Կոլումբոսի փոխանակում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Նոր աշխարհի բույսեր (ժամացույցի ուղղությամբ՝ սկսած վերևի ձախ անկյունից). 1. Եգիպտացորեն (Zea mays), 2. Լոլիկ (Solanum lycopersicum), 3. Կարտոֆիլ (Solanum tuberosum), 4. Վանիլ (Vanilla), 5. Հևեա բրազիլական (Hevea brasiliensis), 6. Կակաո (Theobroma cacao), 7. Ծխախոտ (Nicotiana rustica)
Հին աշխարհի բույսեր (ժամացույցի ուղղությամբ՝ սկսած վերևի ձախ անկյունից). 1. Ցիտրուսայիններ (Rutaceae), 2. Խնձոր (Malus domestica), 3. Բանան (Musa), 4. Մանգո (Mangifera), 5. Սոխ (Allium), 6. Սուրճ (Coffea), 7. Ցորեն (Triticum spp.), 8. Բրինձ (Oryza sativa)

Կոլումբոսի փոխանակում (անգլ.՝ Columbian exchange, Columbian interchange), բույսերի, կենդանիների, մշակույթի, մարդկանց, տեխնոլոգիաների, հիվանդությունների ու գաղափարների լայնամասշտաբ տեղափոխումներ Ամերիկաների, Արևմտյան Աֆրիկայի ու Հին աշխարհի միջև 15-րդ և 16-րդ դարերում։ Տերմինը վերաբերում է նաև եվրոպական գաղութացմանն ու առևտրին, որ հետևել են Քրիստափոր Կոլումբոսի 1492 թվականի ճանապարհորդությանը[1]։ Ինվազիոն տեսակները, այդ թվում նաև վարակիչ հիվանդությունները եղել են փոխանակման կողմնակի արդյունքներ։ Գյուղատնտեսության բնագավառում տեղի ունեցած փոփոխությունները զգալի ազդեցություն են ունեցել աշխարհի բնակչության վրա։ Կոլումբոսի փոխանակման կարևորագույն ոչ ուղղակի հետևանքները եղել են մշակութային փոխանակումներն ու մարդկանց տեղափոխությունը (ազատ և ստրկացված) մայրցամաքների միջև։

Երկու մայրցամաքների բնակչությունների միջև շփման շնորհիվ տարածվել են տարատեսակ գյուղատնտեսական մշակաբույսեր ու ընտանի կենդանիներ, ինչը նպաստել է երկու կիսագնդերում բնակչության թվաքանակի աճին, չնայած սկզբում հիվանդությունների պատճառով կտրուկ նվազել է Հարավային և Հյուսիսային Ամերիկաների բնիկների թվաքանակը։ Առևտրականները, վերադառնալով Եվրոպա, իրենց հետ բերել են եգիպտացորեն, կարտոֆիլ և լոլիկ, որ դարձել են կարևոր մշակաբույսեր Եվրոպայում մինչև 18-րդ դարը։

Տերմինը 1972 թվականին առաջին անգամ օգտագործել է ամերիկացի պատմաբան Ալֆրեդ Քրոսբին իր «Կոլումբոսի փոխանակում» (անգլ.՝ The Columbian Exchange) գրքում[2]։ Այն արագորեն ընդունվել է այլ պատմաբանների ու լրագրողների կողմից և ստացել լայն տարածում։

Տերմինի ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1972 թվականին Օսթինում Տեխասի համալսարանից ամերիկացի պատմաբան Ալֆրեդ Քրսբին հրատարակել է «Կոլումբոսի փոխանակում» (ռուս.՝ The Columbian Exchange) գիրքը[2]։ Նույն տասնամյակում նա հրատարակել է հետագա հատորները։ Նրա հիմնական խնդիրը եղել է Հին և Նոր աշխարհների միջև տեղի ունեցած կենսաբանական ու մշակութային փոխանակումների քարտեզագրումը։ Նա ուսումնասիրել է Կոլումբոսի ճանապարհորդությունների ազդեցությունները։ Մասնավորապես մշակաբույսերի, սերմերի ու բույսերի գլոբալ տարածումը Նոր աշխարհից հետ դեպի Հին աշխարհ։ Նրա ուսումնասիրությոնը ազդեցություն է թողել գիտնականների կողմից ժամանակակից այն էկոհամակարգերի բազմազանության ընկալման վրա, որոնք առաջացել են այդ փոխանակումների շնորհիվ[3]։

Տերմինը տարածվել է պատմաբանների ու լրագրողների շրջանում։ Այն ամրապնդվել է Քրոսբիի «Էկոլոգիական իմպերիալիզմ։ Եվրոպայի կենսաբանական ընդլայնումը, 900-1900» գրքի շնորհիվ, իսկ Քրոսբիի օրիբինալ ուսումնասիրությունն իր «1493 թվական» գրքում շարունակել է ընդլայնել ու արդիականացնել Չարլզ Մանը[4]։

Ազդեցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի դարարջանի սարավանդներ Տեքիլեում, որ օգտագործվել են Անդերի համար ավանդական բույսեր աճեցնելու համար, ինչպիսիք են քինոան ու կարտոֆիլը, ինչպես նաև ցորեն, որ ներմուծվել է Եվրոպայից

Մշակաբույսեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պորտուգալացիների կողմից վաճառվող կենդանիներ Ճապոնիայում, Նանբանի հատված (1570-1616)

Մի շարք բույսեր, որ աճել են միայն Ամերիկայում, տարածվել են ամբողջ աշխարհում, ներառյալ կարտոֆիլը, եգիպտացորենը, լոլիկը և ծխախոտըը[5]։ Նախքան 1500 թվականը Հարավային Ամերիկայից դուրս կարտոֆիլ չի աճեցվել։ Մինչև 19-րդ դարը այն հանդիպել է գրեթե ամենուր Եվրոպայում և տարածվել Հնդկաստանում ու Հյուսիսային Ամերիկայում։ Արդյունքում կարտոֆիլը դարձել է մարդկանց սննդի կարևոր բաղադրամաս Եվրոպայի մեծ մասում և նպաստել շուրջ 25 %-ով Աֆրիկայի ու Եվրասիայ բնակչության աճին 1700 և 1900 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում[6]։ Բազմաթիվ եվրապական առաջնորդներ, ներառյալ Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Մեծը և Ռուսաստանի տիրակալ Եկատերինա II-ը, խրախուսել են կարտոֆիլի աճեցումը[7]։

Եգիպտացորենն ու կասավան, որ պորտուգալացիների կողմից բերվել են Հարավային Ամերիկայից 16-րդ դարում[8], փոխարինել են սորգոյին ու կորեկին որպես Աֆրիկայի կարևորագույն ուտելի մշակաբույսեր[9]։ 16-րդ դարում իսպանական գաղութարարներն Ասիայում տարածել են Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայից բերված մշակավույսեր, ներառյալ եգիպտացորենն ու բաթաթը՝ դրանով իսկ նպաստելով Ասիայի բնակչության թվաքանակի ավելացմանը[10]։ Ընդհանուր առմամբ՝ Հին աշխարհում կարտոֆիլի ու եգիպտացորենի տարածումը նպաստել են սննդի կարոլիականության ու սննդային արժեքի բարձրացմանը՝ համեմատած Եվրասիայում նախկինում տարածված մշակաբույսերի հետ[11], քանի որ դրանց շնորհիվ ստացվել է ավելի բազմազան ու առատ սննդի արտադրություն[12]։

Լոլիկը, որ Նոր աշխարհից Եվրոպա է բերվել Իսպանիայի շնորհիվ, սկզբում բարձր է գնահատվել Իտալիայում հատկապես իր դեկորատիվ արժեքի համար։ 19-րդ դարից սկսած լոլիկի սոուսը դարձել է տիպական նեապոլիտանական խոհանոցի համար, իդկ վերջնական արդյունքում նաև իտալական խոհանոցի համար[13]։ Սուրճը, որ ներմուծվել է Ամերիկա շուրջ 1720 թվականին Աֆրիկայից ու Միջին Արևելքից և շաքարեղեգը, որ ներմուծվել է Հնդկական ենթամայրցամաքից, դարձել են Լատինական Ամերիկայից արտահանվող հիմնական ապրանքներից և աճեցվել ընդարձակածավալ պլանտացիաներում։ Պորտուգալացիների շնորհիվ Հարավային Ամերիկայից Հնդկաստան տարված կարմիր պղպեղն ու կարտոֆիլը դարձել են հնդկական խոհանոցի անբաժանելի մաս[14]։

Ուշ շրջանի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բույսրը, որ ցամաքով, օդով կամ ջրով տեղափոխվել են նախքան 1492 թվականը, կոչվում են արխեոֆիտներ, իսկ դրանից հետո Եվրոպա ներմուծված բույսերը՝ նեոֆիտներ։ Ոչ կանխամտածված կերպով ներմուծվել են նաև ինվազիոն բույսեր և հարուցիչներ, ինչպիսիք են մոլախոտերի օշան (Salsola spp.) և խրփուկ սովորական (Avena fatua) տեսակները։ Մտածված կերպով ներմուծված որոշ բույսեր, ինչպիսին է kudzu vine բույսը, որ 1894 թվականին Ճապոնիայից տարվել է ԱՄՆ՝ նպաստելու համար հողի էրոզան կարգավորելուն, հետագայում ճանաչվել է ինվազիոն բույս նոր պայմաններում։

Մի մայրցամաքից մյուսը տեղափոխվել են նաև սնկեր, ինչպիսին է գերմանական թեղու հիվանդության համար պատասխանատու սունկը, որ ոչնչացրել է ամերիկյան թեղիները Հյուսիսային Ամերիկայի անտառներում ու քաղաքներում, որտեղ դրանք տնկվել էին փողոցներում։ Որոշ ինվազիոն տեսակներ դարձել են էկոհամակարգային ու տնտեսական լուրջ վտանգ Նոր աշխարհի պայմաններում հայտնվելուց հետո[15][16]։ Օգտակար (թեև հավանաբար ոչ կանխամտածված) ներմուծում է Saccharomyces eubayanus խմորիչը, որի շնորհիվ ստեղծվել է թեթև գարեջուրը, որը, ինչպես ներկայում համարվում է, ստեղծվել է Պատագոնիայում[17]։ Ուրիշները օվկիանոսը հատել են հակառակ ուղղությամբ՝ հայտնվելով Եվրոպայում և նույնիսկ փոխել պատմության ընթացքը. 1840-ական թվականներին ֆիտոֆտորա ինֆեստանսը վնասել է կարտոֆիլի բերքը Եվրոպայի մի քանի երկրներում և ամբողջովին ոչնչացրել բերքը Իռլանդիայում, ինչի արդյունքում միլիոնավոր մարդիկ սովի են մատնվել ու մահացել Իռլանդիայի կարտոֆիլայի սովի տարիներին։

Դրանից բացի, կանխամտածված կամ պատահական կերպով մի մայրցամաքից մյուսն են տեղափոխվել նաև մի շարք կենդանիներ։ Դրանց թվում են, օրինակ, գորշ առնետները, անձրևաորդերը (ամենայն հավանականությամբ բացակայել են նախակոլումբոսյան Նոր աշխարհի մի մասում), զեբրային խեցեմորթները, որ Նոր աշխարհ են հասել նավերի միջոցով[18]։ Ոչ բնիկ կենդանիների ազատ արձակված պոպուլյացիաները ծաղկում են ապրել Հին ու Նոր աշխարհներում և հաճախ բացասական ազդեցություն ունեցել տեղական տեսակների վրա։ Նոր աշխարհում տարածվել են վայրենացծ եվրոպական կատուները, խոզերը, ձիերն ու խոշոր եղջերավոր անասունները, իսկ Python bivittatus-ը և սովորական իգուանան խնդիրներ են ստեղել Ֆլորիդայում։ Հին աշխարհում արևելյան գորշ սկյուռի հատկապես մեծ գաղութ է ձևավորվել Մեծ Բրիտանիայում, իսկ ենոտների ամերիկյան ջրարջերի պոպուլյացիաներ ներկայում հանդիպում են Գերմանիայի որոշ շրջաններում, Կովկասում և Ճապոնիայում։ Մորթու ֆերմաներից փախած ճահճակուղբերն ու ամերիկյան ջրաքսիները նույնպես ձևավորել են մեծ պոպուլյացիաներ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Nunn Nathan, Qian Nancy (2010)։ «The Columbian Exchange: A History of Disease, Food, and Ideas»։ Journal of Economic Perspectives 24 (2): 163–188։ JSTOR 25703506։ doi:10.1257/jep.24.2.163 
  2. 2,0 2,1 Gambino Megan (October 4, 2011)։ «Alfred W. Crosby on the Columbian Exchange»։ Smithsonian Magazine։ Վերցված է October 19, 2018 
  3. Carney Judith (2001)։ Black Rice: The African Origins of Rice Cultivation in the Americas։ United States of America: Harvard University Press։ էջեր 4–5 
  4. de Vorsey Louis (2001)։ «The Tragedy of the Columbian Exchange»։ in McIlwraith Thomas F, Muller Edward K։ North America: The Historical Geography of a Changing Continent։ Lanham, MD: Rowman & Littlefield։ էջ 27։ «Thanks to…Crosby's work, the term 'Columbian exchange' is now widely used…» 
  5. Ley Willy (December 1965)։ The Healthfull Aromatick Herbe։ For Your Information։ Galaxy Science Fiction: 88–98 
  6. Nathan Nunn, Nancy Qian (2011)։ «The Potato's Contribution to Population and Urbanization: Evidence from a Historical Experiment»։ Quarterly Journal of Economics 2: 593–650 
  7. Crosby Alfred (2003)։ The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492։ Westport, Connecticut: Praeger։ էջ 184 
  8. "Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa" Archived December 8, 2013, at the Wayback Machine., The Ohio State University
  9. "Maize Streak Virus-Resistant Transgenic Maize: an African solution to an African Problem", Scitizen, August 7, 2007
  10. "China's Population: Readings and Maps", Columbia University, East Asian Curriculum Project
  11. Nathan Nunn, Nancy Qian (2010)։ «The Columbian Exchange: A History of Disease, Food and Ideas»։ Journal of Economic Perspectives 2: 163–88, 167 
  12. Crosby Alfred W. (2003)։ The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492։ Praeger։ էջ 177 
  13. Riley, Gillian, ed. (2007)։ «Tomato»։ The Oxford Companion to Italian Food։ Oxford University Press։ էջեր 529–530։ ISBN 978-0-19-860617-8 
  14. Collingham Lizzie (2006)։ «Vindaloo: the Portuguese and the chilli pepper»։ Curry: A Tale of Cooks and Conquerors։ Oxford: Oxford University Press։ էջեր 47–73։ ISBN 978-0-19-988381-3 
  15. Simberloff, Daniel (2000)։ «Introduced Species: The Threat to Biodiversity & What Can Be Done»։ American Institute of Biological Sciences: Bringing Biology to Informed Decision Making. 
  16. Fernández Pérez, Joaquin and Ignacio González Tascón (eds.) (1991). La agricultura viajera. Barcelona, Spain: Lunwerg Editores, S. A.
  17. Elusive Lager Yeast Found in Patagonia, Discovery News, August 23, 2011
  18. Hoddle M. S.։ «Quagga & Zebra Mussels»։ Center for Invasive Species Research, University of California, Riverside։ Վերցված է June 29, 2010 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]