868 թվականին Մուհամմադ ալ-Մահդիի անհետացումից ի վեր չի եղել[154][155]:

Հասարակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընտանեկան կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարոլ I-ի մզկիթի գմբեթը Ռումինիայի Կոնստանցա քաղաքում՝ իսլամական մահիկը գլխին:

Մուսուլմանական ընտանիքում երեխայի ծնունդն ուղեկցվում է մի շարք կրոնական ծեսերով: Ծնունդից անմիջապես հետո երեխայի աջ ականջին շշնջում են ազանի խոսքերը[156]: Յոթերորդ օրը իրականացվում է աքիքայի ծիսակատարությունը, երբ կենդանի են զոհաբերում և միսը բաժանում աղքատներին[157]: Երեխայի գլուխը սափրում են և մազերի քաշի չափով գումար նվիրաբերում աղքատներին[157]: Բացի երեխայի հիմնական կարիքները հոգալուց՝ սնունդ, կացարան և կրթություն, ծնողները կամ ընտանիքի մեծերը ստանձնում են նաև երեխային բարոյական հատկանիշներ, կրոնական գիտելիքներ և պրակտիկաներ սովորեցնելու պարտականությունը[158]: Ամուսնությունը, որը մուսուլման ընտանիքի հիմքն է, քաղաքացիական պայմանագիր է երկու կողմերի միջև՝ երկու վկաների ներկայությամբ: Փեսան պարտավոր է վճարել հարսի համար (մահր)՝ պայմանագրում նշվածի համաձայն[159]: Իսլամական աշխարհում շատ ընտանիքներ բաղկացած են մեկ զույգից[160][161]: Բազմայրությունը, երբ կինը ունենում է երկու կամ ավելի ամուսին, արգելված է իսլամում[162]: Այնուամենայնիվ, մուսուլման տղամարդիկ կարող են բազմակնության պրակտիկա ունենալ, այսինքն՝ միաժամանակ մեկից ավելի կին ունենալ՝ մինչև չորս՝ ըստ 4-րդ սուրահի 3-րդ հատվածի: Տղամարդը առաջին կնոջ հավանության կարիքը չունի երկրորդ անգամ ամուսնանալու համար, քանի որ Ղուրանում կամ Հադիսում նման բան նշված չէ[163][164][165]: Կնոջ վկայությունն իսլամում հավասարազոր է տղամարդու վկայության կեսին[166]: Մուսուլմանական ամուսնության զանազան տարբերակներ կան ամբողջ մուսուլմանական աշխարհի մոտ: Սովորաբար մուսուլման ընտանիքում կինը գործում է տանը, իսկ տղամարդը պատասխանատու է դրսի աշխարհի համար: Այնուամենայնիվ, գործնականում այս բաժանումը քարացած չէ[167]: Ժառանգության առումով տղան ստանում է երկու անգամ ավելի մեծ բաժին, քան աղջիկը[168]:

Մուսուլմանի մահվան ընթացքում և դրանից հետո կատարվում են որոշակի կրոնական ծեսեր: Մահացողի մոտ գտնվողները նրան խրախուսում են արտասանել Շահադան, քանի որ մուսուլմաններն ուզում են, որ իրենց վերջին խոսքը հավատի արտահայտությունը լինի: Մահվանից հետո միևնույն սեռի ներկայացուցիչները լողացնում են մարմինը և փաթաթում սպիտակ սավանի մեջ, որը կոչվում է քաֆան[169]: Դին դնելով դագաղի մեջ՝ նախ տանում են մզկիթ, որտեղ հոգեհանգստի աղոթք է ասվում, ապա տանում են գերեզման:

Էթիկետ և դիետա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ պրակտիկաներ պատկանում են իսլամական էթիկայի կամ ադաբի կատեգորիային: Դրանց թվում են՝ մյուսներին բարևելը "as-salamu 'alaykum" («խաղաղությունն ընդ քեզ») խոսքերով, ուտելուց առաջ bismillah («Աստծու անունով») ասելը, ուտելիս կամ խմելիս միայն աջ ձեռքը գործածելը: Իսլամական հիգիենայի պրակտիկան հիմնականում պատկանում է անձնական մաքության ու առողջության կատեգորիային: Տղամարդկանց թլփատությունը նույնպես կիրառվում է իսլամում: Իսլամական թաղման ծեսերն ընդգրկում են Salat al-Janazah -ը (թաղման աղոթք) դին լողացնելու, սավանով փաթաթելու և թաղելու ժամանակ: Մուսուլմանները խիստ դիետայի են ենթարկվում: Արգելված մթերքների թվում են խոզի միսը, արյունը, կենդանիների մաշկն ու ալկոհոլը: Միսը պիտի լինի խոտակեր անասունների, որոնք մորթվում են Ալլահի անունով մուսուլմանի, հրեայի կամ քրիստոնյայի ձեռքով՝ բացառությամբ այն դեպքերի, երբ մարդ ինքն է որսացել: Մուսուլմանների համար թույլատրելի մթերքը հայտնի է որպես հալալ մթերք[170]:

Հասարակական պարտականություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսուլման հասարակության մեջ համայնքի անդամները տարբեր սոցիալական ծառայություններ են մատուցում: Դրանք հրահանգվում են իսլմական կանոնիկ տեքստերով, և մուսւոլմանի կյանքը կիսատ է համարվում, եթե նա չի ծառայում մարդկությանը[171]: Իրականում, իսլամական ավանդության մեջ սոցիալական բարեկեցության գաղափարն ամենակարևոր արժեքներից է[171]: Ղուրանի 2:117 հատվածը հաճախ մեջբերում են իսլամական սոցիալական բարեկեցության գաղափարը ներկայացնելու համար[172][note 1]: Նմանապես, իսլամում սահմանված են նաև ծնողների, հարևանների, բարեկամների, հիվանդների, ծերերի ու փոքրամասնությունների հանդեպ վարվեցողության կանոնները: Ծնողներին հարգելն ու հնազանդվելը և հատկապես մեծ տարիքում նրանց մասին հոգալը կրոնական պարտականություն է[158][173]: Բարեկամների հանդեպ վերաբերմունքի հարցում երկկողմ մոտեցում կա՝ նրանց հետ լավ հարաբերություններ պահպանել և անհրաժեշտության դեպքում ֆինանսական օգնություն առաջարկել[174]: Նրանց հետ կապերը խղելը հանդիմանության է արժանանում: Անկախ հարևանի կրոնական պատկանելության՝ իսլամը սովորեցնում է մուսուլմաններին հնարավորինս լավ վերաբերվել նրանց և խնդիրներ չառաջացնել[175][176]: Որբ երեխաների վերաբերյալ Ղուրանն արգելում է կոպիտ ու ճնշող վերաբերմունքը նրանց հանդեպ՝ խրախուսելով բարությունն ու արդարությունը: Այն նաև հանդիմանում է նրանց, ովքեր չեն պատվում և կեևակրում որբ երեխաներին (Ղուրան 89:17-18):

Բնորոշ գծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիջաբը համեստության խորհրդանիշ է:

Ղուրանը և Մուհամմադի սունան մուսուլմանների համար բարոյական նորմերի մի ամբողջ համակարգ են սահմանում, որին նրանք պետք է հետևեն իրենց անձնական, հասարակական, քաղաքական և կրոնական կյանքում: Պատշաճ բարոյական վարվելակերպը, լավ արարքները, ճշմարտասիրությունը և բարի բնավորությունը մտնում են բարոյականության ուղենիշների մեջ[177]: Իսլամում բարոյական արժեքների պահպանումը միշտ կրոնական կարևորություն ունի, քանի որ այն բարձրացնում է հավատացյալի կրոնական կարգավիճակը[178] և հաճախ դիտվում է որպես երկրպագության անհերքելի գործողություն[179]: Բարոյականության վերաբերյալ իսլամի տիպական դասերից մեկը հանցագործին տուգանելն է իր հանցանիք չափով, սակայն նրան ներելը շատ ավելի նախընտրելի է: Իսկ նրան լավություն անելը բարձրագույն գովասանքի է արժանի[178]: Ղուրանն ասում է.«Ե՛տ մղիր (չարիքը) լավ արարքով» (41:34): Հետևաբար, մուսուլմանը պիտի միայն բարի գործ անի, քանի որ չար գործերը ավելացնում են վատ սովորությունները[180]: Իսլամի հիմնական բարոյական հատկանիշներն են արդարությունը, ներողամտությունը, ճշմարտացիությունը, բարությունը, ազնվությունը և աստվածավախությունը[177]: Կարևոր մյուս արժեքների թվում են բարեգործություն անելը, խոստումը պահելը, համեստությունը և հնազանդությունը, խոսքի մեջ պարկեշտություն պահպանելը, հանդուրժողականությունը, վստահելիությունը, զայրույթի կառավարումը և նպատակների անկեղծությունը:

Որպես կրոն՝ իսլամը շեշտում է լավ բնավորություն ունենալու գաղափարը: Ինչպես Մուհամմադն է ասում.«Ձեզանից լավագույնները նրանք են, ովքեր ունեն լավագույն բնավորությունն ու պահվածքը» (Շահիհ ալ-Բուխարի, 8:73:56): Իսլամում արդարությունը ոչ միայն բարոյական արժեք է, այլ նաև պարտականություն, որն անհրաժեշտ է կատարել ցանկացած պարագայում[181]: Ղուրանը և հադիսը Ալլահին նկարագրում են որպես բարի և իր արարածների հանդեպ գթասիրտ մեկի, և մարդկանց կոչ են անում նրա պես բարեգութ լինել: Ներողամտությունը որպես արժանիք մեծապես ընդունված է իսլամում և համարվում է մուսուլմանական կարևոր պրակտիկա[182]: Համեստության վերաբերյալ Մուհամմադն ասում է.«Ամեն կրոն ունի իր առանձնահատկությունը, իսկ իսլամի առանձնահատկությունը համեստությունն է»[183]:

Կառավարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամի հիմնական օրենքը չի տարբերակում «եկեղեցու» և «պետության» հարցերը. գիտնականները գործում են որպես իրավաբաններ և աստվածաբաններ: Ներկայումս ոչ մի կառավարություն չի համապատասխանում իսլամի տնտեսական օրենսդրությանը, սակայն քայլեր են ձեռնարկվում դրա որոշ հատվածներ կիրառելու ուղղությամբ[184][185][186]: սուննի և շիա ուղղությունների բաժանումը ազդում է նաև մուսուլմանների միջկառավարական հարաբերությունների վրա, ինչպես, օրինակ, Սաուդյան Արաբիայի և Իրանի[187]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեդինայի Հիջազ շրջանում գտնվող Ալ-Մասջիդ ալ-Նաբավի (Մարգարեի մզկիթի) համայնապատկերը, ներկայումս՝ Սաուդյան Արաբիայում. իսլամի երկրորդ ամենասուրբ մզկիթը
Մեդինայի Հիջազ շրջանում գտնվող Ալ-Մասջիդ ալ-Նաբավի (Մարգարեի մզկիթի) համայնապատկերը, ներկայումս՝ Սաուդյան Արաբիայում. իսլամի երկրորդ ամենասուրբ մզկիթը


Մուհամմադ (610–632)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսուլմանական ավանդույթը Մուհամմադին (մ.թ. 570 – Հունիսի 8, 632 թվական) համարում է վերջին մարգարե[188]: Ըստ կենսագիրների՝ իր կյանքի վերջին 22 տարիների ընթացքում՝ սկսած մ.թ. 610 թվականին, երբ նա 40 տարեկան էր, Մուհամմադը պատմում է Ալլահից ստացած հայտնությունների մասին, որ նրան էին փոխանցվել Գաբրիել հրեշտակապետի միջոցով: Մուհամմադի գործընկերները մտապահում և արձանագրում են դրանք, որն էլ դառնում է Ղուրանը[189]:

Այդ ընթացքում Մուհամմադը Մեքքայում քարոզում է մարդկանց՝ աղերսելով նրանց հրաժարվել բազմաստվածությունից և երկրպագել միայն Ալլահին: Թեև որոշ մարդիկ ընդունում են իսլամը, Մեքքայի իշխանությունները հետապնդում են Մուհամմադին և նրա հետևորդներին: Դրա հետևանքով մուսուլմանները արտագաղթում են Աբասսինիա (Ակսումի թագավորություն): Իսլամ ընդունածները հիմնականում աղքատ, օտարերկրացի նախկին ստրուկներ էին, ինչպես Բիլալ իբն Ռաբահ ալ-Հաբաշին, որը սևամորթ էր: Մեքքայի վերնախավը զգում էր, որ Մուհամմադը խարխլում է իրենց հասարակական կարգի հիմքերը՝ քարոզելով երկրպագել միայն մեկ աստծու և ռասայական հավասարության կոչ անելով, և այդ գաղափարները ընկալվում են աղքատների ու ստրուկների կողմից[190][191][192][193]:

Մեքքացիների կողմից 12 տարի հետապնդվելուց հետո Մուհամմադը, նրա հարազատներն ու հետևորդները 622 թվականին Հիջրա («գաղթ») են կատարում դեպի Մեդինա քաղաք (նախկինում հատնի որպես Յաթրիբ): Այնտեղ մեդինացի կրոնափոխները (անսարներ) և մեքքացի գաղթականները հիմնում են կրոնաքաղաքական իշխանություն: Ձևավորվում է Մեդինայի Սահմանադրությունը՝ սահմանելով մի շարք իրավունքներ Մեդինայի մուսուլման, հրեա և քրիստոնյա համայնքների համար՝ ընդգրկելով նրանց մեկ համայնքի ներքո՝ Ումմա[194][195]:

Սահմանադրությունը սահմանում էր.

  • համայնքի անվտանգությունը
  • կրոնական ազատությունները
  • Մեդինայի դերը որպես սուրբ վայր (արգելելով բռնությունն ու զենքի կիրառումը)
  • կանանց անվտանգությունը
  • Մեդինայի ներսում կայուն ցեղային հարաբերությունները
  • ընդհարումների ժամանակ համայնքին աջակցելուն ուղղված հարկային համակարգը
  • բացառիկ քաղաքական դաշինքների պայմանները
  • անհատների պաշտպանությունը երաշխավորող համակարգը
  • վեճերը լուծող արդարադատության համակարգը, որտեղ ոչ մուսուլմանները նույնպես կարող էին կիրառել իրենց սեփական օրենքներն ու դատավորներին[196][197][198]:

Բոլոր ցեղերը ստորագրեցին համաձայնագիրը՝ համաձայնվելով պաշտպանել Մեդիան արտաքին վտանգից և ապրել ներդաշնակության մեջ: Մի քանի տարվա ընթացքում երկու ճակատամարտ տեղի ունեցավ Մեքքայի ուժերի դեմ. առաջինը Բադրի ճակատամարտն էր 624 թվականին, որտեղ մուսուլմանները հաղթանակ տարան, իսկ մեկ տարի անց, երբ մեքքացիները վերադարձան Մեդինա, տեղի ունեցավ Ուհուդի ճակատամարտը, որը վերջնական ավարտ չունեցավ:

Արաբիայի մնացած արաբական ցեղերը դաշնություն կազմեցին և Խրամատի ճակատամարտի ժամանակ (627 թվականի մարտ-ապրիլ) պաշարեցին Մեդինան՝ նպատակ ունենալով վերջ դնելու իսլամին: 628 թվականին Մեքքայի և մոսուլմանների միջև կնքվեց Հուդայբիյահի պայմանագիրը, որը երկու տարի անց խախտվեց Մեքքայի կողմից: Հուդայբիյահի պայմանագիրը ստորագրելուց հետո շատ մարդիկ դարձան մուսուլման: Միևնույն ժամանակ Մեքքայի առևտրային ուղիները կրճատվեցին, քանի որ Մուհամմադը շրջապատող անապատների ցեղերին իր ղեկավարության տակ առավ[199]: Մինչև 629 թվականը Մուհամմադը հաղթող դուրս եկավ Մեքքայի նվաճման արյունալի պատերազմում, իսկ մինչև 632 թվականի իր մահը (62 տարեկանում) նա արդեն միավորել էր արաբական ցեղերին մեկ կրոնական պետության ներքո[200]:

Մուսուլմանների ամենավաղ երեք սերունդները հայտնի են Սալաֆ անունով, իսկ Մուհամմադի համախոհները՝ Սաբահ անունով: Նրանցից շատերը, ինչպես հադիսի ամենամեծ պատմիչ Աբու Հուրեյրան, կազմել են սուննաները:

Խալիֆայություն և քաղաքացիական հակամարտություն (632–750)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռաշիդուն և Օմայյան խալիֆայությունների տարածումը:
Ժայռի գմբեթը՝ կառուցված Աբդ ալ-Մալիքի կողմից. ավարտին է հասցվել Երկրորդ ֆիտնայի վերջում:

632 թվականին Մուհամմադի մահով անհամաձայնություն ծագեց այն հարցի շուրջ, թե ով պիտի փոխարինի նրան որպես մուսուլման հասարակության ղեկավար: Աբու Բաքրը՝ Մուհամմադի գործընկերն ու մտերիմ ընկերը, դարձավ առաջին խալիֆ: Նրա ղեկավարության ներքո մուսուլմանները դիմակայեցին արաբական ցեղերի բարձրացրած ապստամբությանը՝ հայտնի որպես Ռիդդայի պատերազմներ կամ «Ուխտադրժության պատերազմներ»[201]:

634 թվականին Աբու Քաբրի մահվանից հետո խալիֆ դարձավ Ումար իբն ալ-Խաթաբը, որին հաջորդեցին Ութման իբն ալ-Աֆֆանը, Ալի իբն Աբի Թալիբը և Հասան իբն Ալին: Առաջին 4 խալիֆները սուննի իսլամում հայտնի են որպես al-khulafā' ar-rāshidūn («Իրավունքով առաջնորդվող խալիֆներ»)[202]: Նրանց ղեկավարության ներքո մուսուլմանների տարածքները ընդլայնվեցին Պարսկական և Բյուզանդական տարածքների ուղղությամբ[203]:

Երբ 644 թվականին պարսիկները սպանեցին Ումարին, Ութմանի ընտրությունը՝ որպես նրա իրավահաջորդի, դիմադրության արժանացավ: 656 թվականին Ութմանը նույնպես սպանվեց, և Ալին ստանձնեց խալիֆի պաշտոնը: Սա հանգեցրեց առաջին քաղաքացիական պատերազմի («Առաջին ֆիտնա»): Ալին սպանվեց Խարիջիտների կողմից 661 թվականին: Հետագա կռվից խուսափելու համար նոր խալիֆ Հասան իբն Ալին խաղաղության դաշնագիր կնքեց՝ իր տեղը զիջելով Մուավիային՝ Օմայյանների դինաստիայից՝ պայմանով, որ նա չանվանի իր հաջորդին[204]: Կրոնական ու քաղաքական այս վեճերը մուսուլման համայնքի մեջ բաժանման հիմք դրեցին: Մեծամասնությունն ընդունեց առաջին չորս առաջնորդների լեգիտիմիությունը և կոչվեց սուննի: Փոքրամասնությունը չհամաձայնվեց, քանզի կարծում էր, որ միայն Ալին և նրա հետնորդները պիտի ղեկավարեն. նրանք էլ հայտնի դարձան շիա անունով[205]: Մուավիան առաջադրեց իր որդուն՝ Յազիդ I-ին, որպես իր հաջորդ, և 680 թվականին նրա մահից հետո բռնկվեց «Երկրորդ ֆիտնան», որտեղ Հուսեյն իբն Ալին սպանվեց Կարբալայի ճակատամարտում. սա նշանակալից իրադարձություն է շիա իսլամում: Այսպիսով՝ սուննի և շիա ուղղությունները տարբերվում են մի շարք կողմերով[206]:

Օմայյանների դինաստիան նվաճեց Մաղրիբը, Պիրենեյան թերակղզին, Նարբոնյան Գալիան և Սինդը[207]: Տեղաբնիկ հրեաներն ու քրիստոնյաները հետապնդվում էին որպես կրոնական փոքրամասնություններ և ավելի բարձր հարկեր վճարում՝ Բյուզանդա-սասանյան պատերազմները ֆինանսավորելու համար[208][209]:

Մուհամադին հաջորդած, բայց նրա համախոհների ժամանակակից սերունդը հայտնի է Թաբիուն անունով, որին հաջորդեց Թաբի ալ-Թաբինը: Խալիֆ Ումար իբն Աբդ ալ-Ազիզը հիմնեց մի ազդեցիկ կոմիտե՝ «Մեդինայի յոթ ֆուքաները»[210][211]՝ Քասիմ իբն Մուհամմադ իբն Աբու Բաքրի գլխավորությամբ[212]: Մալիկ իբն Անասը գրել է իսլամական օրենսդրության վերաբերյալ ամենվաղ գրքերից մեկը՝ Մուվաթթան[213]՝ որպես իրավաբանների կարծիքների փոխահամաձայնեցման արդյունք[214][215][216]:

Մուհամմադի քեռի Աբբաս իբն Աբդ ալ-Մութալիբի հետնորդները Օմայյանների դեմ միավորեցին դժգոհ ոչ արաբ կրոնադարձներին (մավալի), աղքատ արաբներին և որոշ շիաների՝ գահընկեց անելով նրանց և 750 թվականին հիմք դնելով Աբբասյանների դինաստիային[217]:

Միացյալ իսլամական պետությունից անկախ առաջին մուսուլման երկրները առաջ եկան Բերբերի ապստամբությունից (739/740-743 թվականներ):

Դասական շրջան (750–1258)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Հունայ իբն Իսհաքի՝ 1200 թվականի մի ձեռագրի մեջ պատկերված աչք:

Ալ-Շաֆին հնարեց հադիսի հուսալիությունը սահմանելու մի մեթոդ[218]: Աբբասյանների ղեկավարման վաղ շրջանում սուննիների հադսի հավաքածուները կազմվում էին գիտնականներ կողմից, ինչպես Բուխարին կամ Մուսլիմը, մինչդեռ շիաների հավաքածուները Ալ-Կուլայնիի ու Իբն Բաբավայի պես գիտնականների կողմից: Ջաֆարիական օրենսդրությունը կազմվեց Ջաֆար ալ-Սադիքի ուսումնքներից, իսկ սուննիների իրավական չորս դպրոցների օրենսդրությունը՝ Աբու Հանիֆայի, Ահմադ իբն Հանբալի, Մալիկ իբն Անասի և ալ-Շաֆիի գործերից: 9-րդ դարում ալ-Շաֆին իր ar-Risālah գրքում իսլամական օրենքի համար տեսական հիմք և Հիջազի ավանդույթների գործնական մոտեցման նախադրյալ դրեց[219]: Այնուամենայնիվ, իսլամական օրենքը մինչև 1869 թվականը չէր կազմվել[220]: 9-րդ դարում Ալ-Թաբարին ավարտին հասցրեց Ղուրանի առաջին մեկնաբանությունը, որը դարձավ սուննի իսլամում ամենաշատ մեջբերվող մեկնաբանական գիքերից մեկը՝ Թաֆսիր ալ-Թաբարի:

Որոշ մուսուլմաններ սկսեցին կասկածի տակ դնել աշխարհիկ կյանքում կրոնական բարեպաշտություն պահպանելը և մարմնական ցանկություններից հրաժարման միջոցով աղքատության, հնազանդության ու մեղքերից խուսափելու երևույթները: Հասան ալ-Բասրիի պես ճգնավորները զարգացրին մի շարժում, որը վերածվեց Թասավուֆի (սուֆիզմ)[221]:

930 թվականին Իսմայիլի խումբը՝ հայտնի որպես կարմատներ, անհաջող կերպով ապստամբեց Աբբասյաննների դեմ, թալանեց Մեքքան և գողացավ Սև քարը, որը հետագայում վերադարձվեց[222]:

Մամուն ալ Ռաշիդ և Ալ-Մութասիմ խալիֆները մութազիլականության փիլիսոփայությունը դարձրին պաշտոնական հավատալիք և պարտադրեցին մուսուլմաններին հետևել դրան: Մութալիզականությունը հույներից ազդված մտահայեցողական աստվածաբանության դպրոց էր, որը կոչվում էր քալամ և վերաբերում էր դիալեկտիկային[223]: Շատ ուղղափառ մուսուլմաններ չընդունեցին մութալիզականության դոկտրինան և դատապարտեցին Ղուրան ստեղծելու դրա գաղափարը: Ինկվիզիցիայի ժամանակ Իմամ Հանբալը հրաժարվեց ընդունել այն, որի պատճառով խոշտանգվեց և ուղարկվեց Բաղդադի մի մութ բանտախուց՝ մոտ տասներեք ամսով[224]: Քալամի մյուս ճյուղը Աշարի դպրոցն էր՝ հիմնված Ալ-Աշարիի կողմից:

Աբբասյան խալիֆայության տարածումով Սասանյան կայսրությունում իսլամը ձեռք բերեց հելլենիստական և պարսկական շատ գաղափարներ, որոնք ներկրվեցին իրանցի և թուրք մտածողների միջոցով[225][226]: Ալ-Ֆարաբիի և Ավիցեննայի նման փիլիսոփաները ուղիներ էին փնտրում հունական սկզբունքները իսլամի գաղափարաբանության մեջ ընդգրկելու համար, մինչդեռ մյուսները, ինչպես Ալ-Ղազալին, դեմ էին նման սինկրետիզմի[227]: Ավիցեննան փորձարարական բժշկության ռահվիրան էր[228] և առաջին ֆիզիկոսն էր, որ կլինիկական փորձարկումներ կատարեց[229]: Նրա երկու ամենահայտնի գործերն են Բժշկության գիրքը և Բժշկության կանոնը, որոնք իսլամական աշխարհում, ավելի ուշ՝ նաև Եվրոպայում, կիրառվում էն որպես ստանդարտ բժշկական տեքստեր: Նրա ներդրումների թվում են վարակիչ հիվանդությունների վարակիչ բնույթի բացահայտումը[228] և կլինիկական դեղագիտության ներմուծումը[230]: Մաթեմատիկայի ոլորտում մաթեմատիկոս Մուհամմադ իբն Մուսա ալ-Խարիզմին իր անունը տվեց ալգորիթմի գաղափարին, իսկ հանրահաշիվ բառը (algebra) ծագում է al-jabr-ից[231]: Պարսիկ պոետ Ֆիրդուսին գրեց իր էպիկական պոեմ Շահնամեն: Ռումին գրեց պարսկական պոեզիայի հրաշալի էջեր, որով մինչև օրս էլ Ամերիկայում ամենաշատ վաճառվող պոետների թվում է[232][233]: Ներդրված իրավական հաստատությունները ընդգրկեցին վստահված գույքի և բարեգործական գույքի (վաքֆ) գաղափարները[234][235]:

Այս շրջանը երբեմն կոչվում է «Իսլամական ոսկեդար»[236]: Այս ընթացքում հասարակական հիվանդանոցներ հիմնվեցին (կոչվում էին Բիմարիստանի հիվանդանոցներ), որոնք համարվում են ժամանակակից իմաստով «առաջին հիվանդանոցները»[237][238]. դրանք առաջին բժշկական դիպլոմները տվեցին[239][240]: Գինեսի ռեկորդների գիրքը Ալ-Կարաուինի համալսարանը՝ հիմնված 859 թվականին, համարում է գիտական աստիճան տվող ամենահին համալսարանը[241]: Ներմուծվեցին փորձարարության ստանդարտներ և որակավորման տեխնիկաներ, ինչպես նաև մեջբերման ավանդույթը[242]: Այդ հարցում կարևոր դերակատարում ունեցավ Իբն ալ-Հայթամը, որը համարվում է ժամանակակից գիտական մեթոդի հայրը և կոչվում է «աշխարհի առաջին իսկական գիտնական»[243][244][245][246]: Կառավարությունը գիտնականներին վճարում էր այնքան, որքան պրոֆեսիոնալ մարզիկներին այսօր[242]: Փաստարկում են, որ արևակենտրոն համակարգի եզրակացությունների համար Կոպեռնիկոսի կիրառած տվյալները հավաքվել են, իսկ Ալ-Ջահիզը առաջարկել է բնական ընտության տեսությունը[247][248]:

Աբբասյանների խալիֆայությունը անկում ապրեց Ալ-Վաթիքի (842–847) և Ալ-Մութադիդի(892–902) կառավարման շրջանում[249], և 1258 թվականին Մոնղոլական կայսրությունը դրեց Աբբասյան դինաստիայի վերջը[250]: Անկման շրջանում Աբբասյան խալիֆայությունը բաժանվեց փոքր պետությունների ու դինաստիաների, ինչպես Թուլունիդների և Ղազնևիների պետությունը: Ղազնևիդների դինաստիան իսլամական դինաստիա էր, որը հիմնեցին թյուրքական ստրուկ զինվորները մեկ այլ իսլամական կայսրությունից՝ Սամանիների կայսրությունից[251]:

Թուրքական երկու ցեղեր՝ կարախանիդները և սելջուկները, 10-րդ դարի ընթացքում իսլամ ընդունեցին, իսկ հետագայում ենթարկվեցին Օսմանյան կայսրությանը, որի հետ կիսում են նույն ծագումն ու լեզուն: Կարևոր է նշել, որ Օսմանյան տերության կողմից իսլամական իշխանությունը մեծապես ազդվեց օսմանյան ղեկավարների ու սուֆիզմի միջև սիմբիոզից: Ըստ օսմանյան պատմագրության՝ ղեկավարի լեգիտիմիությունը վերագրվում է Շեյխ Էդեբալին: Նա Օսման Գազիի երազը մեկնաբանում է որպես Ալլահի կողմից իր իշխանության հավանություն[252]: Մեվլեվի կանոնը և Բեքթաշի կանոնը կապված են սուլթաններ հետ[253]: Սելջուկները մեծ դեր խաղացին սուննիականության վերածնունդի մեջ, իսկ հետո շիա ուղղությունը մեծացրեց իր ազդեցությունը: Սելջուկ զինվորական առաջնորդ Ալփ-Արսլանը ֆինանսապես աջակցեց գիտությանն ու գրականությանը և Բաղդադում հիմնեց Նեզամիյեի համալսարանը[254]:

Այս ընթացքում Դելիի սուլթանությունը գրավեց հնդկական մայրցամաքի հյուսիսային հատվածները: Կրոնական առաքելությունների արդյունքում Կամա-վոլգյան Բուլղարիան ևս ընդունեց իսլամը: Շատ մուսուլմաններ առևտրի նպատակով Չինաստան գնացին՝ աստիճանաբար իշխելով Սոնգ դինաստիայի ներկրման և արտահանման ոլորտները[255]:

Նախամոդեռն դարաշրջան (1258–18-րդ դար)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբդուլմեջիդ II-ը Օսմանյան դինաստիայի վերջին խալիֆն էր:

Իսլամն ընդլայնեց մուսուլմանական առևտրի ցանցերը՝ հասնելով մինչև Ենթասահարա, Կենտրոնական Ասիա և Մալայան արշիպելագ[256][257]: Օսմանյան կայսրության ներքո իսլամը տարածվեց Հարավարևելյան Եվրոպայում[258]: Այս տարածումների ընթացքում այն միախառնվում էր տեղական մշակույթներին, որի վկայություններից է այն, երբ Մուհամմադ մարգարեն հայտնվում է հնդկական էպոսում և ֆոլկլյորում[259]: Իսլամ ընդունելը, սակայն, հին կրոնական պրակտիկաների հենց այնպես դադարեցումը չէր. այն ավելի շուտ «իսլամական ծեսերը, տիեզերաբանությունը, գրականությունը տեղական կրոնական համակարգի հետ ձուլելու գործընթաց էր»[260]: Չինաստանի մուսուլմանները, որոնք վաղ շրջանի ներգաղթյալների սերունդն էին, սկսեցին ձուլվել՝ ընդունելով չինական անուններն ու մշակույթը, իսկ Նանկինը դարձավ իսլամի ուսումնասիրության կարևոր կենտրոն[261][262]:

Թուրքերը թուրքական շամանիզմի տարրեր ավելացրին իրենց նոր կրոնին և նորովի մեկնաբանեցին իսլամը[263]: Կարևոր էր կանանց կարգավիճակի փոփոխությունը: Ի տարբերություն արաբական ավանդույթի՝ թուրքականը կառուցված էր մայրական հասարակության վրա[263]: Թուրքերը պահպանեցին կնոջ կարգավիճակը իսլամն ընդունելուց հետո: Ավելին՝ նրանք ապշեցուցիչ նմանություններ գտան սուֆիզմի ծեսերի և շամանական պրակտիկաների միջև[263]: Այնուամենայնիվ, թուրքական հավատի ազդեցությունը չէր սահմանափակվում սուֆիզմով. Անատոլիայում, Կենտրոնական Ասիայում և Բալկաններում մուսուլմանները ընդունեցին իսլամի ուղղափառ տարբերակը[263]: Արդյունքում՝ շատ (նախկին) շամանական ավանդույթներ սովորական մուսուլմաններ կողմից համարվեցին իրապես իսլամական[263]: Շամանական շատ հավատալիքներ, ինչպես սուրբ էության, հոգիների, ծառերի ու կենդանիների հանդեպ հավատը, պահպանվել են մինչև օրս[264]:

Այն ժամանակ շիաների մեջ մեծամասնություն կազմող և ամենատարեց խումբը, որը Ալիի թոռան՝ գիտնական Զեյդ իբն Ալիի անունով էր կոչվում, կիրառում էր Հանաֆիի օրենսդրությունը, ինչպես որ շատ սուննիներ[265][266][267]: Շիաների Սեֆյանների դինաստիան 1501 թվականին իշխանության եկավ և ավելի ուշ նվաճեց Իրանը[268]: Սուննի բնակչության համար 12-ի շիա իսլամի պարտադիր ընդունումը ամրապնդեց Զեյդի և Իսմայիլի սեկտաների վրա 12-ի սեկտայի գերիշխանությունը[269]: Նադիր շահը, որը տապալեց Սեֆյաններին, փորձեց բարելավել հարաբերությունները սուննիների հետ՝ խթանելով սուֆիզմի ինտեգրումը և դա կոչելով Ջաֆարի Մադհաբ[270]:

Իբն Թայմիյան (1263-1328 թվականներ) անհանգստացած էր իսլամի ինտեգրումով և փորձեց աստվածաբանական ուսմունք հիմնել, որը իսլամը կմաքրեր հավանական փոփոխություններից[271]: Ի տարբերություն իր ժամանակակից գործընկերների, որոնք հիմվում էին ավանդույթների ու վաղ պատումների վրա, Իբն Թայմիյայի մեթոդաբանությունը ընտրված հադիսները կիրառելու և Ղուրանը բառացի հասկանալու միախառնուրդ էր[271][272]: Նա մերժեց իսլամի շատ փիլիսոփայական մոտեցումներ և փոխարենը առաջարկեց պարզ, հստակ ու դոգմատիկ աստվածաբանություն[271]: Նրա աստվածաբանության կարևոր հատկանիշներից է Կրոնապետության կարևորության ընդգծումը. մինչ իշխող տեսակետը կրոնական իմաստությունը անհրաժեշտ էր համարում պետության համար, Իբն Թայմիյան քաղաքական իշխանությունն էր անհրաժեշտ համարում կրոնական գերազանցության հասնելու համար[271]: Հետագայում նա մերժեց որոշ հադիսներ, որոնք տարածված էին իր շրջանի մուսուլմանների մոտ և հիմնվեց միայն Շահիհ Բուխարիի ու Շահիհ Մուսուլմանի վրա՝ ցանկանալով կանխել Աշարիականությունը[272][273]: Վախենալով խաչակիրներից, ինչպես նաև՝ մոնղոլներից, Իբն Թայմիյան պնդում էր, որ մուսուլմանների համար պարտադիր պիտի լինի անհավատների դեմ ֆիզիկական ջիհադին միանալը: Անհավատների թվում էին ոչ միայն նվաճողները, այլ նաև մուսուլմանների մեջ հերետիկոսները՝ ներառյալ շիաները, աշարականները և «փիլիսոփաները», որոնց Իբն Թայմիյան մեղադրում էր իսլամը վատթարացնելու մեջ[274]: Այնուամենայնիվ, նրա գրածները կենսական նշանակություն ունեցան միայն իր կյանքի ընթացքում: Նրան շարունակ մեղադրում էին սրբապղծության մեջ՝ Ալլահին մարդու կերպար տալու համար. նրա աշակերտ Իբն Խաթիրը հեռացավ իր ուսուցչից և ժխտեց անթրոպոմորֆիզմը[275], սակայն միաժամանակ ընդունեց իր նախկին ուսուցչի հակառացիոնալիստական և հադիսական ուղղվածության մեթոդաբանությունը[276]: Այդ ազդեցությունը երևում է Թաֆսիրի մասին նրա ակնարկում, որը արժեզրկում է մինչև այդ գոյություն ունեցած բացառիկ ավանդույթների մեծամասնությունը[277][278]: Սակայն, Իբն Թայմիյայի գործերը կարևոր աղբյուր դարձան Վահաբիզմի և 21-րդ դարի Սալաֆյանների աստվածաբանության համար[274][271][272], իսկ նրա Թաֆսիր Իբն Խաթիր երկը մեծապես արժևորվեց ժամանակակից սալաֆիզմում[279]:

Մոդեռն դարաշրջան (18 – 20-րդ դարեր)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսուլմանական աշխարհը 1800-ական թվականներից սկսած քաղաքական անկման մեջ էր, հատկապես համեմատած ոչ մուսուլման եվրոպական հատվածի հետ: Անկումը ակնհայտ էր մշակութային առումով. եթե 18-րդ դարում Թաքի ալ-Դինը Ստամբուլում աստղադիտարան հիմնեց, ու կառուցվեց նաև Ջայ Սինգի աստղադիտարանը, ապա մինչև 20-րդ դարը մուսուլմանական մեծամասնություն ունեցող ոչ մի երկրում չկար որևէ մեծ աստղադիտարան[280]: Պիրենեյան թերակղզու մուսուլմանների դեմ ծավալված Ռեկոնկիստան 1492 թվականին հաջողության հասավ: Մինչև 19-րդ դարը Բրիտանական կայսրությունը Հնդկաստանում պաշտոնապես վերջ էր դրել Մուղալի դինաստիային[281]: 19-րդ դարում սկիզբ առան Դեոբանդիի և Բարլեվիի շարժումները:

18-րդ դարի ընթացաքում Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Բահաբը հիմնեց Օսմանյան սուլթանությանը հակադրվող ռազմական մի շարժում՝ խորհուրդ տալով իր երիտասարդ ընկերներին վերադառնալ Ահմադ իբն Հանբալի աստվածաբանության վրա հիմնված իսլամական սկզբունքներին[282][283]: Նա խորապես ազդված էր Իբն Թայմիյայի և Իբն ալ-Քայիմի աշխատություններից և դատապարտում էր իսլամական մի շարք ավանդույթներ, ինչպես, օրինակ, Մուհամմադի կամ սրբերի գերեզմաններ այցելելը[283]: 18-րդ դարի ընթացքում նա դաշինք հիմնեց Սաուդների ընտանիքի հետ, որը հիմնել էր Վահաբիի սեկտան: Վերածնության այս շարժման նպատակն էր պահպանել միաստվածությունը և մաքրել իսլամը նորարարություններից: Նրանց գաղափարաբանությունը հանգեցրեց ամբողջ աշխարհում սրբավայրերի ապասրբացման՝ ներառյալ Մուհամմադի և իր գործընկերների սրբավայրերը Մեքքայում և Մեդինայում[284][285]: Շատ արաբ ազգայնականներ, ինչպես Ռաշիդ Ռիդան, խալիֆայությունը համարեցին թուրքերի կողմից արաբներից խլված իրավունք: Հետևաբար, նրանք ապստամբեցին Օսմանյան կայսրության դեմ, մինչև որ այն կազմալուծվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո և վերացավ 1924 թվականին[286]: Զուգահեռաբար, Իբն Սաուդը նվաճեց Մեքքան՝ իսլամի սիրտը, և վահաբականությունը իսլամական մշակույթի մաս դարձրեց [287]:

19-րդ դարի վերջին մուսուլման լուսավորիչները, ինչպիսիք էին Մուհամմադ Ադհունը, Ռաշիդ Ռիդան և Ջամալ ալ-Դին ալ-Աֆղանը, իսլամը Լուսավորության դարաշրջանի սոցիալական և մտավորական գաղափարների հետ համադրելու ուղիների էին փնտրում՝ մաքրելով այն ենթադրյալ փոփոխություններից և հավատարիմ մնալով Ռաշիդունի շրջանի գաղափարներին[288]: Սալաֆյաններին հավատարիմ մնալու համար նրանք իրենց կոչեցին Սալաֆիյա[289][288]: Այնուամենայնիվ, նրանք տարբերվում են սալաֆյանների շարժումից, որը ծաղկում ապրեց 20-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ հիմնված լինելով վահաբականների շարժման վրա, որոնք համարվում են իսլամի մոդեռնիստները: Նրանք մերժեցին իրավունքի սուննիական դպրոցները և թույլատրեցին իջիհադը[289]:

Ահլե Սուննաթ շարժումը կամ առավել հայտնի՝ Բարլեվիի շարժումը ընդգծեց իսլամական օրենքի գերակայությունը սուննիների պրակտիկայի և Մուհամմադ մարգարեին անձնական նվիրվածության հանդեպ[290]: Այն առաջ եկավ իրավաբան Իմամ Ահմեդ Ռազա Խան Քադրիի, Ալամա Ֆալիզե Հաք Խայրաբադի, Շահ Ահմադ Նուրանի և Մուհամմադ Աբդուլ Ղաֆուր Հազարվիի աշխատություններից՝ Բրիտանական Հնդկաստանում մուսուլմանների մտավոր և բարոյական անկման պայմաններում[291]: Շարժումը զանգվածային էր, պաշտպանում էր սուֆիզմը և բարեփոխում դրա պրակտիկաները. այն առաջ եկավ ի պատասխան Հարավային Ասիայում Դեոբանդի արմատական շարժման և մյուս վայրերում Վահաբականների շարժման[292]: Շարժումը հակադրվեց Ահմադիյայի շարժմանը և հայտնի է Մավլիդի տոնակատարությամբ: Այսօր շարժումը սփռված է աշխարհով մեկ՝ հետևորդներ ունենալով Պակիստանում, Հնդկաստանում, Բանգլադեշում, Թուրքիայում, Աֆղանստանում, Իրաքում, Հարավային Աֆրիկայում, Միացյալ Նահանգներում, Միացյալ Թագավորություննում և այլ երկրներում: Հետևորդների թիվը ներկայումս գերազանցում է 200 միլիոնը[293]:

Պոստմոդեռն ժամանակներ (20-րդ դարից մինչև օրս)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունաբերական երկրների հետ կապերը հանգեցրին մուսուլման բնակչության տնտեսական ներգաղթի դեպի նոր շրջաններ: Շատ մուսուլմաններ որպես ծառա հիմնականում Հնդկաստանից և Ինդոնեզիայից գաղթեցին դեպի Կարիբյան ծով՝ Ամերիկա մայրցամաքում կազմելով մուսուլման բնակչության ամենամեծ տոկոսը[294]: Ենթասահարայում քաղաքաշինության և առևտրի զարգացման արդյունքում մուսուլմանները հաստատվեցին նոր շրջաններում և տարածեցին իրենց կրոնը՝ մուսուլման բնակչության թիվը կրկնապատկելով 1869-1914 թվականների ընթացքում[295]: Մուսուլման գաղթականները 1960-ական թվականներից սկսած սկսեցին ժամանել Արևմտյան Եվրոպայի երկրներ որպես ժամանակավոր աշխատողներ՝ հիմնականում նախկին գաղութներից:

Շատ ու շատ մուսուլման գիտնականներ իսլամական վաղեմի հավատալիքները տարանջատում են արխայիկ մշակութային ավանդույթներից[296]: Լիբերալ իսլամը մի շարժում է, որը փորձում է կրոնական ավանդույթը համաձայնեցնել աշխարհիկ կառավարման և մարդու իրավունքների ժամանակակից նորմերին: Դրա կողմնակիցներն գտնում են, որ իսլամի սուրբ տեքստերը կարդալու բազմաթիվ ձևեր կան, նրանք շեշտում են «կրոնական հարցերի շուրջ ազատ միտք» ունենալու անհրաժեշտությունը[297]: Կանանց վերաբերող հարցերը կարևոր տեղ են զբաղեցնում իսլամի մոդեռն դիսկուրսում[298]:

Աշխարհիկ իշխանությունները, ինչպիսիք են չինական Կարմիր պահապանները, փակեցին շատ մզկիթներ և ոչնչացրին Ղուրանի օրինակները[299], իսկ կոմունիստական Ալբանիան առաջին երկիրն էր, որ արգելեց բոլոր կրոնների պրակտիկան[300]: Մոտ կես միլիոն մուսուլմաններ Կամբոջայում սպանվեցին կոմունիստների կողմից, որոնք նրանց գլխավոր թշնամի էին համարում և ցանկանում էին ոչնչացնել նրանց[301]: Թուրքիայում զինվորականությունը հեղաշրջում կատարեց իսլամիստ կառավարություններից ազատվելու համար, իսկ գլխարկները արգելվեցին պետական շենքերում, նույնը նաև Թունիսում[302][303]:

Ջամալ-ալ-Դին ալ-Աֆղանին իր գաղափարակից Մուհամմադ Աբդուի հետ համարվում է իսլամական վերածննդի նախակարապետը[304]: Աբուլ Ալա Մավդուդին օգնեց բարեփոխել մոդեռն քաղաքական իսլամը[305]: Իսլամիստ խմբերը, որոնցից են Մուսուլման եղբայրները, ներկայացնում են իսլամը որպես համապարփակ քաղաքական լուծում՝ ի հեճուկս հաճախ արգելված լինելուն[306]: Իրանում հեղափոխության արդյունքում աշխարհիկ կառավարությանը փոխարինեց իսլամական պետությունը: Թուրքիայում իսլամիստ ԱԶԿ կուսակցություն (Արդարություն և զարգացում կուսակցություն) ժողովրդավարական ճանապարհով իշխանությունում է գտնվում գրեթե մեկ տասնամյակ, իսկ Արաբական գարնանը հաջորդած ընտրություններում իսլամիստ կուսակցությունները լավ արդյունքներ գրանցեցին[307]: Իսլամական վեհաժողով կազմակերպությունը (ԻՎԿ)՝ բաղկացած մուսուլման մեծամասնությամբ երկրներից, հիմնվեց 1969 թվականին՝ Երուսաղեմում Ալ-Ակսա մզկիթի այրվելուց հետո[308]:

Բարեպաշտությունը գնալով խորանում է աշխարհում[309][310][311] Շատ վայրերում հիջաբի կիրառությունը դառնում է սովորական[312], իսկ Շարիաթին հետևող մուսուլմանների քանակը աճում է[313]: Ըստ հաշվարկների՝ մինչև 2050 թվականը աշխարհում մուսուլմանների թիվը կհավասարվի քրիստոնյաների թվին՝ «հաշվի առնելով ծնելիության տեմպերը և աշխարհի գլխավոր կրոններում երիտասարդ բնակչության ներգրավվածությունը, ինչպես նաև մարդկանց դավանաափոխությունը»[5]: Թերևս այս փոփոխությունները հաշի առնելով շատ մասնագետներ համաձայնվում են, որ իսլամը շատ ավելի արագ է աճում, քան որևէ այլ կրոն Արևելյան և Արևմտյան Աֆրիկայում[314][315]:

Դավանանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամի գլխավոր դպրոցների ու ճյուղերի պատկերը:

Սուննի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սահիհ ալ-Բուխարին՝ Սուննի հադիսների 6 գրքերից մեկը:

Իսլամում ամենամեծ դավանանքը Սուննի իսլամն է, որը կազմում է բոլոր մուսուլմանների 75–90%[25] և անվիճելիորեն աշխարհի ամենամեծ կրոնական դավանանքն է[316]: Սուննի մուսուլմանները կոչվում են նաև Ահլ աս-Սուննա, որը նշանակում է «[Մուհհամադի] ավանդույթի մարդիկ»[37][317][318][319][320]:

Սուննիները հավատում են, որ առաջին չորս խալիֆները Մուհամմադի օրինական հետնորդներն էին. քանի որ Ալլահը նրան փոխարինող որևէ կոնկրետ առաջնորդի չէր առանձնացրել, այդ առաջնորդները ընտրվեցին: Սուննիները կարծում են, որ ով ճշմարտացի է, կարող է խալիֆ դառնալ, սակայն նա պետք է գործի ըստ Ղուրանի և հադիսների՝ Մուհամմադի օրինակով:

Սուննիները հետևում են Ղուրանին և հադիսներին, որոնք սուննիական ավանդույթի մեջ հայտնի են որպես Ալ-Քութուբ Ալ-Սիտահ (վեց գլխավոր գրքեր): Ղուրանից ու հադիսներից բխող իրավական հարցերում շատերը հետևում են սուննիների չորս մադհաբներին (մտքի դպրոցներ). Հանաֆի, Հանբալի, Մալիքի և Շաֆի: Բոլոր չորսն էլ ընդունում են մյուսների հիմնավորումը, իսկ մուսուլմանը կարող է դրանիցի ընտրել այն, որը համապատասխանում է իրեն[321]:

Աստվածաբանության սուննի դպրոցը ընդգրկում է Աշարիականությունը, որի հիմնադիրն է Ալ-Աշարին (մ.թ. 874–936), Մաթուրիդիզմը՝ հիմնված Աբու Մանսու ալ-Մաթուրիդիի կողմից (853–944 թվականներ) և ավանդական աստվածաբանությունը՝ Ահմադ իբն Հանբալի (780–855 թվականներ) առաջնորդությամբ: Ավանդական աստվածաբանությունը բնութագրվում է Ղուրանի և Սուննահի բառացի մեկնաբանությամբ, Ղուրանը հավերժական և անստեղծ համարելով և կրոնական հարցերում գիտակցությանը (քալամ) հակադրվելով[322]: Մյուս կողմից՝ մաթուրիդիզմը պնդում է, որ լավ և վատ հասկացությունները կարող է տարբերակել միայն գիտակցությունը[323]: Մադուիդիի ուսմունքը՝ հիմնված Հանաֆիի օրենքի վրա, պաշտպանում է մարդու կարողությունն ու կամքը Աստծու գերակայության հետ միասին՝ հիմք ապահովելով առավել մեծ ճկունության, հարմարվողականության և սենկրետիզմի համար: Մաթուրիդիզմը ծաղկում ապրեց հատկապես Կենտրոնական Ասիայում[324]: Այնուամենայնիվ, մարդիկ հիմնվում էին հայտնության վրա, քանի որ բանականությունը չի կարող ընկալել ամբողջ ճշմարտությունը: Աշարիականությունը գտնում է, որ էթիկան կարող է ծագել միայն աստվածային հայտնությունից, բայց ոչ մարդկային բանականությունից: Այն ընդունում է բանականությունը միայն բացառիկ հարցերում և ավանդական գաղափարների հետ համադրված Մութալիզայի մոտեցումները[325]:

Սուննիների Բարլեվի շարժումը սուֆիզմից ազդված ուղղություն է՝ հայտնի որպես Ահլ Սուննաթ Ոալ Ջամաաթ, որն ունի ավելի քան 200 միլիոն հետևորդ[326] ՝ հիմնականում Հարավային Ասիայում[327][328]: Դեոբանդիի շարժումը ռեֆորմիստական բնույթի է, ծագել է Հարավային Ասիայում և կրել Վահաբականների շարժման ազդեցությունը[329]:

18-րդ դարում Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Վահաբը առաջնորդեց Սալաֆի շարժումը, որը ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայում կոչում են վահաբականություն: Նրանք մերժում էին իսլամական սուննի դպրոցների իշխանությունը, ինչպիսիք են Շաֆին, Հանաֆին, Մալիքին և Հանբալին: Նմանապես, Ահլ ալ-Հադիսը Ղուրանի և հադիսների դերը նվազեցնող շարժում էր:

Շիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմամ Հուսսեյնի սրբատեղին Քերբելայում՝ Իրաքում, սուրբ վայր է շիա մուսուլմանների համար:

Շիաները կազմում են իսլամի 10–20%-ը և երկրորդ մեծ ճյուղը[26]:

Եթե սուննիները հավատում են, որ խալիֆը պիտի ընտրվի համայնքի կողմից, շիաները գտնում են, որ Մուհամմադը իր խորթ որդուն՝ Ալի իբն Աբի Թալիբին նշանակել է որպես իր հաջորդ, և միայն Ալիի հետնորդները կարող են իմամ դառնալ: Արդյունքում, նրանք հավատում են, որ Ալի իբն Աբի Թալիբը եղել է առաջին իմամը (առաջնորդ)՝ մերժելով նախորդ մուսուլման խալիֆներ Աբու Բաքրին, Ութման իբն ալ-Աֆֆանին և Ումար իբն ալ-Քաթաբին: Անհամաձայնության մյուս կետերը որոշակի պրակտիկաներն են, որոնք նորարարություն են մտցնում կրոնի մեջ, ինչպես, օրինակ, թաթբիրի սգո պրակտիկան և սուննիների կողմից հարգված կերպարներին անիծելը: Այնուամենայնիվ, Ջաֆար ալ-Սադիքն ինքը չէր ընդունում այն մարդկանց, որոնք չէին ընդունում իր մեծ նախապապ Աբու Բաքրին և Զեյդ իբն Ալիին՝ պատված որպես Աբու Բաքր և Ումար[330][331]: Վերջերս Մեծ Այաթոլլահ Ալի Խամենեին[332] և Ալի ալ-Սիստանին[333] դատապարտեցին այդ պրակտիկան:

Շիա իսլամն ունի մի քանի ճյուղեր, որոնցից ամենահայտնիներն են Տասներկուականները (ամենամեծ ճյուղը), Զեյդականները և Իսմայիլականները: Տարբեր ճյուղեր որպես իմամ ընդունում են Ալիիի տարբեր հետնորդների: Իմամ Ջաֆար ալ-Սադիքի մահվանից հետո, որը Տասներկուականների և Իսմայիլականների մոտ համարվում է վեցերորդ իմամը, Իսմայիլականները նրա իրավահաջորդ յոթերորդ իմամ ճանաչեցին նրա որդի Իսմայիլ իբն Ջաֆարին, մինչդեռ Տասներկուականները՝ մյուս որդուն՝ Մուսա ալ-Քադիմին: Զեյդականները գտնում են, որ իմամ Ջաֆար ալ-Սադիքի հորեղբայր Զեյդ իբն Ալին է իրենց հինգերորդ իմամը, և հետևում են նրանից ծագող այլ հաջորդականության: Մյուս փոքր խմբերն ընդգրկում են Բոհրան, ինչպես նաև՝ ալավիներին և ալեվիներին[334]: Շիայի որոշ ճյուղեր իրենց ուսմունքին չհետևող մյուս ճյուղերը կոչում են Գուլաթ:

Սուֆիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուֆիստ միստիկ Ռումիի գերեզմանը Կոնիայում, Թուրքիա:

Սուֆիզմը կամ թասավուֆը (արաբ․՝ تصوف‎‎) առեղծվածային-ասցետիկ մոտեցում է իսլամին, որը փնտրում է Ալլահի հետ ուղղակի անձնական կապ հաստատելոււ միջոց: Սուֆիզմը իսլամի աղանդ չէ, իսկ դրա հետևորդները պատկանում են մուսուլմանական տարբեր դավանաքների. նրանք կարող են սուննի կամ շիա լինել: Դասական սուֆիստ գիտնականները կենտրոնացել են սրտի վերականգնման և Ալլահից բացի մնացածից երես թեքելու վրա՝ օգտագործելով «ինտուիտիվ և հուզական ընդունակություններ», որոնք մարդը պիտի վարժվի օգտագործել[335][336][337]: Հասան ալ-Բասրին ոգեշնչված էր Մուհամմադի քարոզած գթասրտության և աշխարհիկ կյանքի դատապարտման գաղափարներից, որոնք հետագայում զարգացվեցին ազդեցիկ աստվածաբան Ալի-Ղազալիի կողմից: Ավանդական սուֆիստները, ինչպես Բայազիդ Բաստամին, Ջալալուդդին Ռումին, Հաջի Բեքթաշ Վելին, Ջունաիդ Բաղդադին և Ալի-Ղազալին պնդում էին, որ սուֆիզմը հիմնված է իսլամի հավատալիքների և մարգարեի ուսմունքի վրա[338][339][340][341]:

Սուֆիստներն իրենք պնդում են, որ թասավուֆը շարիաթի նման իսլամի տեսանկյուն է՝ անբաժանելի դրանից և իսլամական հավատի ու պրակտիկայի լիակատար մաս[342]: Դասական սուֆիստ գիտնականները թասավուֆը սահմանել են որպես «գիտություն, որի նպատակն է սրտի վերականգնումը և Ալլահից բացի մյուս արարածներից երես թեքելը»[337]:

Սուֆիզմի պրակտիկաները, ինչպես, օրինակ, սրբերին հարգելն ու պատկառելը, վահաբականների կողմից դիմադրության են արժանացել. վերջիններս երբեմն ֆիզիկական հարձակում են գործել սուֆիստների վրա՝ վատթարացնելով սուֆի-սալաֆի հարաբերությունները: Սուֆիզմը մեծ թշնամանքի է արժանացել կենտրոնական և հարավային Ասիայում: Կենտրոնական Ասիան համարվում է սուֆիզմի կենտրոնը: Սուֆիզմը կարևոր դեր է խաղացել Ռուսաստանի ցարերի և սովետական գաղութացման դեմ պայքարի գործում[փա՞ստ]: Սրա աղբյուրը սուֆիզմն ու դրա կրոնական տեքստերն են[343][344]: Սուֆիզմը ուժեղ է նաև աֆրիկյան երկրներում՝ Թունիս, Ալժիր, Մարոկկո, Սենեգալ, Չադ և Նիգեր[345][346]:

Այլ աղանդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ահմադականությունը իսլամական բարեփոխման շարժում է (սուննի արմատներով)՝ հիմնադրված Միրզա Ղուլամ Ահմադի կողմից[347]. սկսվել է 1889 թվականին Հնդկաստանում և ունի 10-20 միլիոն հետևորդ[348] ամբողջ աշխարհում: Ահմադը պնդում էր, որ ինքը գուշակել է «Իմամ Մահդիի» և «Խոստացված Մեսիայի» գալուստը:
  • Բեքթաշիական ալեվիզմը սինցետիկ և ոչ ուղղափառ իսլամական ավանդույթ է, որի կողմնակիցները հետևում են Ալի և Հաջի Բեքթաշի Վելիների առեղծվածային (bāṭenī) ուսմունքին[349]: Ալեվիզմն ընդգրկում է 14-րդ դարի թուրքական հավատալիքներ[350], ինչպիսիք են շամանությունը և անիմիզմը՝ միախառնված շիա և սուննի հավատալիքների հետ և ընդունված թուրքական որոշ ցեղերի կողմից:
  • Իբադիականությունը իսլամի վաղ շրջանին վերագրվող աղանդ է, խարիջիտականության մի ճյուղ, որ ամբողջ աշխարհում ունի 1.45 միլիոն մուսուլման հետևորդ[351]: Ի տաբերություն խարիջիտական շատ խմբերի՝ իբադականությունը մեղք գործած մուսուլմաններին անհավատներ չի համարում:
  • Մահդավիան իսլամական աղանդ է, որը հավատում է 15-րդ դարի Մահդիին՝ Մուհամմադ Ջաունպուրին:
  • Ղուրանականները մուսուլմաններ են, որոնք սովորաբար մերժում են հադիսները:

Ոչ աղանդավոր մուսուլմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ աղանդավոր մուսուլմաններ տերմինը կիրառվել է մատնանշելու այն մուսուլմաններին, որոնք չեն պատկանում կամ իրենց չեն համարում իսլամական որևէ աղանդի հետևորդ[352][353][354][355]: Իսլամի աղանդները մերժած հայտնի կերպարներից են Ջամալ ադ-Դին ալ-Աֆղանին[356], Մուհամմադ Իքբալը[357] և Մուհամմադ Ալի Ջիննան[358]: Վերջին հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մուսուլմանների մի մեծ հատվածը իրեն բնորոշում է որպես «պարզապես մուսուլման», թեև հայտնի չեն նման պատասխան տալու դրդապատճառները[345][359][360][361]: Փյու հետազոտական կենտրոնի տվյալներով՝ իրենց «պարզապես մուսուլման» համարող մուսուլմանների մեծամասնությունը ապրում է յոթ երկրում, ամենամեծ մասը՝ Ղազախստանում՝ 74%: Քսաներկու երկրում ապրող հինգ մուսուլմաններից առնվազն մեկը իրեն նման կերպ է բնորոշում[345]:

Իսլամից ծագող կրոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամից ծագեցին կամ դրա հետ որոշ ընդհանրություններ կիսեցին այնպիսի շարժումներ, ինչպիսիք են դրուզները, բերեգվաթները և հա-մինը. հակասական է այն հարցը, թե արդյոք սրանք իսլամի աղանդներ են, թե առանձին կրոններ: Յազդանիզմը տեղական քրդական հավատալիքների և իսլամական սուֆիզմի դոկտրինայի խառնուրդ է, որը Քուրդիստան է ներմուծվել Շեյխ Ադի իբն Մուսաֆիրի կողմից 12-րդ դարում: Բաբիզմը ծագում է տասներկուական շիաներից և փոխանցվել է Սայիդ Ալի Մուհամմադ ի-Շիրազ ալ-Բաբի միջոցով, իսկ նրա հետևորդներից մեկ ուրիշը՝ Միրզա Հուսեյն Ալի Նուրի Բահալլահը հիմնել է Բահայի հավատը[362]: Սիկհականությունը՝ հիմնադրված Գուրու Նանակի կողմից ուշ 15-րդ դարի Փանջաբում, ընդգրկում է իսլամական և հինդուիստական տարրեր: Աֆրոամերիկյան մուսուլմանների շարժումներից են Իսլամի ազգը, Հինգ տոկոսի ազգը և Մավրիտանական գիտնականները:

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհի մուսուլման բնակչությունն ըստ տոկոսների (Փյու հետազոտական կենտրոն, 2014 թվական):

2015 թվականի 232 երկրների ու տարածքների ժողովրդագրական լայնածավալ հետազոտության տվյալներով աշխարհի բնակչության 24%-ը կամ 1.8 միլիարդ մարդ մուսուլման է: Նրանց 75–90%-ը սուննիներ են, 10–20%-ը՝ շիաներ[317][363][364], իսկ մի ստվար հատված էլ պատկանում է այլ ուղղությունների: Գրեթե 57 երկրներում մուսուլմանները մեծամասնություն են կազմում[365], իսկ արաբները կազմում են աշխարհի մուսուլման բնակչության 20%-ը[366]: Մուսուլմանների թիվը, որ 1900 թվականին կազմում էր 200 միլիոն, 1970-ին հասավ 551 միլիոնի[367], իսկ մինչև 2015 թվականը եռապատկվեց՝ հասնելով 1.8 միլիարդի[5]:

Մուսուլմանների մեծ մասն ապրում է Ասիայում և Աֆրիկայում[368]: Աշխարհի մուսուլմանների մոտ 62%-ն ապրում է Ասիայում՝ ունենալվ 683 միլիոն հետևորդ Ինդոնեզիայում, Պակիստանում, Հնդկաստանում և Բանգլադեշում[369][370]: Միջին Արևելքում ոչ արաբական երկրներից ամենամեծ մուսուլման համայնքներն ունեն Թուրքիան և Իրանը, իսկ Աֆրիկայում՝ Եգիպտոսն ու Նիգերիան[371][372]:

Շատ հաշվարկներ ցույց են տալիս, որ Չինաստանում ապրում են 20-30 միլիոն մուսուլմաններ (բնակչության 1.5%-2%-ը)[373][374][375][376]: Այնուամենայնիվ, Սան Դիեգոյի պետական համալսարանի Միջազգային բնակչության կենտրոնի՝ U.S. News & World Report ամսագրին տրամադրած տվյալներով՝ Չինաստանն ունի 65.3 միլիոն մուսուլման բնակչություն[377]: Իսլամը քրիստոնեությունից հետո երկրորդ ամենամեծ կրոնն է եվրոպական շատ երկրներում[378] և աստիճանաբար նույն կարգավիճակին է ձգտում նաև Ամերիկայում՝ 2,454,000 միլիոն՝ ըստ Փյու համաժողովի և 7 միլիոն՝ ըստ Ամերիկա-իսլամական հարաբերությունների խորհրդի տվյալների[364][379]:

Աշխարհի ամենամեծ իսլամական բնակչություն ունեցող երկրի՝ Ինդոնեզիայի մայրաքաղաք Ջակարտայի համայնապատկերը:

Համաձայն Փյու հետազոտական կենտրոնի՝ իսլամը հետևորդների թվով մինչև 2050 թվականը կհավասարվի քրիստոնեությանը: Իսլամը շատ ավելի արագ է տարածվու, քան աշխարհի որևէ այլ կրոն՝ հասնելով 2.76 միլիարդ հետևորդի (73% աճով): Այս միտման պատճառներն են ծնելիության բարձր մակարդակը՝ մուսուլմանների մոտ 3.1, իսկ աշխարհում՝ 2.5, և բնակչության փոխարինման նվազագույն մակարդակը՝ 2.1: Մեկ այլ գործոն է այն փաստը, որը իսլամը ամենաշատ հետևորդներն ունի մինչև 15 տարեկան բնակչության շրջանում (ամբողջ հետևորդների 34%-ը)՝ համեմատած քրիստոնեության 27%-ի հետ: Մուսուլմանների 60%-ը 16-59 տարիքային խմբին է պատկանում, մինչդեռ ընդամենը 7%-ն է 60-ից բարձր (ամենացածր տոկոսը ցանկացած կրոնի պարագայում): Նիգերիայի և Մակեդոնիայի պես երկրներում մինչև 2050 թվականն ակնկալվում է, որ մուսուլմանները մեծամասնություն կկազմեն: Հնդկաստանում մուսուլման բնակչություննը շատ ավելի մեծ կլինի, քան որևէ այլ երկրում: Եվրոպայի ոչ մուսուլման բնակչության թիվը նվազում է՝ ի տարբերություն մուսուլմանների, որոնք, ըստ հաշվարկների, Եվրոպայում 10%-ով կավելանան[5]: Եվրոպայում իսլամի աճի տեմպերը հիմնականում կապված են ներգաղթի և 2005 թվականին մուսուլմանների ծնելիության բարձր մակարդակի հետ[380]:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Իսլամական մշակույթ» տերմինը օգտագործվում է՝ մատնանշելով այս կրոնին պատկանող մշակույթը, ինչպես, օրինակ, փառատոնները և հագուստի կոդը: Այն հակասական կերպով կիրառվում է նաև ավանդաբար մուսուլման հանդիսացող մարդկանց մշակութային կողմերը ցույց տալու դեպքում[381]: Վերջապես, «իսլամական քաղաքակրթություն» բառակապակցությունը կարող է վերաբերել նաև վաղ խալիֆների ժամանակվա սինթեզված մշակույթին՝ ներառյալ ոչ մուսուլմանների[382]:

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամական ճարտարապետության ամենակարևոր արտահայտությունը թերևս մզկիթն է[383]: Տարբեր մշակույթներ իրենց ազդեցությունն են ունեցել մզկիթի ճարտարապետության վրա: Օրինակ, հարավաֆրիկյան կամ իսպանական իսլամական ճարտարապետությունը, ինչպես Ուքուբի մեծ մզկիթը, պարունակում է հռոմեական և բյուզանդական շենքերին բնորոշ մարմարե և պորֆիրե սյուներ[384], իսկ Ինդոնեզիայի մզկիթները հաճախ ունեն տեղական ճապոնական ոճի բազմաշերտ տանիքներ:

Արվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամական արվեստն ընդգրկում է տեսողական արվեստի տեսակներ՝ ստեղծված սկսած 7-րդ դարից այն մարդկանց կողմից (ոչ պարտադիր կերպով մուսուլման), որոնք ապրել են մուսուլմաններով բնակեցված տարածքներում[385]: Այդ տեսակներից են ճարտարապետությունը, գեղագրությունը, նկարչությունը և խեցեգործությունը՝ ի թիվս մյուս տեսակների:

Թեև Ղուրանում նշված չէ, սակայն մարդկանց և կենդանիների նկարներ անելը ընդւոնված չէ իսլամում և կապված է կռապաշտության դեմ օրենքի հետ, որը տարածված էր աբրահամյան կրոններում, ինչպես Աբդուլլահ իբն Մասուդն է փոխանցում Մուհամմադի խոսքերը.«Հարության օրը Ալլահը ամենախիստ կեպով կպատժի հատկապես նկար ստեղծողներին»: Այնուամենայնիվ, այս կանոնը տարբեր կերպ է մեկնաբանվել տարբեր գիտնականների կողմից, և մոնղոլական, պարսկական ու թուրքական արվեստում կան կենդանիների ու մարդկանց պատկերների օրինակներ: Կենդանի արարածների նկարները անելուց խուսափելու այս երևույթի գոյությամբ է բացատրվել գեղագրության, տեստելավորման և մոդելավորման մեծ դերը իսլամական մշակույթում[386]:

Օրացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամական դարաշրջանի պաշտոնական սկիզբ ընտրվեց մ.թ. 622 թվականի հիջրան, որը Մուհամմադի համար ճակատագրական պահ էր: Իսլամական օրացույցը լուսնային է[387]: Իսլամական սուրբ օրերը համապատասխանում են լուսնային օրացույցի կոնկրետ օրերի, որը նշանակում է, որ դրանք տեղի են ունենում Գրիգորյան օրացույցի տարբեր եղանակների: Իսլամական ամենակարևոր տոներն են Էյդ-ալ-Ֆիթրը (արաբ․՝ عيد الفطر‎‎)՝ Շավվալի առաջին օրը, որը խորհրդանշում է Ռամադան ամսվա պահքի վերջը, և Էյդ-ալ-Ադհան (عيد الأضحى)՝ Դհու ալ-Հիջջայի 10-րդ օրը՝ համընկնելով Հաջջ ուխտագնացության ավարտի հետ[388]:

Քննադատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դժոխքի պատկերումն ըստ Ուիլյամ Բլեյքի (19-րդ դար) ցույց է տալիս Մուհամմադին, որը բացում է իր կրծքավանդակը, որ մասնատել էր սատանան՝ ի նշան նրա կեղծ մարգարե լինելու[389]:

Իսլամի քննադատությունը գոյություն է ունեցել դեռևս ձևավորման փուլերում: Վաղ շրջանի քննադատությունը գալիս է քրիստոնյա հեղինակներից, որոնցից շատերը իսլամը համարում էին քրիստոնեական հերետիկոսություն կամ կռապաշտության մի ձև[390]: Ավելի ուշ հայտնվեցին քննադատություններ հենց մուսուլման աշխարհից, ինչպես նաև հրեա հեղինակներից և եկեղեցական քրիստոնյաներից[391][392][393]:

Քննադատության առարկաների թվում են Մուհամմադի կյանքի բարոյախոսությունը, վերջին օրենքը իսլամի մարգարեին հայտնի լինելու փաստը, նրա հասարակական և անձնական կյանքը[393][394]: Իսլամական սուրբ գրքի՝ Ղուրանի իսկությանն ու բարոյականությանը վերաբերող հարցերը նույնպես քննարկման առարկա են[395][396]:

Այլ քննադատություններ շեշտը դնում են մարդու իրավունքների խնդրի վրա ժամանակակից երկրներում, որտեղ մուսուլմանները մեծամասնություն են կազմում, ինչպես նաև իսլամական օրենքում ու պրակտիկայում կանանց հանդեպ վերաբերմունքի վրա[397][398]: Բազմամշակութային վերջին միտումների պարագայում իսլամի ազդեցությունը Արևմուտքում մուսուլման գաղթականների վրա քննադատության է արժանացել[399]:


Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրքեր և ամսագրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանրագիտարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետագա ընթերցանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Abdul-Haqq, Abdiyah Akbar (1980). Sharing Your Faith with a Muslim. Minneapolis: Bethany House Publishers. N.B. Presents the genuine doctrines and concepts of Islam and of the Holy Qur'an, and this religion's affinities with Christianity and its Sacred Scriptures, in order to "dialogue" on the basis of what both faiths really teach. 0-87123-553-6
  • Akyol Mustafa (2011)։ Islam Without Extremes (1st ed.)։ W.W. Norton & Company։ ISBN 978-0-393-07086-6 
  • Arberry A.J. (1996)։ The Koran Interpreted: A Translation (1st ed.)։ Touchstone։ ISBN 978-0-684-82507-6 
  • Cragg, Kenneth (1975). The House of Islam, in The Religious Life of Man Series. Second ed. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Co., 1975. xiii, 145 p. 0-8221-0139-4
  • Hourani, Albert (1991). Islam in European Thought. First pbk. ed. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1992, cop. 1991. xi, 199 p. 0-521-42120-9; alternative ISBN on back cover, 0-521-42120-0
  • Khan Muhammad Muhsin, Al-Hilali Khan, Muhammad Taqi-ud-Din (1999)։ Noble Quran (1st ed.)։ Dar-us-Salam Publications։ ISBN 978-9960-740-79-9 
  • A. Khanbaghi (2006). The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran. I. B. Tauris.
  • Khavari, Farid A. (1990). Oil and Islam: the Ticking Bomb. First ed. Malibu, Calif.: Roundtable Publications. viii, 277 p., ill. with maps and charts. 0-915677-55-5
  • Kramer (ed.) Martin (1999)։ The Jewish Discovery of Islam: Studies in Honor of Bernard Lewis։ Syracuse University։ ISBN 978-965-224-040-8 
  • Kuban Dogan (1974)։ Muslim Religious Architecture։ Brill Academic Publishers։ ISBN 978-90-04-03813-4 
  • Lewis Bernard (1994)։ Islam and the West։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-509061-1 
  • Lewis Bernard (1996)։ Cultures in Conflict: Christians, Muslims, and Jews in the Age of Discovery։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-510283-3 
  • Mubarkpuri Saifur-Rahman (2002)։ The Sealed Nectar: Biography of the Prophet։ Dar-us-Salam Publications։ ISBN 978-1-59144-071-0 
  • Najeebabadi Akbar Shah (2001)։ History of Islam։ Dar-us-Salam Publications։ ISBN 978-1-59144-034-5 
  • Nigosian S.A. (2004)։ Islam: Its History, Teaching, and Practices (New ed.)։ Indiana University Press։ ISBN 978-0-253-21627-4 
  • Rahman Fazlur (1979)։ Islam (2nd ed.)։ University of Chicago Press։ ISBN 978-0-226-70281-0 
  • Tausch Arno (2009)։ What 1.3 Billion Muslims Really Think: An Answer to a Recent Gallup Study, Based on the "World Values Survey". Foreword Mansoor Moaddel, Eastern Michigan University (1st ed.)։ Nova Science Publishers, New York։ ISBN 978-1-60692-731-1 
  • Tausch Arno (2015)։ The political algebra of global value change. General models and implications for the Muslim world. With Almas Heshmati and Hichem Karoui (1st ed.)։ Nova Science Publishers, New York։ ISBN 978-1-62948-899-8 
  • Walker Benjamin (1998)։ Foundations of Islam: The Making of a World Faith։ Peter Owen Publishers։ ISBN 978-0-7206-1038-3 

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «God: Who is Allah»։ thetruereligion.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2004-05-01-ին։ «... "Allah" is simply the Arabic word for "God"—and there is only One God. Let there be no doubt—Muslims worship the God of Noah, Abraham, Moses, David and Jesus—peace be upon them all. ...» 
  2. John L. Esposito (2009)։ «Islam. Overview»։ in John L. Esposito։ The Oxford Encyclopedia of the Islamic World։ Oxford: Oxford University Press։ doi:10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0383 (inactive 2018-09-08)։ (subscription required (help))։ «Profession of Faith [...] affirms Islam's absolute monotheism and acceptance of Muḥammad as the messenger of God, the last and final prophet.» 
  3. 3,0 3,1 F.E. Peters (2009)։ «Allāh»։ in John L. Esposito։ The Oxford Encyclopedia of the Islamic World։ Oxford: Oxford University Press։ doi:10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0383 (inactive 2018-09-08)։ (subscription required (help))։ «the Muslims' understanding of Allāh is based [...] on the Qurʿān's public witness. Allāh is Unique, the Creator, Sovereign, and Judge of humankind. It is Allāh who directs the universe through his direct action on nature and who has guided human history through his prophets, Abraham, with whom he made his covenant, Moses, Jesus, and Muḥammad, through all of whom he founded his chosen communities, the 'Peoples of the Book.'» 
  4. 4,0 4,1 «The Global Religious Landscape»։ 18 December 2012 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Կաղապար:Cite study
  6. According to Oxford Dictionaries, "Muslim is the preferred term for 'follower of Islam,' although Moslem is also widely used."
  7. Campo Juan Eduardo (2009)։ «Allah»։ Encyclopedia of Islam։ Infobase Publishing։ էջ 34։ ISBN 978-1-4381-2696-8 
  8. İbrahim Özdemir (2014)։ «Environment»։ in Ibrahim Kalin։ The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam։ Oxford: Oxford University Press։ doi:10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-237 (inactive 2018-09-08)։ (subscription required (help))։ «When Meccan pagans demanded proofs, signs, or miracles for the existence of God, the Qurʾān's response was to direct their gaze at nature's complexity, regularity, and order. The early verses of the Qurʾān, therefore, reveal an invitation to examine and investigate the heavens and the earth, and everything that can be seen in the environment [...] The Qurʾān thus makes it clear that everything in Creation is a miraculous sign of God (āyah), inviting human beings to contemplate the Creator.» 
  9. «People of the Book»։ Islam: Empire of Faith։ PBS։ Վերցված է 2010-12-18 
  10. Reeves, J.C. (2004). Bible and Qurʼān: Essays in scriptural intertextuality. Leiden [u.a.: Brill. p. 177
  11. Moghul Haroon։ «Why Muslims celebrate a Jewish holiday»։ CNN։ Վերցված է 2018-01-18 
  12. «Eschatology – Oxford Islamic Studies Online»։ www.oxfordislamicstudies.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-01-18 
  13. «Paradise (Jannat)»։ Al-Islam.org 
  14. Esposito (2002b, էջ. 17)
  15. * Esposito (2002b, էջեր. 111–112, 118)
    • «Shari'ah»։ Encyclopædia Britannica Online 
  16. Trofimov, Yaroslav (2008), The Siege of Mecca: The 1979 Uprising at Islam's Holiest Shrine, New York, p. 79, ISBN 978-0-307-47290-8 
  17. Esposito John (1998)։ Islam: The Straight Path (3rd ed.)։ Oxford University Press։ էջեր 9, 12։ ISBN 978-0-19-511234-4 
  18. Esposito (2002b, էջեր. 4–5)
  19. Peters F.E. (2003)։ Islam: A Guide for Jews and Christians։ Princeton University Press։ էջ 9։ ISBN 978-0-691-11553-5 
  20. Watt William Montgomery (2003)։ Islam and the Integration of Society (անգլերեն)։ Psychology Press։ էջ 5։ ISBN 9780415175876 
  21. George Saliba (1994), A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam, pp. 245, 250, 256–257. New York University Press, 0-8147-8023-7.
  22. King David A. (1983)։ «The Astronomy of the Mamluks»։ Isis 74 (4): 531–555։ doi:10.1086/353360 
  23. Hassan Ahmad Y (1996)։ «Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century»։ in Sharifah Shifa Al-Attas։ Islam and the Challenge of Modernity, Proceedings of the Inaugural Symposium on Islam and the Challenge of Modernity: Historical and Contemporary Contexts, Kuala Lumpur, August 1–5, 1994։ International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC)։ էջեր 351–399։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 April 2015-ին 
  24. The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pp. 125–258
  25. 25,0 25,1
  26. 26,0 26,1 See
    • «Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population»։ Pew Research Center։ 2009-10-07։ Վերցված է 2013-09-24։ «The Pew Forum's estimate of the Shia population (10–13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10–15%. Some previous estimates, however, have placed the number of Shias at nearly 20% of the world's Muslim population.» 
    • «Shia»։ Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs։ Վերցված է December 5, 2011։ «Shi'a Islam is the second largest branch of the tradition, with up to 200 million followers who comprise around 15% of all Muslims worldwide...» 
    • «Religions»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ Վերցված է 2010-08-25։ «Shia Islam represents 10–20% of Muslims worldwide...» 
  27. «10 Countries With the Largest Muslim Populations, 2010 and 2050date=2015-04-02»։ Pew Research Center's Religion & Public Life Project։ Վերցված է 2017-02-07 
  28. Pechilis Karen, Raj Selva J. (2013)։ [https://books.google.am/books?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA193 193 South Asian Religions: Tradition and Today] (անգլերեն)։ Routledge։ էջ 193։ ISBN 9780415448512 
  29. Diplomat Akhilesh Pillalamarri, The։ «How South Asia Will Save Global Islam»։ The Diplomat (en-US)։ Վերցված է 2017-02-07 
  30. «Middle East-North Africa Overview»։ Pew Research Center's Religion & Public Life Project (en-US)։ 2009-10-07։ Վերցված է 2018-01-18 
  31. «Region: Middle East-North Africa»։ The Future of the Global Muslim Population։ Pew Research Center։ Վերցված է 22 December 2011 
  32. «Region: Sub-Saharan Africa»։ The Future of the Global Muslim Population։ Pew Research Center։ Վերցված է 22 December 2011 
  33. «Muslim Population by Country»։ The Future of the Global Muslim Population։ Pew Research Center։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 February 2011-ին։ Վերցված է 22 December 2011 
  34. https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html&ved=2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB&usg=AOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7&ampcf=1&cshid=1547207388328
  35. «Main Factors Driving Population Growth»։ Pew Research Center's Religion & Public Life Project (en-US)։ 2015-04-02։ Վերցված է 2018-10-23 
  36. Burke Daniel (April 4, 2015)։ «The world's fastest-growing religion is ...»։ CNN։ Վերցված է 18 April 2015 
  37. 37,0 37,1 37,2 Lippman, Thomas W. (2008-04-07)։ «No God But God»։ U.S. News & World Report։ Վերցված է 2013-09-24։ «Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is based on its own holy book, but it is also a direct descendant of Judaism and Christianity, incorporating some of the teachings of those religions—modifying some and rejecting others.» 
  38. Dictionary listing for Siin roots derived from Lane's Arabic-English Lexicon via www.studyquran.co.uk
  39. Lewis, Barnard, Churchill, Buntzie Ellis (2009)։ Islam: The Religion and The People։ Wharton School Publishing։ էջ 8։ ISBN 9780132230858 
  40. «What does Islam mean?»։ The Friday Journal։ 2011-02-06։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-03-14-ին 
  41. Կաղապար:Cite quran, Կաղապար:Cite quran, Կաղապար:Cite quran
  42. Կաղապար:Cite quran, Կաղապար:Cite quran, Կաղապար:Cite quran
  43. Esposito John L. (2000-04-06)։ The Oxford History of Islam։ Oxford University Press։ էջեր 76–77։ ISBN 9780195107999 
  44. Mahmutćehajić Rusmir (2006)։ The mosque: the heart of submission։ Fordham University Press։ էջ 84։ ISBN 978-0-8232-2584-2 
  45. «Buddhism: Buddhism at a glance»։ BBC – Religions 
  46. Kenneth G. Wilson, The Columbia Guide to Standard American English (0231069898), p. 291: Muhammadan and Mohammedan are based on the name of the prophet Mohammed, and both are considered offensive.
  47. God Created the Universe with the Purpose to Serve Humankind: God Created ... By Fateh Ullah Khan p. 298 [Khan Fateh Ullah (2009)։ God Created the Universe with the Purpose to Serve Humankind: God Created Humankind to Worship Him and Appointed Him as Viceroy in Earth to See how He Behaves։ Fateh Ullah Khan Gandapur։ էջեր 298–։ ISBN 978-969-9399-00-8 
  48. Turfe Tallal Alie (1985)։ Islamic Unity and Happiness։ TTQ, Inc.։ էջ 37։ ISBN 9780940368477 
  49. What is Islam? By Jamaal Zarabozo p. 37։ Վերցված է 7 October 2014 
  50. Agwan A.R., Khan N.K. (2000)։ A–E։ Global Vision Publishing։ էջ 357։ ISBN 9788187746003 
  51. Bentley David (1999)։ The 99 Beautiful Names for God for All the People of the Book։ William Carey Library։ ISBN 978-0-87808-299-5 
  52. David Leeming The Oxford Companion to World Mythology Oxford University Press 2005 978-0-195-15669-0 p. 209
  53. Կաղապար:Cite quran
    • «God»։ Islam: Empire of Faith։ PBS։ Վերցված է 2010-12-18 
    • "Islam and Christianity", Encyclopedia of Christianity (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as Allāh.
    • L. Gardet։ «Allah»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  54. Syed Anwer Ali Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat ul-Faateha to Surat-ul-Baqarah (sections 1–21) Syed Publications 1984 University of Virginia Digitalized 22. Okt. 2010 p. 121
  55. S.R. Burge Journal of Qur'anic Studies The Angels in Sūrat al-Malāʾika: Exegeses of Q. 35:1 Sep 2011. vol. 10, No. 1 : pp. 50–70
  56. Stephen Burge Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik Routledge 2015 978-1-136-50473-0 p. 23
  57. Stephen Burge Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik Routledge 2015 978-1-136-50473-0 p. 79
  58. Stephen Burge Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik Routledge 2015 978-1-136-50473-0 p. 29
  59. Stephen Burge Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik Routledge 2015 978-1-136-50473-0 p. 22
  60. Stephen Burge Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik Routledge 2015 978-1-136-50473-0 pp. 97-99
  61. Cenap Çakmak Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes] ABC-CLIO, 18.05.2017 9781610692175 p. 140
  62. Jane Dammen McAuliffe Encyclopaedia of the Qurʾān Volume 2 Georgetown University, Washington DC p. 45
  63. Abdullah Saeed Islamic Thought: An Introduction Routledge 2006 9781134225651 p. 101
  64. Mark Verman The Books of Contemplation: Medieval Jewish Mystical Sources SUNY Press 1992 9780791407196 p. 129
  65. Guessoum Nidhal (2010)։ Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science։ I.B. Tauris։ ISBN 978-0-85773-075-6 
    • Accad (2003): According to Ibn Taymiya, although only some Muslims accept the textual veracity of the entire Bible, most Muslims will grant the veracity of most of it.
    • Esposito (1998, էջեր. 6, 12)
    • Esposito (2002b, էջեր. 4–5)
    • Peters (2003, էջ. 9)
    • Buhl F, Welch A.T։ «Muhammad»։ Encyclopaedia of Islam Online * Hava Lazarus-Yafeh։ «Tahrif»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  66. Chejne, A. (1969) The Arabic Language: Its Role in History, University of Minnesota Press, Minneapolis.
  67. Speicher, K. (1997) in: Edzard, L., and Szyska, C. (eds.) Encounters of Words and Texts: Intercultural Studies in Honor of Stefan Wild. Georg Olms, Hildesheim, pp. 43–66.
  68. Esposito (2004, էջեր. 17–18, 21)
  69. Al Faruqi, Lois Ibsen (1987)։ «The Cantillation of the Qur'an»։ Asian Music (Autumn – Winter 1987): 3–4 
    • «Islam»։ Encyclopædia Britannica Online 
    • «Qur'an»։ Encyclopædia Britannica Online 
  70. Esposito (2004, էջ. 79)
    • Esposito (2004, էջեր. 79–81)
    • «Tafsir»։ Encyclopædia Britannica Online 
    • Teece (2003, էջեր. 12–13)
    • Turner (2006, էջ. 42)
    • «Qur'an»։ Encyclopaedia of Islam Online : The word Quran was invented and first used in the Qurʼan itself. There are two different theories about this term and its formation.
  71. * Encyclopedia of Islam and the Muslim World (2003), p. 666* J. Robson։ «Hadith»։ Encyclopaedia of Islam Online * D.W. Brown։ «Sunna»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  72. 85,0 85,1 Read, Study, Search Online. Sahih Bukhari. Retrieved on 2013-07-28.
  73. [Brown Jonathan (2007)։ The Canonization of Al-Bukh?r? and Muslim: The Formation and Function of the Sunn? ?ad?th Canon։ Brill։ ISBN 978-90-04-15839-9 
  74. Muqaddimah Ibn al-Salah, pp. 160–169 Dar al-Ma'aarif edition
  75. Meri, Josef W. (2005)։ Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia։ USA: Routledge։ ISBN 978-0-415-96690-0 
  76. «Part 1»։ Al-Islam.org 
  77. «Chapter 4: The Hadith»։ Al-Islam.org 
    • "Resurrection", The New Encyclopedia of Islam (2003)
    • «Avicenna»։ Encyclopaedia of Islam Online : Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn b. ʿAbd Allāh b. Sīnā is known in the West as "Avicenna".
    • L. Gardet։ «Qiyama»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  78. Animals in Islam By Basheer Ahmad Masri p. 27
  79. What Everyone Needs to Know about Islam. Second Edition: By John L. Esposito p. 130
    • Smith (2006, էջ. 89); Encyclopedia of Islam and Muslim World, p. 565
    • "Heaven", The Columbia Encyclopedia (2000)
    • Asma Afsaruddin։ «Garden»։ Encyclopaedia of the Qur'an Online 
    • «Paradise»։ Encyclopædia Britannica Online 
  80. Կաղապար:Cite quran
  81. Կաղապար:Cite quran
  82. Կաղապար:Cite quran
  83. Yahya Harun (12 May 2010)։ Portents And Features of the Mahdi's Coming։ Global Publishing. Kindle Edition 
  84. *Cohen-Mor (2001, էջ. 4): "The idea of predestination is reinforced by the frequent mention of events 'being written' or 'being in a book' before they happen: 'Say: "Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us..." ' "* Ahmet T. Karamustafa։ «Fate»։ Encyclopaedia of the Qur'an Online : The verb qadara literally means "to measure, to determine". Here it is used to mean that "God measures and orders his creation".
  85. «Hajj – ReligionFacts»։ www.religionfacts.com։ Վերցված է 2015-11-21 
  86. Pillars of Islam, Oxford Islamic Studies Online
  87. Hossein Nasr The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp. 3, 39, 85, 27–272
  88. N Mohammad (1985), The doctrine of jihad: An introduction, Journal of Law and Religion, 3(2): 381–397
    • Farah (1994), p. 135
    • Momen (1987), p. 178
    • "Islam", Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals (2004)
  89. Budge E.A. Wallis (2001)։ Budge's Egypt: A Classic 19th century Travel Guide։ Courier Dover Publications։ էջեր 123–128։ ISBN 978-0-486-41721-9 
  90. Skinner Keller Rosemary, Ruether Rosemary Radford, Marie Cantlon (2006)։ Encyclopedia of Women and Religion in North America: Native American creation stories։ Indiana University Press։ էջեր 615–։ ISBN 978-0-253-34687-2 
  91. Qurʼan, Surat al-Tawbah 9:60 "Zakat expenditures are only for the poor and for the needy and for those employed to collect (Zakat) and for bringing hearts together and for freeing captives and for those in debt (or bonded labour) and for the cause of Allah and for the (stranded) traveller—an obligation (imposed) by Allah . And Allah is Knowing and Wise."
  92. Ariff Mohamed (1991)։ The Islamic Voluntary Sector in Southeast Asia: Islam and the Economic Development of Southeast Asia։ Institute of Southeast Asian Studies։ էջեր 55–։ ISBN 978-981-3016-07-1 
  93. «Analysis: A faith-based aid revolution in the Muslim world?»։ IRIN։ 2012-06-01։ Վերցված է 2013-09-24 
  94. Medani Ahmed and Sebastian Gianci, Zakat, Encyclopedia of Taxation and Tax Policy, p. 479
  95. Said Abdul Aziz (2006)։ Contemporary Islam: Dynamic, Not Static։ Taylor & Francis։ էջ 145։ ISBN 9780415770118 
  96. Matt Stefon, ed. (2010)։ Islamic Beliefs and Practices։ New York City: Britannica Educational Publishing։ էջ 72։ ISBN 978-1-61530-060-0 
  97. Holt, P.M., Ann K.S. Lambton, and Bernard Lewis (2000)։ The Cambridge History of Islam։ Cambridge University Press։ էջ 32։ ISBN 978-0-521-21946-4 
  98. Matt Stefon, ed. (2010)։ Islamic Beliefs and Practices։ New York City: Britannica Educational Publishing։ էջ 93։ ISBN 978-1-61530-060-0 
  99. Davids Abu Muneer Ismail (2006)։ Getting the Best Out of Hajj By Abu Muneer Ismail Davids։ ISBN 9789960980300։ Վերցված է 7 October 2014 
  100. Peters F.E. (2009)։ Islam: A Guide for Jews and Christians։ էջ 20։ ISBN 978-1400825486։ Վերցված է 7 October 2014 
  101. Alhuseini Sayed / Farouq M. (2012)։ Islam and the Glorious Ka'abah: none։ iUniverse։ էջեր 61–։ ISBN 978-1-4697-8590-5 
  102. 123,0 123,1 Nigosian S.A. (2004)։ Islam: Its History, Teaching, and Practices։ Indiana University Press։ էջ 70։ ISBN 978-0-253-21627-4 
  103. Matt Stefon, ed. (2010)։ Islamic Beliefs and Practices։ New York City: Britannica Educational Publishing։ էջեր 42–43։ ISBN 978-1-61530-060-0 
  104. 125,0 125,1 «British & World English: sharia»։ Oxford: Oxford University Press։ Վերցված է 4 December 2015 
  105. 126,0 126,1 126,2 126,3 126,4 John L. Esposito, ed. (2014)։ «Islamic Law»։ The Oxford Dictionary of Islam։ Oxford: Oxford University Press 
  106. 127,0 127,1 127,2 127,3 127,4 127,5 127,6 127,7 Vikør Knut S. (2014)։ «Sharīʿah»։ in Emad El-Din Shahin։ The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics։ Oxford University Press 
  107. Esposito John L., DeLong-Bas Natana J. (2001)։ Women in Muslim Family Law։ Syracuse University Press։ էջեր 2–։ ISBN 978-0-8156-2908-5  Quote: "[...], by the ninth century, the classical theory of law fixed the sources of Islamic law at four: the Quran, the Sunnah of the Prophet, qiyas (analogical reasoning), and ijma (consensus)."
  108. 129,0 129,1 Mayer Ann Elizabeth (2009)։ «Law. Modern Legal Reform»։ in John L. Esposito։ The Oxford Encyclopedia of the Islamic World։ Oxford: Oxford University Press 
  109. An-Na'im Abdullahi A (1996)։ «Islamic Foundations of Religious Human Rights»։ in Witte John, van der Vyver Johan D.։ Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives։ էջեր 337–359։ ISBN 978-90-411-0179-2 
  110. Hajjar Lisa (2004)։ «Religion, State Power, and Domestic Violence in Muslim Societies: A Framework for Comparative Analysis»։ Law & Social Inquiry 29 (1): 1–38։ JSTOR 4092696։ doi:10.1111/j.1747-4469.2004.tb00329.x 
  111. Al-Suwaidi, J. (1995). Arab and western conceptions of democracy; in Democracy, war, and peace in the Middle East (Editors: David Garnham, Mark A. Tessler), Indiana University Press, see Chapters 5 and 6; 978-0253209399[Հղում աղբյուրներին]
  112. Encyclopedeia of Eminent Thinkers. p. 38, K.S. Bharathi. 1998
  113. Weiss (2002, էջեր. 3,161)
  114. Karim, Shafiel A. (2010)։ The Islamic Moral Economy: A Study of Islamic Money and Financial Instruments։ Boca Raton, FL: Brown Walker Press։ ISBN 978-1-59942-539-9 
  115. Financial Regulation in Crisis?: The Role of Law and the Failure of Northern Rock By Joanna Gray, Orkun Akseli Page 97
    • Ibn Majah Vol 3 Hadith 2289
    • International Business Success in a Strange Cultural Environment By Mamarinta P. Mababaya p. 202
    • Islamic Capital Markets: Theory and Practice By Noureddine Krichene p. 119
    • Abu Daud Hadith 2015
    • Ibn Majah Vold 3 Hadith 2154
    • The Stability of Islamic Finance: Creating a Resilient Financial Environment By Zamir Iqbal, Abbas Mirakhor, Noureddine Krichenne, Hossein Askari p. 75
  116. Al-Buraey Muhammad (1985)։ Administrative Development: An Islamic Perspective։ KPI։ էջեր 254–։ ISBN 978-0-7103-0333-2 
  117. The challenge of Islamic renaissance By Syed Abdul Quddus
  118. Al-Buraey Muhammad (1985)։ Administrative Development: An Islamic Perspective։ KPI։ էջեր 252–։ ISBN 978-0-7103-0059-1 
  119. Akgündüz Ahmed, Öztürk Said (2011)։ Ottoman History: Misperceptions and Truths։ IUR Press։ էջեր 539–։ ISBN 978-90-90-26108-9։ Վերցված է 7 October 2014 
  120. Firestone (1999) pp. 17–18
  121. Reuven Firestone (1999), The Meaning of Jihād, pp. 17–18
  122. Britannica Encyclopedia, Jihad
  123. Peters Rudolph, Cook David (2014)։ «Jihād»։ The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics։ Oxford: Oxford University Press։ doi:10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263 (inactive 2018-09-08)։ (subscription required (help)) 
  124. Tyan, E. (2012)։ «D̲j̲ihād»։ in P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs։ Encyclopaedia of Islam (2nd ed.)։ Brill։ doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_0189։ (subscription required (help)) 
  125. Firestone (1999, էջ. 17)
  126. 152,0 152,1 «Djihād»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  127. Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror, Mary R. Habeck, Yale University Press, pp. 108–109, 118
  128. Sachedina (1998, էջեր. 105–106)
  129. Seyyed Hossein Nasr The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp 72
  130. Juan E. Campo, ed. (2009)։ «Encyclopedia of Islam»։ Encyclopedia of Islam։ Facts on File։ էջ 106։ ISBN 978-0-8160-5454-1 
  131. 157,0 157,1 Nigosian S.A. (2004)։ Islam: Its History, Teaching, and Practices։ Indiana: Indiana University Press։ էջ 120։ ISBN 978-0-253-21627-4 
  132. 158,0 158,1 Juan E. Campo, ed. (2009)։ «Encyclopedia of Islam»։ Encyclopedia of Islam։ Facts on File։ էջ 136։ ISBN 978-0-8160-5454-1 
  133. Newby Gordon D. (2002)։ A concise encyclopedia of Islam (Repr. ed.)։ Oxford: Oneworld։ էջ 141։ ISBN 978-1851682959 
  134. Nasr Seyyed Hossein (2001)։ Islam : religion, history, and civilization։ New York: HarperOne։ էջ 68։ ISBN 978-0060507145 
  135. «Why Can't a Woman have 2 Husbands?»։ 14 Publications։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 December 2015-ին։ Վերցված է 27 December 2015 
  136. «Marriage»։ 28 October 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 28 October 2008-ին 
  137. «Validity of marrying a second wife for mere love and without consent of first wife»։ islamqa.info 
  138. «Husband does not need permission of first wife to take a second wife» 
  139. I'laam al-Muwaqqa'een, part 1, p. 75
  140. Eaton Gai (2000)։ Remembering God: Reflections on Islam։ Cambridge: The Islamic Texts Society։ էջեր 92–93։ ISBN 978-0946621842 
  141. Qur'an, Կաղապար:Quran-usc.
  142. Matt Stefon, ed. (2010)։ Islamic Beliefs and Practices։ New York City: Britannica Educational Publishing։ էջ 83։ ISBN 978-1-61530-060-0 
  143. 171,0 171,1 Matt Stefon, ed. (2010)։ Islamic Beliefs and Practices։ New York City: Britannica Educational Publishing։ էջ 92։ ISBN 978-1-61530-060-0 
  144. Corrigan John, Denny Frederick, Jaffee Martin S (2016)։ Jews, Christians, Muslims: A Comparative Introduction to Monotheistic Religions։ Routledge։ էջ 245։ ISBN 9781317347002։ Վերցված է 22 January 2016 
  145. Muhammad Shafi Usmani. Maariful Quran. English trans. By Muhammad Taqi Usmani
  146. Al-Sheha Abdur Rahman։ Human Rights in Islam and Common Misconceptions։ Riyadh։ էջ 65 
  147. Bouhdiba Abdelwahab, ed. (1998)։ The Individual and Society in Islam: Volume 2 of The different aspects of Islamic culture։ UNESCO։ էջ 238։ ISBN 9789231027420 
  148. al-Sheha Abdur Rahman։ Human Rights in Islam and Common Misconceptions։ Riyadh։ էջեր 74–75 
  149. 177,0 177,1 Juan E. Campo, ed. (2009)։ «Encyclopedia of Islam»։ Encyclopedia of Islam։ Facts on File։ էջ 216։ ISBN 978-0-8160-5454-1 
  150. 178,0 178,1 Nigosian S.A. (2004)։ Islam: Its History, Teaching, and Practices։ Indiana: Indiana University Press։ էջ 116։ ISBN 978-0-253-21627-4 
  151. Oliver Leaman, ed. (2006)։ «The Qur'an»։ The Qur'an: An Encyclopedia։ Routledge։ էջ 140։ ISBN 9-78-0-415-32639-1 
  152. Juan E. Campo, ed. (2009)։ «Encyclopedia of Islam»։ Encyclopedia of Islam։ էջ 215։ ISBN 978-0-8160-5454-1 
  153. Khadduri Majid (1984)։ The Islamic Conception of Justice։ The Johns Hopkins University Press։ էջ 10։ ISBN 9780801869747 
  154. Oliver Leaman, ed. (2006)։ «The Qur'an»։ The Qur'an: An Encyclopedia։ Routledge։ էջ 214։ ISBN 978-0-415-32639-1 
  155. Imam Kamil Mufti (2006). Modesty: An Overview. IslamReligion.com Retrieved 19 August 2016.
  156. Barazangi Nimat Hafez, Zaman M. Raquibuz, Afzal Omar (1996)։ Islamic Identity and the Struggle for Justice։ University Press of Florida։ ISBN 978-0-8130-1382-4 
  157. Amuzegar Jahangir (1997)։ Iran's Economy Under the Islamic Republic By Jahangir Amuzegar։ ISBN 9781860641046։ Վերցված է 7 October 2014 
  158. Curtis Glenn E., Hooglund Eric (2008)։ Iran: A Country Study։ Government Printing Office։ էջեր 196–։ ISBN 978-0-8444-1187-3 
  159. Almukhtar Sarah, Peçanha Sergio, Wallace Tim (January 5, 2016)։ «Behind Stark Political Divisions, a More Complex Map of Sunnis and Shiites»։ The New York Times։ Վերցված է January 6, 2016 
  160. Ünal Ali (2006)։ The Qurʼan with Annotated Interpretation in Modern English։ Tughra Books։ էջեր 1323–։ ISBN 978-1-59784-000-2 
  161. Encyclopedia of the Qur'an, Slaves and Slavery
  162. Bilal b. Rabah, Encyclopedia of Islam
  163. The Cambridge History of Islam (1977), p. 36
  164. Serjeant (1978), p. 4.
  165. Watt. Muhammad at Medina. pp. 227–228 Watt argues that the initial agreement came about shortly after the hijra and that the document was amended at a later date—specifically after the battle of Badr (AH [anno hijra] 2, = AD 624). Serjeant argues that the constitution is in fact 8 different treaties which can be dated according to events as they transpired in Medina, with the first treaty written shortly after Muhammad's arrival. R.B. Serjeant. "The Sunnah Jâmi'ah, Pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrîm of Yathrib: Analysis and Translation of the Documents Comprised in the so-called 'Constitution of Medina'." in The Life of Muhammad: The Formation of the Classical Islamic World: Volume iv. Ed. Uri Rubin. Brookfield: Ashgate, 1998, p. 151 and see same article in BSOAS 41 (1978): 18 ff. See also Caetani. Annali dell'Islam, Volume I. Milano: Hoepli, 1905, p. 393. Julius Wellhausen. Skizzen und Vorabeiten, IV, Berlin: Reimer, 1889, p 82f who argue that the document is a single treaty agreed upon shortly after the hijra. Wellhausen argues that it belongs to the first year of Muhammad's residence in Medina, before the battle of Badr in 2/624. Even Moshe Gil a skeptic of Islamic history argues that it was written within five months of Muhammad's arrival in Medina. Moshe Gil. "The Constitution of Medina: A Reconsideration." Israel Oriental Studies 4 (1974): p. 45.
  166. R.B. Serjeant, "Sunnah Jami'ah, pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrim of Yathrib: analysis and translation of the documents comprised in the so-called 'Constitution of Medina'", Bulletin of the School of Oriental and African Studies (1978), 41: 1–42, Cambridge University Press.
  167. Watt. Muhammad at Medina and R.B. Serjeant "The Constitution of Medina." Islamic Quarterly 8 (1964) p. 4.
  168. «Constitution of Medina»։ Վերցված է 7 October 2014 
  169. Buhl F, Welch A.T։ «Muhammad»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  170. John L. Esposito, ed. (2014)։ «Rightly Guided Caliphs»։ The Oxford Dictionary of Islam։ Oxford: Oxford University Press։ doi:10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-2018 (inactive 2018-09-08)։ (subscription required (help)) 
  171. See
    • Holt (1977a, էջ. 74)
    • Gardet L., Jomier J.։ «Islam»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  172. Holt (1977a, էջեր. 67–72)
  173. Waines (2003) p. 46
  174. Harney John (January 3, 2016)։ «How Do Sunni and Shia Islam Differ?»։ The New York Times։ Վերցված է January 4, 2016 
  175. Donald Puchala, Theory and History in International Relations, p. 137. Routledge, 2003.
  176. Esposito (2010), p. 38
  177. Hofmann (2007), p. 86
  178. The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah by Ibn Katheer, Ismail Ibn Omar 775 978-603-500-080-2 Translated by Yoosuf Al-Hajj Ahmad p. 505
  179. Umar Ibn Adbul Aziz By Imam Abu Muhammad Adbullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E. Publisher Zam Zam Publishers Karachi, pp. 54–59
  180. The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah by Ibn Katheer, Ismail Ibn Omar 775 978-603-500-080-2 Translated by Yoosuf Al-Hajj Ahmad p. 522
  181. «Al-Muwatta'»։ Վերցված է 7 October 2014 
  182. Noel James Coulson (1964)։ History of Islamic Law։ էջ 103։ ISBN 9780748605149։ Վերցված է 7 October 2014 
  183. Houtsma M. Th. (1993)։ E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936։ Brill։ էջեր 207–։ ISBN 978-90-04-09791-9 
  184. Moshe Sharon, Studies in Islamic History and Civilization: In Honour of Professor David Ayalon. p. 264 [1]
  185. Lapidus (2002, էջ. 56); Lewis (1993, էջեր. 71–83)
  186. Lapidus (2002)Կաղապար:Cnf, p. 86
  187. Weiss (2002, էջեր. xvii, 162)
  188. Ashk Dahlen Islamic Law, Epistemology and Modernity: Legal Philosophy in Contemporary Iran Routledge 2004 9781135943554
  189. «Mecca (Saudi Arabia)»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 2011-11-12 
  190. Esposito (2010, էջ. 88)Կաղապար:Cnf
  191. Doi Abdur Rahman (1984)։ Shariah: The Islamic Law։ London: Ta-Ha Publishers։ էջ 110։ ISBN 978-0-907461-38-8 
  192. Morgen Witzel A History of Management Thought Taylor & Francis 2016 9781317433354 p. 44
  193. Shireen Hunter, Shireen T. Hunter The Future of Islam and the West: Clash of Civilizations Or Peaceful Coexistence? Greenwood Publishing Group 1998 9780275962876 p. 44
  194. 228,0 228,1 Jacquart, Danielle (2008). "Islamic Pharmacology in the Middle Ages: Theories and Substances". European Review (Cambridge University Press) 16: 219–227.
  195. David W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). "Arab Roots of European Medicine", Heart Views 4 (2).
  196. Brater D. Craig, Daly Walter J. (2000)։ «Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century»։ Clinical Pharmacology & Therapeutics 67 (5): 447–450 [448]։ PMID 10824622։ doi:10.1067/mcp.2000.106465 
  197. Toomer, Gerald (1990). "Al-Khwārizmī, Abu Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā". In Gillispie, Charles Coulston. Dictionary of Scientific Biography. 7. New York: Charles Scribner's Sons. 0-684-16962-2.
  198. Haviland Charles (2007-09-30)։ «The roar of Rumi – 800 years on»։ BBC News։ Վերցված է 2011-08-10 
  199. «Islam: Jalaluddin Rumi»։ BBC։ 2009-09-01։ Վերցված է 2011-08-10 
  200. Monica M. Gaudiosi (1988)։ The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College։ University of Pennsylvania [Հղում աղբյուրներին]
  201. (Hudson 2003, էջ 32) Կաղապար:Citation not found
  202. Micheau Françoise։ «Encyclopedia of the History of Islamic Science: Technology, alchemy and life»։ էջեր 991–992 , in Rāshid Rushdī, Morelon Régis (1996)։ Encyclopedia of the History of Arabic Science: Technology, alchemy and life sciences։ CRC Press։ ISBN 978-0-415-12412-6 
  203. «The beginnings of modern medicine: the Caliphate»։ Planetseed.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-07-15-ին։ Վերցված է 2011-01-29 
  204. Alatas Syed Farid (2006)։ «From Jami'ah to University: Multiculturalism and Christian–Muslim Dialogue»։ Current Sociology 54 (1): 112–132։ doi:10.1177/0011392106058837 
  205. Imamuddin S.M. (1981)։ Muslim Spain 711–1492 AD։ Brill։ էջ 169։ ISBN 978-90-04-06131-6 
  206. Young Mark (1998)։ The Guinness Book of Records։ էջ 242։ ISBN 978-0-553-57895-9 
  207. 242,0 242,1 Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. Print. 1-59008-040-8 pp. 23, 42, 84.
    Aquote1.png "Despite the fact that they did not have a quantified theory of error they were well aware that an increased number of observations qualitatively reduces the uncertainty." Aquote2.png

  208. Haq, Syed (2009). "Science in Islam". Oxford Dictionary of the Middle Ages. ISSN 1703-7603. Retrieved 2014-10-22.
  209. G.J. Toomer. Review on JSTOR, Toomer's 1964 review of Matthias Schramm (1963) Ibn Al-Haythams Weg Zur Physik Toomer p. 464: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."
  210. Al-Khalili, Jim (4 January 2009)։ «The 'first true scientist'»։ BBC News։ Վերցված է 24 September 2013 
  211. Gorini Rosanna (October 2003)։ «Al-Haytham the man of experience. First steps in the science of vision» (PDF)։ Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine 2 (4): 53–55։ Վերցված է 2008-09-25 
  212. Al-Khalili Jim (2008-01-30)։ «It's time to herald the Arabic science that prefigure Darwin and Newton»։ The Guardian։ London։ Վերցված է 2013-09-24 
  213. Al-Khalili Jim (2008-01-29)։ «Science: Islam's forgotten geniuses»։ London: The Telegraph։ Վերցված է 2011-12-13 
  214. Anthony Parel, Ronald C. Keith Comparative Political Philosophy: Studies Under the Upas Tree Lexington Books, 2003 9780739106105 p. 186
    • «Abbasid Dynasty»։ Encyclopædia Britannica Online 
  215. Hamad Subani The Secret History of Iran Lulu.com 2013 9781304082893 74
  216. Jens Peter Laut Vielfalt türkischer Religionen Albert-Ludwigs-Universität Freiburg (German) p. 31
  217. Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters Encyclopedia of the Ottoman Empire Infobase Publishing 2010 9781438110257 p. 540
  218. Andreas Graeser Zenon von Kition: Positionen u. Probleme Walter de Gruyter 1975 9783110046731 p. 260
  219. «Islam in China»։ BBC։ Վերցված է 2011-08-10 
  220. Gardet L., Jomier J.։ «Islam»։ Encyclopaedia of Islam Online 
  221. «The Spread of Islam»։ Վերցված է 2 November 2013 
  222. «Ottoman Empire»։ Oxford Islamic Studies Online։ 6 May 2008։ Վերցված է 26 August 2010 
  223. Metcalf Barbara (2009)։ Islam in South Asia in Practice։ Princeton University Press։ էջ 104 
  224. Adas Michael, ed. (1993)։ Islamic and European Expansion։ Philadelphia: Temple University Press։ էջ 25 
  225. Israeli, Raphael (2002). Islam in China. p. 292. Lexington Books. 0-7391-0375-X.
  226. Dillon Michael (1999)։ China's Muslim Hui Community։ Curzon։ էջ 37։ ISBN 978-0-7007-1026-3 
  227. 263,0 263,1 263,2 263,3 263,4 Cenap Çakmak Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes] ABC-CLIO 2017 9781610692175 pp. 1425–1429
  228. A.C.S. Peacock Early Seljuq History: A New Interpretation Routledge 2013 9781135153694 p. 123
  229. Islamic Finance: Law, Economics, and Practice By Mahmoud A. El-Gamal p. 122 [2]
  230. The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social and Military History edited by Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts p. 917 [3]
  231. The Iraq Effect: The Middle East After the Iraq War By Frederic M. Wehrey p. 91 [4]
  232. Peter B. Golden: An Introduction to the History of the Turkic Peoples; In: Osman Karatay, Ankara 2002, p. 321
  233. "Ismail Safavi" Encyclopædia Iranica
  234. Nadir Shah and the Ja 'fari Madhhab Reconsidered, Ernest Tucker, Iranian Studies, Vol. 27, No. 1/4, Religion and Society in Islamic Iran during the Pre-Modern Era (1994), pp. 163–179, Published by: International Society for Iranian Studies [5]
  235. 271,0 271,1 271,2 271,3 271,4 Mary Hawkesworth, Maurice Kogan Encyclopedia of Government and Politics: 2-volume set Routledge 2013 9781136913327 pp. 270–271
  236. 272,0 272,1 272,2 Cenap Çakmak Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes] ABC-CLIO 2017 9781610692175 p. 665
  237. Jonathan Brown The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon Brill 2007 9789047420347 p. 313
  238. 274,0 274,1 Richard Gauvain Salafi Ritual Purity: In the Presence of God Routledge 2013 9780710313560 p. 6
  239. Spevack Aaron (2014)։ The Archetypal Sunni Scholar: Law, Theology, and Mysticism in the Synthesis of al-Bajuri (անգլերեն)։ SUNY Press։ էջեր 129–130։ ISBN 9781438453712 
  240. Barbara Freyer Stowasser Women in the Qur'an, Traditions, and Interpretation Oxford University Press 1994 978-0-199-87969-4
  241. Karen Bauer Gender Hierarchy in the Qur'an: Medieval Interpretations, Modern Responses Cambridge University Press 2015 978-1-316-24005-2 p. 115
  242. Aysha A. Hidayatullah Feminist Edges of the Qur'an Oxford University Press 2014 978-0-199-35957-8 p. 25
  243. Oliver Leaman The Qur'an: An Encyclopedia Taylor & Francis 2006 978-0-415-32639-1 p. 632
  244. Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. p. 170. Print. 1-59008-040-8
  245. Lapidus (2002), pp. 358, 378–380, 624
  246. Donald Quataert The Ottoman Empire, 1700-1922 Cambridge University Press 2005 9780521839105 p. 50
  247. 283,0 283,1 Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters Encyclopedia of the Ottoman Empire Infobase Publishing 2010 9781438110257 p. 260
  248. Esposito (2010, էջ. 146)
  249. «Graves desecrated in Mizdah»։ Libyan Herald։ 4 September 2013։ Վերցված է 2 November 2013 
  250. «New Turkey»։ Al-Ahram Weekly (488)։ 29 June – 5 July 2000։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 October 2010-ին։ Վերցված է 2010-05-16 
  251. Nicolas Laos The Metaphysics of World Order: A Synthesis of Philosophy, Theology, and Politics Wipf and Stock Publishers 2015 9781498201025 p. 177
  252. 288,0 288,1 Henri Lauzière The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century Columbia University Press 2015 9780231540179
  253. 289,0 289,1 Robert Rabil Salafism in Lebanon: From Apoliticism to Transnational Jihadism Georgetown University Press 2014 9781626161184 chapter: "Doctrine"
  254. Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century
  255. Marshall Cavendish Reference (2011)։ Illustrated Dictionary of the Muslim World։ Marshall Cavendish։ էջեր 113–։ ISBN 978-0-7614-7929-1 
  256. Robert L. Canfield (2002)։ Turko-Persia in Historical Perspective։ Cambridge University Press։ էջեր 131–։ ISBN 978-0-521-52291-5 
  257. «Search Results»։ oxfordreference.com 
  258. Muslim Minorities in the West: Visible and Invisible By Yvonne Yazbeck Haddad, Jane I. Smith, p. 271
  259. Bulliet, Richard, Pamela Crossley, Daniel Headrick, Steven Hirsch, Lyman Johnson, and David Northrup. The Earth and Its Peoples. 3. Boston: Houghton Mifflin, 2005. 0-618-42770-8
  260. Nigosian (2004, էջեր. 41)
  261. Esposito (2004, էջեր. 118,119,179) and Lapidus (2002, էջեր. 823–830)
  262. Rippin (2001, էջ. 288)
  263. *Goldman Merle (1986)։ «Religion in Post-Mao China»։ Annals of the American Academy of Political and Social Science 483 (1): 146–156։ doi:10.1177/0002716286483001013 
  264. p. 18*Elsie, Robert. 2000. A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture. C. Hurst & Co. 978-1-85065-570-1.
  265. Perrin Andrew (October 10, 2003)։ «Weakness in numbers»։ Time։ Վերցված է 2013-09-24  Կաղապար:Subscription needed
  266. «Huge rally for Turkish secularsim»։ BBC News։ 2011-04-29։ Վերցված է 2011-12-06 
  267. Saleh Heba (2011-10-15)։ «Tunisia moves against headscarves»։ BBC News։ Վերցված է 2011-12-06 
  268. Encyclopedia of Islam and the Muslim World, Thomson Gale, 2004
  269. «Political Islam: A movement in motion»։ Economist Magazine։ 3 January 2014։ Վերցված է 1 January 2014 
  270. «Are secular forces being squeezed out of Arab Spring?»։ BBC News։ 2011-08-09։ Վերցված է 2011-08-10 
  271. Kirkpatrick David D. (2011-12-03)։ «Egypt's vote puts emphasis on split over religious rule»։ The New York Times։ Վերցված է 2011-12-08 
  272. «Organization of the Islamic Conference»։ BBC News։ 2010-12-26։ Վերցված է 2013-09-24 
  273. «Ultraconservative Islam on rise in Mideast»։ MSNBC։ 2008-10-18։ Վերցված է 2013-09-24 
  274. Laying down the law: Islam's authority deficit։ The Economist։ 2007-06-28։ Վերցված է 2011-08-15 
  275. Slackman Michael (2008-12-23)։ «Jordanian students rebel, embracing conservative Islam»։ New York Times։ Վերցված է 2011-08-15 
  276. Slackman Michael (2007-01-28)։ «In Egypt, a new battle begins over the veil»։ The New York Times։ Վերցված է 2011-08-15 
  277. Beech Hannah (2007-02-22)։ «Why Indonesia matters»։ Time։ Վերցված է 2013-09-24  Կաղապար:Subscription needed
  278. Onishi Norimitsu (2001-11-01)։ «Rising Muslim power causes unrest in Nigeria and elsewhere»։ The New York Times։ Վերցված է 2011-11-17 
  279. «Muslims say their faith growing fast in Africa»։ wwrn.org։ Վերցված է 2011-11-17 
  280. Carl Bialik (9 April 2008)։ «Muslims May Have Overtaken Catholics a While Ago»։ The Wall Street Journal։ Վերցված է 5 September 2015 
  281. 317,0 317,1 «Islām»։ Encyclopædia Britannica Online։ Վերցված է 2010-08-25 
  282. «Islam Today»։ Islam: Empire of Faith (2000)։ PBS։ Վերցված է 2010-08-25։ «Islam, followed by more than a billion people today, is the world's third fastest growing religion.» 
  283. «Understanding Islam»։ Susan Headden։ U.S. News & World Report։ April 7, 2008։ Վերցված է 2010-08-25 
  284. «Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents»։ Adherents.com։ Վերցված է 2007-07-03 
    • Esposito (2003, էջեր. 275,306)
    • «Shariah»։ Encyclopædia Britannica Online 
    • «Sunnite»։ Encyclopædia Britannica Online 
  285. Hadi Enayat Islam and Secularism in Post-Colonial Thought: A Cartography of Asadian Genealogies Springer, 30.06.2017 9783319526119 p.48
  286. Rico Isaacs, Alessandro Frigerio Theorizing Central Asian Politics: The State, Ideology and Power Springer, 2018 9783319973555 p. 108
  287. Marlène Laruelle Being Muslim in Central Asia: Practices, Politics, and Identities BRILL, 11.01.2018 9789004357242 p. 21
  288. Ed. Esposito The Oxford History of Islam Oxford University Press 1999 9780195107999 p. 280
  289. «Barelvi – Oxford Reference»։ Oxfordreference.com։ doi:10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-908 (inactive 2018-09-08) 
  290. Usha Sanyal. Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century. Modern Asiantudies (1998), Cambridge University Press.
  291. «Ahl al-Sunnah wa'l-Jamaah»։ Oxfordreference.com 
  292. «Deobandis – Oxford Reference»։ Oxfordreference.com։ doi:10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-522 (inactive 2018-09-08) 
  293. The waning of the Umayyad caliphate by Tabarī, Carole Hillenbrand, 1989, pp. 37–38
  294. The Encyclopedia of Religion Vol.16, Mircea Eliade, Charles J. Adams, Macmillan, 1987, p. 243.
  295. «Ayatollah Khamenei's fatwa: Insulting the Mother of the Faithful Aisha is prohibited»։ Khamenei.ir (անգլերեն)։ 11 June 2016։ Վերցված է 21 January 2019 
  296. «Shiite leaders forbid insults against Sunnis»։ Al-monitor։ 2014-07-11։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2016-01-05-ին։ Վերցված է 2016-01-06 
  297. Trimingham (1998), p. 1
  298. 337,0 337,1 Ahmed Zarruq, Zaineb Istrabadi, Hamza Yusuf Hanson. The Principles of Sufism. Amal Press. 2008.
  299. Corrections of Popular Versions of Poems From Rumi's Divan, http://www.dar-al-masnavi.org/corrections_popular.html 
  300. Ibrahim Gamard, Rumi and Self-Discovery, http://www.dar-al-masnavi.org/self-discovery.html 
  301. Chittick William C (2008)։ Sufism: A Beginner's Guide։ ISBN 9781780740522։ Վերցված է 17 January 2015 
  302. Nasr Seyyed Hossein Nasr (1993)։ An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines։ ISBN 9780791415153։ Վերցված է 17 January 2015 
  303. Chittick (2008), pp. 3–4, 11
  304. Alvi Farhat։ «The Significant Role of Sufism in Central Asia» 
  305. Johns Anthony H (1995)։ «Sufism in Southeast Asia: Reflections and Reconsiderations»։ Journal of Southeast Asian Studies 26 (1): 169–183։ JSTOR 20071709 
  306. 345,0 345,1 345,2 «Chapter 1: Religious Affiliation»։ The World's Muslims: Unity and Diversity։ Pew Research Center's Religion & Public Life Project։ August 9, 2012։ Վերցված է 4 September 2013 
  307. "Sufism and Religious Brotherhoods in Senegal", Babou, Cheikh Anta, The International Journal of African Historical Studies, v. 40 no. 1 (2007) pp. 184–186
  308. «Who Are the Ahmadi?»։ bbc.co.uk։ Վերցված է 6 October 2013 
    • Breach of Faith։ Human Rights Watch։ June 2005։ էջ 8։ Վերցված է March 29, 2014։ «Estimates of around 20 million would be appropriate» 
    • Larry DeVries, Don Baker, Dan Overmyer (2011-01-01)։ Asian Religions in British Columbia։ University of Columbia Press։ ISBN 978-0-7748-1662-5։ Վերցված է March 29, 2014։ «The community currently numbers around 15 million spread around the world» 
    • Juan Eduardo Campo (2009)։ Encyclopedia of Islam։ էջ 24։ ISBN 978-0-8160-5454-1։ Վերցված է March 29, 2014։ «The total size of the Ahmadiyya community in 2001 was estimated to be more than 10 million» 
    • «Ahmadiyya Muslims»։ pbs.org։ Վերցված է 6 October 2013 
    • A figure of 10-20 million represents approximately 1% of the Muslim population. See also Ahmadiyya by country.
  309. http://www.iranicaonline.org/articles/bektasiya
  310. Jorgen S Nielsen Muslim Political Participation in Europe Edinburgh University Press 2013 978-0-748-67753-5 page 255
  311. Robert Brenton Betts (2013-07-31)։ The Sunni-Shi'a Divide: Islam's Internal Divisions and Their Global Consequences։ էջեր 14–15։ ISBN 9781612345222։ Վերցված է 7 January 2015 
  312. Benakis Theodoros (13 January 2014)։ «Islamophoobia in Europe!»։ New Europe (Brussels)։ Վերցված է 20 October 2015։ «Anyone who has travelled to Central Asia knows of the non-denominational Muslims—those who are neither Shiites nor Sounites, but who accept Islam as a religion generally.» 
  313. Longton Gary Gurr (2014)։ «Isis Jihadist group made me wonder about non-denominational Muslims»։ The Sentinel։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 March 2017-ին։ Վերցված է 21 October 2015։ «THE appalling and catastrophic pictures of the so-called new extremist Isis Jihadist group made me think about someone who can say I am a Muslim of a non-denominational standpoint, and to my surprise/ignorance, such people exist. Online, I found something called the people's mosque, which makes itself clear that it's 100 per cent non-denominational and most importantly, 100 per cent non-judgmental.» 
  314. Kirkham Bri (2015)։ «Indiana Blood Center cancels 'Muslims for Life' blood drive»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 25 November 2015-ին։ Վերցված է 21 October 2015։ «Ball State Student Sadie Sial identifies as a non-denominational Muslim, and her parents belong to the Ahmadiyya Muslim Community. She has participated in multiple blood drives through the Indiana Blood Center.» 
  315. Pollack Kenneth (2014)։ Unthinkable: Iran, the Bomb, and American Strategy։ էջ 29։ ISBN 9781476733937։ «Although many Iranian hardliners are Shi'a chauvinists, Khomeini's ideology saw the revolution as pan-Islamist, and therefore embracing Sunni, Shi'a, Sufi, and other, more nondenominational Muslims» 
  316. Cughtai Muhammad Ikram (2005)։ Jamāl Al-Dīn Al-Afghāni: An Apostle of Islamic Resurgence։ էջ 454։ «Condemning the historically prevailing trend of blindly imitating religious leaders, al- Afghani revised to identity himself with a specific sect or imam by insisting that he was just a Muslim and a scholar with his own interpretation of Islam.» 
  317. Jones Justin (201)։ Shi'a Islam in Colonial India: Religion, Community and Sectarianism։ էջեր 25–26։ ISBN 9781139501231 
  318. Ahmed Khaled։ «Was Jinnah a Shia or a Sunni?»։ The Friday Times։ Վերցված է 23 October 2015 
  319. Burns Robert (2011)։ Christianity, Islam, and the West։ էջ 55։ ISBN 9780761855606։ «40 per cent called themselves "just a Muslim" according to the Council of American-Islamic relations» 
  320. Tatari Eren (2014)։ Muslims in British Local Government: Representing Minority Interests in Hackney, Newham and Tower Hamlets։ էջ 111։ ISBN 9789004272262։ «Nineteen said that they are Sunni Muslims, six said they are just Muslim without specifying a sect, two said they are Ahmadi, and two said their families are Alevi» 
  321. Lopez Ralph (2008)։ Truth in the Age of Bushism։ էջ 65։ ISBN 9781434896155։ «Many Iraqis take offense at reporters' efforts to identify them as Sunni or Shiite. A 2004 Iraq Centre for Research and Strategic Studies poll found the largest category of Iraqis classified themselves as "just Muslim."» 
  322. House of Justice Universal։ «One Common Faith»։ reference.bahai.org։ Վերցված է 1 April 2017 
  323. CIA retrieved 21 December 2011
  324. 364,0 364,1 Miller (2009)
  325. Miller (2009, էջ. 11)
  326. Ba-Yunus Ilyas, Kone, Kassim (2006)։ Muslims in the United States։ Greenwood Publishing Group։ էջ 172։ ISBN 978-0-313-32825-1 
  327. Whaling Frank (1987)։ Religion in today's world: the religious situation of the world from 1945 to the present day։ T & T Clark։ էջ 38։ ISBN 978-0-567-09452-0 
  328. «Islam: An Overview in Oxford Islamic Studies Online»։ Oxfordislamicstudies.com։ 2008-05-06։ Վերցված է 2010-05-16 Կաղապար:Subscription needed
  329. «Secrets of Islam»։ U.S. News & World Report։ Վերցված է 2013-09-24  Information provided by the International Population Center, Department of Geography, San Diego State University (2005).
  330. Miller (2009, էջեր. 15,17)
  331. «Number of Muslim by country»։ nationmaster.com։ Վերցված է 2007-05-30 
  332. «داده‌ها و اطلاعات آماری»։ www.amar.org.ir 
  333. «The World Factbook – China»։ CIA World Factbook։ Վերցված է 2009-06-15 
  334. «China (includes Hong Kong, Macau, and Tibet)»։ State.gov։ Վերցված է 2013-09-24 
  335. «NW China region eyes global Muslim market»։ China Daily։ 2008-07-09։ Վերցված է 2009-07-14 
  336. «Muslim Media Network»։ Muslim Media Network։ 2008-03-24։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-03-27-ին։ Վերցված է 2009-07-14 
  337. Secrets of Islam, U.S. News & World Report. Information provided by the International Population Center, Department of Geography, San Diego State University.
  338. The Mosque in America: A National Portrait Archived 2010-06-17 at the Wayback Machine. Council on American-Islamic Relations (CAIR). April 26, 2001. Retrieved on 2010-08-01.
  339. «site»։ BBC News։ 2005-12-23։ Վերցված է 2010-04-01 
  340. «'Islamic' Culture: A Groundless Myth»։ nytimes.com։ 4 November 2011։ Վերցված է 25 November 2013 
  341. Esposito (2010, էջ. 56)
  342. "Islam", The New Encyclopædia Britannica (2005)
  343. Isichei Elizabeth Allo (1997)։ Elizabeth Allo Isichei, A history of African societies to 1870, p. 175. Cambridge University Press, 1997։ ISBN 978-0-521-45599-2։ Վերցված է 2010-08-06 
  344. Marilyn Jenkins-Madina, Richard Ettinghauset and Architecture 650–1250, Yale University Press, 0-300-08869-8, p. 3
  345. Salim Ayduz, Ibrahim Kalin, Caner Dagli (2014)։ The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam։ Oxford University Press։ ISBN 9780199812578։ «Figural representation is virtually unused in Islamic art because of Islam's strong antagonism of idolatry. It was important for Muslim scholars and artists to find a style of art that represented the Islamic ideals of unity (tawhid) and order without figural representation. Geometric patterns perfectly suited this goal.» 
  346. Patheos Library – Islam Sacred Time – Patheos.com
  347. Ghamidi (2001): Customs and Behavioral Laws Archived 2013-09-23 at the Wayback Machine.
  348. https://web.archive.org/web/20181004185944/https://en.m.wikisource.org/wiki/Divine_Comedy_(Longfellow_1867)/Volume_1/Canto_28
  349. Erwin Fahlbusch (1999)։ The Encyclopedia of Christianity, Volume 2։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 759։ ISBN 9789004116955 
  350. Warraq Ibn (2003)։ Leaving Islam: Apostates Speak Out։ Prometheus Books։ էջ 67։ ISBN 978-1-59102-068-4 
  351. Kammuna Ibn (1971)։ Examination of the Three Faiths։ Berkeley and Los Angeles: Moshe Perlmann։ էջեր 148–149 
  352. 393,0 393,1 Oussani Gabriel։ «Mohammed and Mohammedanism»։ Newadvent.org։ Catholic Encyclopedia։ Վերցված է April 16, 2006 
  353. Warraq Ibn (2000)։ The Quest for Historical Muhammad (1st ed.)։ Amherst, MA: Prometheus Books։ էջ 103։ ISBN 978-1-57392-787-1 
  354. Bible in Mohammedian Literature., by Kaufmann Kohler Duncan B. McDonald, Jewish Encyclopedia. Retrieved April 22, 2006.
  355. Spencer Robert (2002)։ Islam Unveiled: Disturbing Questions About the World's Fastest Growing Faith։ Encounter Books։ էջեր 22–63։ ISBN 978-1-893554-58-0 
  356. «Saudi Arabia – Country report – Freedom in the World – 2005» 
  357. Timothy Garton Ash (2006-10-05)։ «Islam in Europe»։ The New York Review of Books 
  358. Modood Tariq (April 6, 2006)։ Multiculturalism, Muslims and Citizenship: A European Approach (1st ed.)։ Routledge։ էջ 29։ ISBN 978-0-415-35515-5 


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "note", but no corresponding <references group="note"/> tag was found, or a closing </ref> is missing