Շամպինյոն
| Շամպինյոն | |
 | |
| Դասակարգում | |
| Թագավորություն | Սնկեր (Fungi) |
| Տիպ/Բաժին | Բազիդիավոր սնկեր (Basidiomycota) |
| Ենթատիպ | Agaricomycotina |
| Դաս | Ագարիկոմիցետներ (Agaricomycetes) |
| Ենթադաս | Agaricomycetidae |
| Կարգ | Agaricales |
| Ընտանիք | Agaricaceae |
| Ցեղ | Շամպինյոն (Agaricus) L., 1753 |
Շամպինյոն (լատ. Agaricus), շամպինյոնազգիների (ագարիկազգիների) ընտանիքի շերտավոր սնկերի ցեղ (լատ. ՝ Agaricaceae). «շամպինյոն» ռուսերեն անունը գալիս է ֆր. champignon, որը նշանակում է պարզապես «սունկ»։ Ցեղը ներառում է ինչպես ուտելի, այնպես էլ ոչ ուտելի սնկեր։ Համարվում է մշակովի կուլտուրա։
- Պտղամարմինն ունի տարբեր չափեր՝ 3-5-ից 20-25 սմ (Agaricus arvensis):
- Գլխարկը մեծ է, խիտ, սկզբում կլորացած, տարիքի հետ դառնում է ավելի հարթ։ Մակերեսը հարթ է կամ ծածկված է մուգ թեփուկներով։ Գույնը սպիտակից մինչև շագանակագույն։
- Թիթեղները ազատ են, սկզբում սպիտակ, այնուհետև մգանում են՝ գույնը փոխելով վարդագույնից մինչև գրեթե սև, ինչը պայմանավորված է սպորների գույնի փոփոխությամբ։ Այս հիմքի վրա շամպինիոնները հեշտությամբ տարբերվում են amanita սեռի թունավոր սնկերից, որոնք շամպինյոնին նման են, և որոնց պտղամարմնի թիթեղիկներում առաջացած սպորները մնում են սպիտակ կամ դեղնավուն։
- Ոտիկը կենտրոնում է, հարթ, խիտ, երբեմն փխրուն, ներսում՝ խոռոչ։ Ունեն մասնակի ծածկոց, որը ոտիկի վրա թողնում է հստակ տեսանելի մեկ կամ երկշերտ օղակ։
- Պտղամիսն ունի սպիտակի տարբեր երանգներ։ Օդի հետ շփվելով ձեռք է բերում դեղնավուն կամ կարմրավուն երանգ։ Հաճախ ունենում է արտահայտված սնկային կամ «անիսոնի» հոտ։
Տարածումն ու էկոլոգիան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բոլոր շամպինիոնները սապրոտրոֆներ են և աճում են հիմնականում չմշակված հողերում, օրգանական նյութերով հարուստ անտառային և մարգագետնային հումուսի վրա, հանդիպում են մեռած ծառերի կեղևի և մրջյունների վրա։ Ըստ սուբստրատի որոշակի տեսակների սահմանափակման, agaricus սեռի ներկայացուցիչները բաժանվում են 5 խմբի.
- աճում են միայն անտառներում (A. silvaticus, A. silvicola);
- բաց ոչ աճող տարածքների հողային սապրոտրոֆներ (A. bisporus, A. bitorquis, A. subperonatus);
- հերբոֆիլներ, որոնք աճում են միայն խոտերի մեջ (A. campester, A. augustus և այլն);
- աճում են խոտերի և անտառների միջև բաց տարածություններում (A. bisporus, A. արվենզի, A. comtulus և այլն);
- անապատային տեսակներ, ներառյալ հալոֆիտները (A. bernardii, A. tabularis):
Շամպինիոնների տեսակների ամենամեծ բազմազանությունը նկատվում է Եվրասիայի տափաստաններում և անտառ-տափաստաններում, պրերիաներում, պամպասներում, խոտհարքներում և Ավստրալիայի և Աֆրիկայի բաց տարածքներում։
Տնտեսական նշանակությունը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Agaricus ցեղը տնտեսական մեծ նշանակություն ունի։ Քիչ թվով ներկայացուցիչներ են հանդիսանում թունավոր կամ անմարսելի, ինչպիսիք են դեղնամաշկ շամպինիոնը (Agaricus xanthodermus) կամ խայտաբղետ շամպինիոնը (Agaricus meleagris): Բոլոր մյուս տեսակները օգտագործվում են որպես սնունդ, իսկ երկսպորավոր շամպինիոնը (Agaricus bisporus) ունի արդյունաբերական նշանակությոն, շատ ավելի հազվադեպ է աճեցվում երկօղակ շամպինիոնը (Agaricus bitorquis):
Champignon-ը աշխարհում ամենատարածված մշակովի սունկն է։ Այն կազմում է ընդհանուր արտադրության 37,2% - ը[1]։ Բացի այդ, այս սունկը ամենատարածվածն է Ռուսաստանում՝ 73%: Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում շամպինիոնների համախառն բերքը 2015 թվականին կազմել է մոտ 10,4 հազար տոննա[2]։
Շամպինիոնները պարունակում են 20 ամինաթթուներ, այդ թվում մարդու համար բոլոր անհրաժեշտները՝ մեթիոնին, ցիստեին, ցիստին, տրիպտոֆան, թրեոնին, վալին, լիզին, ֆենիլալանին։ Որոշ շամպինյոնների պտղամարմնից ստանում են հակաբիոտիկներ։
Տեսակները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հայտնի են մոտ 200 տեսակ շամպինյոն[3] ամբողջական ցուցակը․
| Кат.* | Լատիներեն անվանում | Հայերեն անվանում |
|---|---|---|
 |
Agaricus abruptibulbus | Շամպինյոն հստակ, շամպինյոն սպիտակ, շամպինյոն ծուռ, շամպինյոն մշակովի |
|
Agaricus arorae | |
|
Agaricus arvensis(Agaricus exquisitus)
(Agaricus leucotrichus) |
Շամպինյոն դաշտային, շամպինյոն ոչխարի |
|
Agaricus augustus(Agaricus perrarus) | Շամպինյոն օգոստոսյան |
| Agaricus bambusae | ||
|
Agaricus benesii(Agaricus carolii)
(Agaricus squamuliferus) |
Շամպինյոն բենենշի |
|
Agaricus bernardii(Agaricus ingratus)
(Agaricus maleolens) |
Շամպինյոն բեռնարդի, շամպինյոն տափաստանային |
| Պատկեր:VG icon.png | Agaricus bisporus(Agaricus brunnescens)
(Agaricus cookeanus) (Agaricus hortensis) |
Շամպինյոն թագավորական շագանակագույն, շամպինյոն կրկնակի, շամպինյոն կուլտուրական |
|
Agaricus bitorquis(Agaricus edulis)
(Agaricus rodmani) |
Շամպինյոն երկօղակ, շամպինյոն մայթի |
 |
Agaricus californicus | |
|
Agaricus campester(Agaricus campestris) | Շամպինյոն սովորական, շամպինյոն իսկական, շամպինյոն մարգագետնային |
|
Agaricus cupreobrunneus | |
 |
Agaricus excellens | |
| Agaricus devoniensis | ||
| Agaricus dulcidulus(Agaricus purpurellus) | ||
| Agaricus fuscofibrillosus | ||
| Agaricus fuscovelatus | ||
|
Agaricus haemorrhoidarius | Շամպինյոն մուգ-կարմիր |
| Agaricus hondensis | ||
|
Agaricus langei(Agaricus mediofuscus) | Շամպինյոն լանգե |
| Agaricus lanipes | ||
| Agaricus lilaceps | ||
| Պատկեր:VG icon.png | Agaricus macrosporus | Շամպինյոն խոշորասպոր |
|
Agaricus meleagris(Agaricus placomyces)
(Agaricus moelleri) (Agaricus praeclaresquamosus) |
Շամպինյոն խայտաբղետ, շամպինյոն հարթաշերտով, շամպինյոն կարբոլով, շամպինյոն մուգ գույնի, շամպինյոն թեփուկավոր |
| Agaricus pattersonae | ||
| Agaricus phaeolepidotus | ||
| Agaricus porphyrizon | ||
|
Agaricus rusiophyllus(Agaricus comtulus)
(Agaricus niveolutescens) |
Շամպինյոն վարդագույն, շամպինյոն նազելի |
 |
Agaricus semotus | Շամպինյոն կարմրող, Շամպինյոն կարմրավուն |
|
Agaricus silvaticus(Agaricus sanguinarius)
(Agaricus vinosobrunneus) |
Շամպինիոն անտառային |
|
Agaricus silvicola(Agaricus flavescens) | Շամպինյոն բարակ, շամպինյոն սպիտակավուն, շամպինյոն հարթ, շամպինյոն անտառային հարթ |
|
Agaricus spissicaulis | Շամպինյոն արմատավոր |
| Agaricus subperonatus | ||
| Agaricus subrutilescens | ||
|
Agaricus tabularis | Շամպինյոն աղյուսակաձև |
|
Agaricus varoparius | Շամպինյոն գոլորշու |
|
Agaricus xanthodermus(Agaricus pseudocretaceus) | Շամպինյոն դեղնամաշկ, շամպինյոն կարմրահեր, շամպինյոն դեղնող |
Սննդային արժեք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Որոշ տեսակներ, այդ թվում ուտելի, պարունակում են ագարիտին։
Ծանոթագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ «Исследование по рынку грибов АПК ОГАУ «ИКЦ АПК»» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
- ↑ «Производство грибов в России в 2016 году растёт рекордными темпами». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
- ↑ Kirk P. M., Cannon P. F. et al. Ainsworth & Bisby's Dictionary of the Fungi. — CAB International, 2008. — P. 13—14. — ISBN 978-0-85199-826-8
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Ячевский, Артур Артурович (1890–1907). «Шампиньон». Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ). Սանկտ Պետերբուրգ.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ location missing publisher (link) - «Шампиньон, в сельском хозяйстве». Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ). Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ location missing publisher (link) - Громов Н. Г. Шампиньоны. — 2-е изд. — М., 1960.
- Фёдоров А. А. Мир растений: в 7 т. — Т. 2: Грибы. — М.: Просвещение, 1991. — ISBN 5-09-002841-9.
- Hunte W. Champignonanbau im Haupt-und Nebenerwerb, 7 Aufl., Hamb., 1973.(գերմ.)
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Mushroom Expert - The Genus Agaricus
- Varieties of California, USA on MYKOWEB .com
- Agaricus page at Index Fungorum Արխիվացված 2021-02-27 Wayback Machine
- On-line nomenclature of Agaricus from Royal Botanic Garden, Madrid. CSIC Արխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine
 | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շամպինյոն» հոդվածին։ |
 | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շամպինյոն» հոդվածին։ |
| ||||||||||
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից (հ․ 8, էջ 447)։  |