Դդում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դդում
Տարբեր դդումներ
Տարբեր դդումներ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Լատիներեն անվանում
Cucurbita
L., 1753
Հոմանիշներ

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 22365
NCBI 3660
EOL 38266

IPNI13252-1

Դդում (լատ.՝ Cucurbita), դդմազգիների ընտանիքի միամյա և բազմամյա, մշակովի և վայրի բույսերի ցեղ է։ Հայտնի է 13, Հայաստանում մշակության մեջ՝ 3 տեսակ՝ խոշորապտուղ, կարծրակեղև կամ սովորական և մուշկային[1][2]։

Նկարագիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմատային համակարգն առանցքային է[3]։ Ցողունը մագլցող է, գետնատարած, ճյուղավորվող։ Տերևները հերթադիր են, ամբողջական կամ թաթաձև-բլթակավոր, խոշոր, երկար տերևակոթերով, թավոտ։ Ծաղիկները բաժանասեռ են, խոշոր, դեղին, մեկական։ Ծաղկում է մինչև ուշ աշուն։ Պտուղը կեղծ հատապտուղ է, մսալի, տարբեր մեծության, ձևերի և գույների[4]։ Պտուղները պարունակում են շաքարներ, հանքային և պեկտինային նյութեր, կարոտին (A-նախավիտամին), օսլա, վիտամիններ և այլն։ Դդմի սերմերից ստանում են յուղ, պատրաստում հակաճիճվային դեղամիջոց։ Օգտագործում են սննդի մեջ (եփած, տապակած մուրաբա)[5][6]։ Դդումը ջերմասեր է, երաշտա- և չորադիմացկուն[7]։

Տեսակներ և հայրենիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Curved green squashes
Fruit of the 'Tromboncino' cultivar of the Crookneck (C. moschata) Group are eaten either when very young, or as mature winter squash.

C. moschata- ն համարվում է է Լատինական Ամերիկայի հիմնական դդմատեսակը, սակայն ծագման ճշգրիտ վայրն անորոշ է[8]: Այն 4000-6000 տարի աճել է Մեքսիկայում, Բելիզում, Գվատեմալայում և Պերուում, հետագայում տարածվել է Բոլիվիայի, Էկվադորի, Պանամայի, Պուերտո Ռիկոյի և Վենեսուելայի մշակովի բույսերի ցանկում: Այն, ընդհանուր առմամբ, աճում է հորդառատ անձրեւներով տաք կլիմատներում ցածր բարձրությունների վրա, սակայն որոշ սորտեր հայտնաբերվել են ավելի քան 2200 մետր (7200 ֆ) բարձրություններում: Ֆլորիդայում է մշակվել հայտնի Սամինոլ դդմատեսակը, դեռևս մինչև Կոլոմբոսի ժամանումը:  Տերևները աճում են 20-30 սանտիմետր[9] Groups of C. moschata include Cheese, Crookneck (C. moschata), and Bell.[10]:

C. pepo- ն ամենատարեցն է, եթե ոչ ամենահին կենցաղային տեսակը, որն աճել է ամենահին հայտնի վայրերում. 8,000-10,000 տարի առաջ Օահակա, Մեքսիկա և Օքեմպո, իսկ մոտ 7000 տարի առաջ Թոմայլոպոս, Մեքսիկա բնակավայրերում: Հայտնի է, որ այն առաջին անգամ հանդիպել է Միսուրիում (ԱՄՆ), առնվազն 4000 տարի առաջ[11][12][13][14]: C. pepo- ի ծագման մասին բանավեճերը շարունակվում են դեռևս 1857 թվականից[15]: Ավանդաբար եղել են երկու հակադիր տեսություններ ծագման մասին. 1) որ դա C. texana- ի ուղիղ ժառանգորդն է
2) որ C. texana- ն ուղղակիորեն նույն C. pepo-ն է[16] [17][18][19][17][20] [18] [21]:
Կա մեկ ո՛չ ուտելի տեսակ` C. pepo var ՛՛ օվիֆերա՛՛[22]:

Մշակովի բույսերի սորտավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուլտիվաացիոն խումբ բույսի անունը նկար Նկարագրություն
Աքորն տուրբինատա Green acorn squashes Ցրտադիմացկուն,

սողացող թփերով, կոնաձև գլխիկ [23] նաև Աքորն սքաշ[24]

Քոքոզալլ Իոնգա Slender green Cocozzelle squash Ամառային սքաշ (squash), ունի երկար փափուկ ցողուն, որի ծայրերին փոքր ծաղիկներ են [25], ցողունի ծայրը շատ փխրուն է, նախկին անվանումը՝ արագաշարժ Cocozelle von tripolis[26][27][28]:
Քրոքնեք տոտիկոլիա (նաև թորթիքալիս (torticollis) ) Yellow curved squash Ամառային սքաշ (Summer squash), որի պտուղները լինում են դեղին, սպիտակ կամ ոսկեգույն, աճում է գորշ ծածկույթ ունեցող թփի վրա, որը կարող է շատ երկարել և ունի փոքր-ինչ աղեղնաձև տեսք (wart-covered)[29] Crookneck squash[30][31]
Դդում պեպո
Round orange pumpkin
Ձմեռային ցնցուղ, սողացող բույս, կլոր, տափակ կամ օվալաձև, և կլոր կամ հարթ Դդում;[18][32], կորիզերն օգտագործում են յուղ ստանալու համար (pumpkin seed oil)[33]
Սքալոփ քլայփետ; կոչվում է C. melopepo by Linnaeus Whitish round squash Ամառային սաղավարտով, հանդիպում է կիսակլոր, կեղևը փոքր-ինչ ճեղքերով, ստորին մասը դեկորատիվ եզրերով[34] նաև Pattypan squash[18][35][36]
Ուղղակի պարանոց (Straightneck) տնտեսական Yellow straight squashes Ամառային սաղավարտ, թուփ, դեղին կամ ոսկե պտուղ, աղեղնաձև, նման տոտիկոլիային , բայց ծայրահմասում նեղանում է[37]: Ուղղակի պարանոցով սաղավարտ[38]
Մշակովի դդմիկ fastigata White oval squash Ամառային և ձմեռային դդմիկներ, երկարացվող կամ փոքր թփերով, կլորավուն, պղտոր սպիտակից մինչև գորշ կանաչ գույնի դդմիկներ, որոնք ստորին հատվածում փոքր-ինչ երկարավուն են[39];
Զուքինի / Կուրգեթտե ցիլինդրիկա Slender green squash Ամառային սորտ, որն ամենատարածվածն է, գլանաձև պտուղներ, որոնք աճում են շուրջ 19 երկրներում [23] կոչվում է նաև ֆաստիգաթա (fastigata), նախկինում Զուքինի[40][41]
Դեկորատիվ բանջարեղեն օվիֆերա Squash that is that half yellow and half green Ոչ-ուտելի[42] բարակ, փռվող թուփ է, կանաչ կոշտ դդմիկներով, որոնք լինում են երեք տեսակի[43]

Օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դդումն ունի բազմաթիվ տեսակներ, որոնք օգտագործվում են որպես սնունդ[44]]: Քուքուրբիտա (Cucurbita) տեսակները նրանցից ամենապահանջվածներն են, օգտագործվում են սննդային արդյունաբերության մեջ, տարբեր եղանակներով կերակուների պատրաստման համար: Չնայած կեղևը ամուր է և դառն, սակայն պտղամիսը քաղցրահամ է և շատ օգտակար[45],[46]: Ուտելի են այս մշակովի սորտերի թ՛ե պտղամիսը, և թ՛ե կորիզները: Շնորհիվ իրենց ամուր կեղևի, շատ դդմատեսակներ հնարավոր է պահպանել երկար ժամանակ, կորիզները ևս պահպանվում են երկար ժամանակ: Ամառային դդմատեսակն ունի նուրբ, բարակ, ուտելի կեղև: Մեծ կիրառություն ունեն նաև կորիզները (սերմերը), որոնք կիրառվում են ամբողջական և աղացած, բուսայուղերի պատրաստման համար, քաղցրավենիքի, սննդի և կերակուրների պատրաստման համար: ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO) հաղորդում է, որ 2005 թ.-ի և 2009 թ-ի միջև ընկած ժամանակահատվածում առաջատարը հինգ երկրներում դդումն ունի կայուն վարկանիշ: Այդ երկրներն են` Չինաստանը, Հնդկաստանը, Ռուսաստանը, Միացյալ Նահանգները և Եգիպտոսը: 2012 թ. Իրանը տեղափոխվել է 5-րդ տեղ, Եգիպտոսը` 6-րդ տեղ: Ներկայացված են այն առաջատար երկրները, որտեղ դդումի կիրառությունն անհամեմատ շատ մեծ է:


Slice of yellowish pumpkin custard with brown shell
Դդմային կրեմ
Տաս առաջատար երկրներ — 2012[47]
Երկիր Արտադրություն
(տոննա)
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Չինաստան 6,140,840
Հնդկաստան Հնդկաստան 4,424,200
Ռուսաստան Ռուսաստան 988,180
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ 778,630
Իրան Իրան 695,600
Եգիպտոս Եգիպտոս 658,234
Մեքսիկա Մեքսիկա 522,388
Ուկրաինա Ուկրաինա 516,900
Իտալիա Իտալիա 508,075
Թուրքիա Թուրքիա 430,402
Top 10 total 15,663,449

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Тыква - калорийность, полезные свойства, польза и вред, описание - www.calorizator.ru»։ www.calorizator.ru (ռուսերեն)։ Վերցված է 2018-02-10 
  2. «Тыква - полезные и опасные свойства тыквы»։ edaplus.info (ռուսերեն)։ Վերցված է 2018-02-10 
  3. «Польза и вред тыквы, полезные свойства и противопоказания тыквы»։ chtoem.ru (ru-RU)։ Վերցված է 2018-02-10 
  4. «Блюда из тыквы. Рецепты»։ www.gastronom.ru։ Վերցված է 2018-02-10 
  5. «Блюда из тыквы — 188 рецептов с фото. Что приготовить из тыквы?»։ www.iamcook.ru։ Վերցված է 2018-02-10 
  6. «Тыква: витамины, польза, вред и калорийность»։ Женский журнал TutKnow: здоровье, мода, красота, отношения, дети (ռուսերեն)։ Վերցված է 2018-02-10 
  7. «Тыква - Google Որոնում»։ www.google.am (hy-US)։ Վերցված է 2018-02-10 
  8. Wessel-Beaver Linda (2000)։ «Evidence for the Center of Diversity of Cucurbita moschata in Colombia»։ Cucurbit Genetics Cooperative Report 23: 54–55 
  9. [1]
  10. [2]
  11. [3]
  12. [4]
  13. Wilson Hugh D.։ «What is Cucurbita texana։ Free-living Cucurbita pepo in the United States Viral Resistance, Gene Flow, and Risk Assessment։ Texas A&M Bioinformatics Working Group։ Վերցված է September 8, 2013 
  14. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ gibbonames238 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  15. Kirkpatrick Kurt J., Wilson Hugh D. (1988)։ «Interspecific Gene Flow in Cucurbita: C. texana vs. C. pepo»։ American Journal of Botany (Botanical Society of America) 75 (4): 519–527։ doi:10.2307/2444217 
  16. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ nee անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  17. 17,0 17,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ andres2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ saade անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  19. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ sanjur անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  20. Soltis Douglas E., Soltis Pamela S. (1990)։ Isozymes in Plant Biology։ London: Dioscorodes Press։ էջ 176։ ISBN 978-0-412-36500-3 
  21. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ deckerwalters անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. Decker Deena S., Wilson Hugh D. (1987)։ «Allozyme Variation in the Cucurbita pepo Complex: C. pepo var. ovifera vs. C. texana»։ Systematic Botany (American Society of Plant Taxonomists) 12 (2): 263–273։ JSTOR 2419320։ doi:10.2307/2419320 
  23. 23,0 23,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ paris1986 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  24. [[5]]
  25. [[6]]
  26. [[7]]
  27. [[8]]
  28. [[9]]
  29. [[10]]
  30. [<ref name="mbccp"]
  31. [[11]]
  32. [[12]]
  33. Fürnkranz Michael, Lukesch Birgit, Müller Henry, Huss Herbert, Grube Martin, Berg Gabriele (2012)։ «Microbial Diversity Inside Pumpkins: Microhabitat-Specific Communities Display a High Antagonistic Potential Against Phytopathogens»։ Microbial Ecology (Springer) 63 (2): 418–428։ JSTOR 41412429։ doi:10.2307/41412429 
  34. [[13]]
  35. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ mbccp անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  36. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ heistinger անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  37. [[14]]
  38. [[15]]
  39. [16]
  40. [17]
  41. [18]
  42. [19]
  43. [20]
  44. [https://hort.purdue.edu/newcrop/1492/cucurbits.html
  45. [21]
  46. [22]
  47. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ FAOStat անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «դդում» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։