Աբու Համիդ ալ-Ղազալի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամադ ալ-Ղազալի աթ-Թուսի
ابو حامد محمد بن محمد الغزالى
Al-Ghazali.png
Ծնվել է 1058[1]
Ծննդավայր Թուս, Իրան
Մահացել է դեկտեմբերի 19, 1111
Մահվան վայր Թուս, Իրան
Քաղաքացիություն Black flag.svg Աբասյան խալիֆայություն
Սելջուկյան սուլթանություն
Կրոն իսլամ, սուննի իսլամ, շաֆի և սուֆիզմ
Երկեր The Alchemy of Happiness, The Incoherence of the Philosophers և The Revival of the Religious Sciences
Մասնագիտություն փիլիսոփա, մութաքալլիմ, ինքնակենսագիր և աստվածաբան
Al-Ghazali Վիքիպահեստում

Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի աթ-Թուսի (արաբ․՝ ابو حامد محمد بن محمد الغزالى‎‎, Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի, 1058[1], Թուս, Իրան - դեկտեմբերի 19, 1111, Թուս, Իրան), իսլամական աստվածաբան, իրավագետ, փիլիսոփա և միստիկ։ Ծնունդով Պարսկաստանի (այժմ՝ Իրան) Խորասան մարզից է[2]: Սուֆիզմի հիմնադիր առավել հեղինակավոր ուսուցիչներից մեկն է։ Ալ-Ղազալիի գործունեությունն ուղղված է եղել սուֆիզմի բազմակողմանի ու համակարգված համակարգի ստեղծմանը, ինչպես նաև սուֆիզմի տեսական հիմքերի ձևակերպմանը:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարունի (Հարուն ալ-Ռաշիդ) դամբարանը Թուսում, ենթադրաբար ալ-Ղազալիի դամբարանը եղել է մուտքի մոտ
Ալ-Ղազալիի եմթադրյալ դամբարանը

Աբու Համիդ ալ-Ղազալին ծնվել է 1058 թվականին[3]: Նրա ընտանիքն ապրել է Թուսում և ուներ պարսկական արմատներ։ Աբու Համիդի հայրը եղել է բուրդ մանող։ Նա կյանքից շուտ է հեռացել և նրա որդիների՝ Աբու Համիդի ու նրա եղբայր Աբուլ-Ֆուտուհա Ահմեդի դաստիարակությամբ զբաղվել է հոր ընկերներից մեկը։ Շուտով հոր կողմից թողած ժառանգությունը վերջացել է, և քանի որ հոր ընկերն ինքը շատ աղքատ էր, եղբայրներին առաջարկել է մեդրեսում ընդունվել որպես սովորողներ, որպեսզի ապրուստի միջոցներ հայթայթեն։

1070 թվականին ալ-Ղազալին եղբոր հետ գնացել է Ջուրջան (Գորգան), որպեսզի կրթությունը շարունակի իմամ Ահմեդ ար-Ռազիկանի և Աբուլ-Կասիմ Ջուրջանիի մոտ։ 1080 թվականին ալ-Ղազալին մեկնել է Նիշապուր, որպեսզի աշակերտի հայտնի մուսուլման գիտնական Աբուլ-Մաալի ալ-Ջուվայնիի մոտ (մահացել է 1085 թվականին), որը հայտնի է որպես Իմամ ալ-Հարամայն[4])։ Ալ-Ջուվայնի իմամի մոտ Աբու Համիդն ուսումնասիրել է ֆիքհ, իսլամական իրավաբանության հիմքեր, աշարիականության քալամ և այլ գիտաճյուղեր։ Ալ-Ղազալիին սուֆիզմի նրբությունները սովորեցնող ուսուցիչների թվում էին Ֆազլ իբն Մուհամմադ ալ-Ֆարամիզին (Աբուլ-Քասիմ ալ-Քուշայրիի աշակերտը) և Յուսուֆ ան-Նասաջը:

Շուտով երիտասարդ և տաղանդավոր աստվածաբանին նկատել է սելջուկ վեզիր Նիզամ ալ-Մուլքը: Նա ալ-Ղազալիին հրավիրել է Բաղդադ և հանձնարարել ղեկավարել Նիզամիայի մեդրեսեն։ 1091-1095 թվականներին նա իր կողմից ստեղծված գիտական հաստատությունում դասավանդել է իսլամական իրավունք։ Մեդրեսում սովորում էին մոտավորապես 300 աշակերտ, որոնց թվում էին Աբու Բաքր իբն ալ-Արամին[5], Աբու Ջիլդ իբն ար-Ռազարը, Աբու Գայս ալ-Ջայլին, ալ-Բարբաբազին, Աբուլ-Բայիհ ալ-Բաքրաջին, Աբուլ-Աբբաս ալ-Աքլիշին, Աբդուլ-Քադիր ալ-Ջիլանին, Մուհամմադ իբն Յահիա աշ-Շաֆիին և իսլամիստական հայտնի այլ աստվածաբաններ։

1092 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքն սպանվել է իսլամիստների ձեռքով, և 1095 թվականին ալ-Ղազալին հաջ կատարելու պատրվակով իր ընտանիքի հետ լքել է Բաղդադը[3]: Ինքը՝ ալ-Ղազալին, իր այս քայլը բացատրել է հետևյալ կերպ.

«Այնուհետև, նայելով ինձ մյուս կողմից, ես զգացի, որ իմ դրությունը շատ վտանգավոր է, և ես շատ կապած եմ այն ամենի հետ, ինչը ձեռք եմ բերել երկրային կյանքում, և ընդհանրապես այն ամենի հետ, ինչը շրջապատում է ինձ: Ապա ես, հետամուտ լինելով իմ գործերին, տեսա, որ լավագույնը, ինչով կարող եմ զբաղվել՝ դասավանդելն ու ուսուցանելն է: Բայց դրանք այն գիտություններն էին, որոնք ոչ մի օգուտ չէին բերում այս աշխարհում և այդքան էլ կարևոր չէին երկրային ապականված կյանքի համար: Ես հիշեցի ուսուցանելու իմ մտադրության մասին, և պարզվեց, որ դա անում եմ ոչ թե զուտ հանուն Ալլահի, այլ հանուն փառքի ու պատվի: Այդ ժամանակ ես համոզվեցի, որ գտնվում եմ անունդի եզրին և արդյունքում կարող եմ դժոխք ընկնել, եթե չսկսեմ ուղղել իմ վիճակը: Ուստի ես որոշեցի մեկնել Բաղդադից, քանի որ իմ դրության մասին մտքերս ինձ հանգիստ չէին տալիս, և իմ հոգուն (նաֆսու) այս քայլն ամենևին դուր չէր եկել, և այն սկսել էր ինձ հակառակվել։ Եվ այսպիսով, ես սկսեցի տատանվել իմ անսանձ կրքի ու եսասիրության և այն աշխարհի կոչերի միջև մինչ այն պահը, երբ գործն ընտրությունից հասավ անհրաժեշտության...»

— Իմամ Ալ-Ղազալի աթ-Թուսիի կենսագրությունը[6]

11 տարվա ընթացքում՝ մինչև 1106 թվականը, ալ-Ղազալին իր կյանքն անցկացրել է որպես ճգնավոր: Սկզբում նա ապրել է Լևանտում: Դամասկոսում նա առանձնանալով հաղորդակից է դարձել սուֆիական պրակտիկային (հալվաթ)՝ կատարելով ներքին վարժություններ (ռիյազաթ) և հոգևոր ջանքեր (մուջահադաթ): Որոշ ժամանակ ալՂազալին ծառայության մեջ է եղել Օմայանների մզկիթում (իթիկաֆ): Այնուհետև մեկնել է Երուսաղեմ (Բայթ ուլ-Մուքադաս): Այնտեղ ժամանակի մեծ մասն անցկացրել է Ժայռի գմբեթ մզկիթում, որը գտնվում է Ալ-Ակսա մզկիթի մոտ: Երուսաղեմում ալ-Ղազալին սկսել է գրել իր ամենահայտնի՝ «Կրոնական գիտությունների հարություն» գիրքը, որն ավարտել է Դամասկոսում: Դամասկոս վերադառնալուց հետո նա ուխտագնացություն է կատարել Մեքքա և այցելել Մուհամմադ մարգարեի գերեզմանին Մեդինայում: Այդ տարիներին գրել է իր համեմատաբար հայտնի ստեղծագործությունները:

1106 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքի որդին՝ Ֆահր ալ-Մուլքը ալ-Ղազալիին առաջարկել է վերադառանալ դասավանդելուն, ալ-Ղազալին նորից դասախոսություններ է կարդացել Նիշապուրի Նիզամիա մեդրեսում[3]: Նիշապուրում ալ-Ղազալին ծանոթացել է շեյխ Աբու Ալի ալ-Ֆարմադիի հետ, որը նակշբանդիական տարիկաթի շեյխերի շղթայում (սիլսիլիայում): Ալ-Ֆարմադի ղեկավարությամբ և խրատներով նա կարողացել է հաղթահարել սուֆիզմի բոլոր աստիճանները:

Ալ-Ղազալին իր մահից ոչ շատ շուտ թողել է դասավանդումն ու վերադարձել Թուս: Այնտեղ նա ապրել է մի խցում և երիտասարդներին սովորեցրել սուֆիական ապրելակերպը: Ալ-Ղազալին մահացել է 1111 թվականի դեկտեմբերին՝ 53 տարեկան հասակում[7]: Ըստ Աբդուլ-Հաֆուրա Ֆարիսի՝ ալ-Ղազալին ունեցել է մի քանի աղջիկներ և ոչ մի տղա[8]:

Աստվածաբանական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբու Համիդ ալ-Ղազալին եղել է շաֆիիտական իրավական դպրոցի (մազհաբ) և աշարիտական աքիդի հետևորդ: Նրա աշխատություններն օժանդակել են սուֆիզմի կանոնավոր ներկայացման զարգացմանը և նրա ներդրմանն օրթոդոքսալ սուննիական իսլամի մեջ: Ալ-Ղազալին քննադատական քննարկման է ենթարկել իսլամական գաղափարի բոլոր հիմնական ուղղությունները` սկսած իսլամական աստվածաբանությունից, սուֆիզմից, իսլամիզմից մինչ փիլիսոփայություն[9]:

Քալամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալ-Ղազալիի մտքերը կարևոր ազդեցություն են ունեցել միջնադարյան ինչպես իսլամադավան, այնպես էլ քրիստոնյա փիլիսոփաների վրա[2]: Ալ-Ղազալին համարվում է նաև աշարիտական քալամի ականավոր ներկայացուցիչ (փաստացի քալամի վերջին ականավոր փիլիսոփա, որն ավարտել է աշարիտական մետաֆիզիկայի ստեղծումը) և սուֆիզմի հիմնադիր աստվածաբան։ Նրա՝ ինքնախորասույզ մտածողի և միստիկի կերպարը, որ չի հրաժարվում իր գիտելիքները ուրիշներին փոխանցելուց, սակայն խուսափում է աշխարհիկ փառաբանությունից և իշխանությունից, շատ հանրաճանաչ է որպես «իրական» մուսուլմանի՝ մումինի օրինակ։

Ալ-Ղազալին ներմուծել է ջիհադ հասկացության նոր մեկնաբանությունը Ղուրանում։ Ալ-Ղազալիի կարծիքով այատայի 95-րդ Ան Նիսա սուրահում («Կանայք») խոսքը վերաբերում է ոչ թե մարտի դաշտում կռվին, այլ սեփական ցածրագույն «ես»-ին հաղթահարելուն[10]: Ջիհադի մասին թեման ներկայացրել է «Ալ-Վասիտ ֆիլ մազհաբ» գրքում (6-րդ հատոր)[11]:

Ալ-Ղազալին մարդկանց, ըստ իրենց ճանաչողական կարողությունների մակարդակի, բաժանել է 2 կատեգորիայի՝ «լայն հասարակություն», «զանգված» (ալ-ամմա, ալ-ավամմ), և «ընտրյալներ» (ալ-հասսա): Առաջին կատերգորիայում ներառել է շարքային հավատացյալներին, որոնք կուրորեն հետևում են կրոնական ավանդույթներին: Այդպիսի մարդկանց չի կարելի ներկայացնել սուրբ տեքստերի խորհրդանշական-այլաբանական մեկնաբանությունը: Նա առաջին կատեգոիայում է ընդգրկել նաև մութաքալլիմներին, որոնց գործառույթը պետք է սահմանափակել իսլամի դրույթները նորամուծություններից (բիդա) պաշտպանելով: Երկրորդ կատեգորիայում նա ընդգրկել է առաջին հերթին փիլիսոփաներին և սուֆիականներին, որոնք ինտուիցիայի օգնությամբ հանգում են կենցաղի վերաբերյալ մոնիստական հայացքների (իլհամ)[3]:

Փիլիսոփաներից ալ-Ղազալիի քննադատության հիմնական սուբյեկտներ են դարձել Արիստոտելը, ալ-Ֆարաբին և Ավիցեննան: Ապացուցելով իմացության փիլիսոփայական ուղիների անհամապատասխանությունը՝ ալ-Ղազալին մշտապես կիրառել է հերքման փիլիսոփայական մեթոդները՝ լայնորեն դիմելով արիստոտելյան տրամաբանության հնարներին: Ճշմարտության որոնման նրա շարժիչ ուժերը կասկածն ու թերահավատությունն էին[9]:

Սուֆիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալ-Ղազալին շատ կարևոր դեր է խաղացել սուֆիզմի հասկացություններն ու շարիաթի օրենքները համադրելու գործում: Նա այն մարդկանցից էր, որ իր աշխատանքներում տվել է սուֆիզմի պաշտոնական նկարագրությունը[2]: Երբ (հատկապես մեկուսացման տարիներին) նա սկսել է հանգամանորեն ուսւմնասիրել գիտությունները (քալամ, փիլիսոփայություն, իսմայիլականություն, սուննիական դավանաբանություն), եզրակացրել է, որ ռացիոնալ հորինված հավատը կենսական չէ, և լրջորեն դիմել է սուֆիզմին: Նա հասկացել է, որ բարոյական սկզբունքները պետք է հիմնված լինեն Ալլահի հետ անմիջական կապի, ինչպես նաև ապրումների սեփական փորձի վրա: Կարևոր է լուսավորության կամ աստվածային շնորհի ձեռքբերումը, որի համար անհրաժեշտ է ազատվել բոլոր տեսակի արհեստականություններից:

Ալ-Ղազալին առանձնացրել է կյանքի երեք մակարդակ:

  1. Բարձրագույն մակարդակն զբաղեցրել է Ալլահը, որն ինքնին բավարար է:
  2. Ցածրագույն մակարդակը կազմում է Ալլահի կողմից սահմանված նյութական աշխարհը:
  3. Նրանց միջև գտնվում է մարդկանց աշխարհը, որոնց հոգիներն ազատ կամք ունեն: Ալլահի կողմից նրանց տրվում են գաղափարներ և հակումներ, սակայն գործերը որոշվում են միայն մարդկանց կամքով:

Ալ-Ղազալին սուֆիզմի գործնական կիրառությունը տեսել է մարդկանց բարոյական կատարելագործման ուսուցման ուղղության մեջ: Նա մերժել է Աստծո հետ գոյաբանական միության վերաբերյալ սուֆիների պահանջները և «միությունն» ընդունել միայն որպես աստվածության ճանաչողական բարձրագույն ուժի ըմբռնման խորհրդանիշ[3]:

Տիտղոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալ-Ղազալիի աշխատություններն իսլամական աշխարհում բարձր են գնահատվել: Նա ստացել է բազմաթիվ տիտղոսներ, այդ թվում՝ Շարաֆուլ-Ա’իմմա (արաբ․՝ شرف الائمة‎‎), Զայնուդ-դին (արաբ․՝ زین الدین‎‎՝ կրոնի գեղեցկություն), Հուջաթուլ-իսլամ (արաբ․՝ حجة الاسلام‎‎՝ իսլամի փաստարկ) և այլն[2]: Իսլամական այնպիսի աստվածաբաններ, ինչպիսիք են ալ-Զահաբին, աս-Սույուտին, ան-Նավավին, Իբն Ասակիրը, ալ-Ղազալիին համարել են 5 դարի հիջրայի «նորոգիչ»: Ալ-Ղազալիի ուսմունքի բազմակողմանիությունը պատճառ է դարձել, որ մահմեդական դոգմատիստները նրան միաժամանակ ենթարկել են քննադատության և մեծարել որպես «իսլամի փաստարկ»: Ժամանակակից աշխարհում ալ-Ղազալին իսլամական ամենահեղինակավոր աստվաբաններից մեկն է[3]: Շեյխ Համզա Յուսուֆը նրա մասին գրել է որպես մի մարդու, որը «բառացիորեն փրկել է իսլամը»[12]

Այն բանից հետո, երբ դեռ երիտասարդ ալ-Ղազալին գրել է «ալ-Մանհուլ ֆի ուսուլ ալ-ֆիկհ» (Իսլամական իրավունքի հիմունքները, 1109 թվական), նրա ուսուցիչ Աբդուլ-Մալիք ալ-Ջուվեյնին ասել է. «Դու թաղեցիր ինձ, երբ ես դեռ կենդանի եմ, միթե դու չես կարող սպասել, մինչև ես մահանամ: Քո գիրքը ծածկում է իմ գիրքը»[13]:

Հաֆիզ ազ-Զահաբին (մահացել է 1348 թվականին) ալ-Ղազալիի կենսագրության մեջ գրել է. «Ալ-Ղազալի՝ շեյխ, իմամ, գիտելիքների օվկիանոս, իսլամի փաստարկ, իր ժամանակի ֆենոմեն, կրոնի գեղեցկություն, Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Ահմադ աթ-Թուսի աշ-Շաֆիի ալ-Ղազալի: Բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ, չափազանց սրամիտ: Իսլամական իրավունք սովորել է իր քաղաքում, այնուհետև տեղափոխվել է Նայսաբուր և հայտնվել ուսանողների շրջանում, սովորել է իմամ ալ-Հարամայնի մոտ և կարճ ժամանակում ամբողջովին կլանվել իսլամական իրավունքով, և բանավեճերում դարձել ճարտասան ու հմուտ և բանավիճողների գլխավորն էր»[14]:

Ալ-Ղազալիի ազդեցությունը համաշխարհային փիլիսոփայության և աշխարհայացքի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալ-Ղազալի աշխատանքներն սկսել են միանգամից թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով: Նա հայտնի է դարձել քրիստոնյա Եվրոպայում և հրեական համայնքներում[15][16]:

Ազդեցությունը քրիստոնեության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նրա գրվածքները ծանոթ էին Թովմա Աքվինացուն, որը նրան բարձր է գնահատել[17]:

12-րդ դարի վերջին «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատությունը թարգմանվել է լատիներեն ու լայնորեն տարածվել: «Logica et philosophia Algazelis» աշխատությունը թարգմանել է Դոմինիկ Գունդիսսալին հրեա գիտնական Ավենդաուտի հետ: Այդ թարգմանությունը Եվրոպայում դարձել է արաբական փիլիսոփայության ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրը: Այնուամենայնիվ, ալ-Ղազալին սխալմամբ համարվել է Ավիցեննայի հետևորդը:

Ազդեցությունը հրեական մտքի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

12-13-րդ դարերում արաբական Իսպանիայի հրեա բնակչությունն ակտիվորեն տիրապետում էր արաբերենին, և հրեա մտածողները կարող էին անմիջականորեն ընկալել արաբական գրականությունը: Եհուդա Հալևին Արիստոտելի դեմ իր բանավեճային աշխատանքներում հետևել է ալ-Ղազալիի դիրքորոշմանը («Փիլիսոփաների ինքնահերքում»)՝ փիլիսոփայության անհստակությանը հակադրելով մաթեմատիկան ու տրամաբանությունը: Աբրահամ իբն Դաուդը «Էմունա Ռամա» (եբր.՝ אמונה רמה‎, «Բարձրյալ հավատք») աշխատության մեջ կամքի, մտադրության ու էքստազի հայեցակարգերում հետևել է Ավիցեննային ու ալ-Ղազալիին (ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատություն)[16]:

Ալ-Ղազալիի աշխատությունները հետագայում բազմիցս թարգմանվել են հրեերեն, առաջին թարգմանիչներից մեկը եղել է Իսաակ Ալբալագը: Նրա աշխատանքները մեծ տարածում ունեին, նրա մահից հետո կատարվել է ևս երկու թարգմանություն[16]:

Ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատության «De’ôt ha-Fîlôsôfîm» կամ «Kavvanôt ha-Fîlôsôfîm» վերնագրերով հրեերեն թարգմանությունները եվրոպական հրեաների շրջանում դարձել են գրեթե ամենատարածված փիլիսոփայական տեքստերը:

Հրեական օրենքների ու կենսակերպի մասին իրենց գրվածքներում Ալ-Ղազալիից մեջբերումներ կատարել են այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Մայմոնիդը, Աբրահամ Հասիդը, Օբադիա իբն Խասդայը և կաբալիստ Աբրահամ Գավիսոնը Թլեմսենից:

Սկեպտիցիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալ-Ղազալիի ռացիոնալիզմը, պատճառականությունը կասկածի ենթարկելու և պատճառների ու հետևանքների միջև կապերը խզելու փորձերը, որոնք կարող են լինել ոչ այլ ինչ, եթե ոչ իրադարձությունների պարզ հաջորդականություն, բազմաթիվ հեղինակների կողմից մեկնաբանվել են որպես ժամանակակից սկեպտիցիզմի նախամուտք[18]:

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ալ-Ղազալիի ինքնակենսագրության վերջին էջը

Աբու Համիդ ալ-Ղազալին աստվածաբանական գիտությունների, փիլիսոփայության ու սուֆիզմի մասին ավելի քան 70 գրքերի հեղինակ է[2]: Նրա գլխավոր աշխատանքները կրում են բանավեճային բնույթ:

Կրոնական գիտությունների հարություն

Ալ-Ղազալիի հիմնական աշխատությունը «Կրոնական գիտությունների հարություն» (արաբ․՝ إحياء علوم الدين‎‎) տրակտատն է, որտեղ բացահայտվում են պաշտամունքային պրակտիկային (իբադաթ), սոցիալապես նշանակալից սովորույթներին (ադաթ), բնավորության «կործանարար» գծերին (մուհլիկաթ) և փրկության տանող գծերին վերաբերող հարցեր (մունջիյաթ)[3]: Այս տրակտատում ալ-Ղազալին սահմանում է սուֆիական հիմնական արժեքներն ու իդեալները՝ համբերություն, սեր, աղքատություն, մենակեցություն: «Հարություն» նշանակում է սուննիական քարացած հայացքների համակարգի վերակենդանացման ձգտում, որ սահմանում է ճշմարտությունը ճանաչելու ուղիները և զուգակցում է խելքը, անկեղծությունն ու սերը, ազնվությունն ու ձգտումն առ Ալլահ: Մի կողմից նա խելքը գնահատում է որպես ճանաչողության համար անհրաժեշտություն, որն ներառում է տրամաբանությունը, պրակտիկան, կասկածներն ու օբյեկտիվությունը: Մյուս կողմից նա ինտուիցիայի ու էքստազի փայլատակման մակարդակները որոշում է Ալլահին մոտ լինելու չափով և խոսում է սուֆիական կոլեկտիվ ծիսակարգերի մասին:

Սուֆիզմ
  • Կումիյա-ե սա’դատ (արաբ․՝ كمياء السعادة ‎‎ – Երջանկության էլիքսիր) – սուֆիզմի մասին գիրք՝ գրված պարսկերենով: Այս գրքում ալ-Ղազալին քննադատել է իր ժամանակակից ուլեմներին, որոնք կրոնական գիտելիքները վերածել են աշխարհիկ նպատակներին հասնելու միջոցների[19]
  • Միշքատ ալ-անվար («Լույսի որմնախորշ») – հադիսի բացատրությունը 70 հազար բացահայտումների մասին[20]:
Փիլիսոփայություն
  • Մաքասիդ ալ-ֆալասիֆա (1094) (արաբ․՝ مقاصد الفلاسفة‎‎ – փիլիսոփաների մտադրություններ) – գիրք, որում տրված է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանության, ֆիզիկայի և մետաֆիզիկայի հիմնական դրույթների օբյեկտիվ ու համակարգված շարադրանքը:
  • Տահաֆուտ ալ-ֆալասիֆա (արաբ․՝ تهافت الفلاسفة‎‎ – փիլիսոփաների ինքնահերքում) – աշխատություն, որը հայտնի է դարձել արևմուտքում և համարվում է փիլիսոփայական դպրոցի հերքում, վերջինս արաբական միջավայրում հայտնի է «ֆալյասիֆա» անունով (հիմականում ալ-Քինդիի հետևորդները): Այս գրքի վերնագրի ընկալումը որպես հարձակում փիլիսոփայության վրա ընդհանրապես թարգմանիչների կեղծ ընկերների տիպական օրինակ է: Լավ հայտնի է Իբն Ռուշդի՝ ալ-Ղազալիի «Տահաֆուտ ալ-տահաֆուտ» աշխատության հերքումով գիրքը (Ինքնահերքում ինքնահերքում), հայտնի է նաև հրական ավանդույթներում:
Աստվածաբանություն
  • Ալ-իկտիսադ ֆի լը-իտիկադ (1095) (արաբ․՝ الاقتصاد في الاعتقاد‎‎ – աստվածաբանության միջին ուղի)
  • Ար-ռիսալիա ալ-Քուդսիյա (1097) («Նամակ Երուսաղեմից»)
  • Կիտաբ ալ-արբաին ֆի ուսուլ ալ-դին («Քառասուն գլուխ հավատի սկզբունքների մասին»)
  • Միզան ալ-համալ (1095) (արաբ․՝ ميزان العمل‎‎)
  • Ֆայսալ աթ-տաֆրիկ բայնա ալ-իսլամ վա ազ-զանդակա (արաբ․՝ فيصل التفرقة بين الإسلام والزندقة‎‎ – Հերետիկոսական ուսմունքից իսլամի տարբերակիչ չափանիշները) – բանավեճային աշխատանք իսմայիլականների դեմ (բատինիտներ)
Տրամաբանություն

Տրամաբանության մասին իր աշխատանքներում ալ-Ղազալին մասսայականացրել է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանությունը: Նա դա արել է՝ փոխելով տերմինաբանությունն ու տրամաբանության կանոնները ներկայացնելով այնպես, կարծես դրանք դուրս են բերվում Ղուրանից ու սուննայից:

  • Միյար ալ-իլմ (1095)
  • Ալ-Կուստաս ալ-Մուստակիմ (1096) (արաբ․՝ القسطاس المستقيم‎‎ – Ճիշտ կշեռքներ)
  • Միխակ ան-նազար (1095) (արաբ․՝ (محك النظر (منطق‎‎)

Այլ աշխատանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • արաբ․՝ المستصفى في علم أصول الفقه‎‎
  • արաբ․՝ الوجيز في فقه الإمام الشافعي‎‎
  • արաբ․՝ الوسيط في المذهب‎‎
  • արաբ․՝ فضائح الباطنية‎‎
  • արաբ․՝ التبر المسبوك في نصحية الملوك‎‎
  • արաբ․՝ ايها الولد المحب‎‎
  • արաբ․՝ شفاء الغليل في بيان الشبه والمخيل ومسالك التعليل‎‎
  • արաբ․՝ المنخول في علم الأصول‎‎

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 «Аль-Газали»։ Философы древности։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-07-ին։ Վերցված է 2013-04-07 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Ибрагим, Т. К. и Сагадеев А. В. аль-Газали // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 51-52.
  4. Իմամ ալ-Հարամայնը նշանակում է «երկու հարամների իմամ» (Մեքքայի և Մեդինայի)
  5. The Encyclopaedia of Islam. New edition. London, 1968, p. 707
  6. Биография имама Аль-Газали ат-Туси sufizm.ru
  7. Al-Ghazali Abstinence in Islam / Transl. and notes by Caesar E. Farah. — Minneapolis: Bibliotheca Islamica. — ISBN 0-88297-048-8
  8. Griffel Frank (2009)։ Al-Ghazālī's Philosophical Theology։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 9780195331622 
  9. 9,0 9,1 Рыбалкин В. С.։ «Газали»։ Православная энциклопедия։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-07-ին։ Վերցված է 2013-04-07 
  10. Сура Ан-Ниса 4:95
  11. Ибрагим Десаи (2009-01-14)։ «Почему аль-Газали не писал о джихаде?»։ Ask imam.ru։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-07-ին։ Վերցված է 2013-04-07 
  12. Transcript for Alchemy of Happiness / Sheikh Hamza Yusuf
  13. Аз-Захаби «Сияр а’лям ан-нубаля», том 19, стр. 335
  14. Аз-Захаби «Сияр а’лям ан-нубаля», том 9, стр. 323
  15. A Judaeo-Arabic Poem Attributed to al-Ghazali by Tzvi Langermann
  16. 16,0 16,1 16,2 GHAZĀLĪ, ABU ḤAMID MUḤAMMAD IBN MUḤAM-MAD AL-TŪSĪ AL-, Influence on Jewish Philosophy
  17. Shanab, R. E. A. 1974. Ghazali and Aquinason Causation. The Monist: The International Quarterly Journal of General Philosophical Inquiry 58.1: p.140
  18. Степанянц, 1995
  19. Эликсир счастья / Русский перевод (избранное)
  20. Ниша Света / Русский перевод

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Али-заде, А. А. Газали Мухаммад : [арх. 1 октября 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007.
  • Али-заде А. А.։ «Воззрения Абу Хамида аль- Газали о качествах мусульманских правителей»։ Portal-Credo.ru։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-07-ին։ Վերցված է 2013-04-07 
  • Григорян С. Н. Из истории философии народов Средней Азии и Ирана 7-12 вв.. — М., 1960.
  • Ибрагим, Т. К. и Сагадеев А. В. аль-Газали // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 51-52
  • Гогиберидзе Г. М. Исламский толковый словарь. — Ростов н/Д: Феникс, 2009. — 266 с. — (Словари). — 3000 экз. — ISBN 978-5-222-15934-7
  • Игнатенко А. А. Познать непознаваемое (аль-Газали о рациональном познании трансцендентного) // Средневековая арабская философия. Проблемы и решения. — М., 1998.
  • Керимов Г. М. Газали и суфизм. — Баку, 1969.
  • Ньюби Г. Краткая энциклопедия ислама = A Concise Encyclopedia of Islam / Пер. с англ.. — М.: Фаир-пресс, 2007. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8183-1080-0
  • Степанянц М. Т. Вера и знание в мусульманской культуре. — В кн.: История философии. Запад-Россия-Восток. Книга первая. Философия древности и средневековья. — М.:Греко-латинский кабинет, 1995. — с.429-441.
  • Уманская Т. А. Поиски знания и веры: сравнительный анализ «Избавляющего от заблуждений» аль-Газали и «Исповеди» Аврелия Августина // Актуальные проблемы философской и общественной мысли зарубежного Востока. — Душанбе, 1983. — С. 158-169.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]