Թբիլիսիի հայոց վանք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Պաշավանքից)
Թբիլիսիի հայոց վանք
Գլխավոր եկեղեցին. 19-րդ դար

##Թբիլիսիի հայոց վանք (Վրաստան)
Set01-church1.svg
Հիմնական տեղեկություններ
Տեղագրություն Վրաստան Վրաստան Թբիլիսի
Կոորդինատներ 41°41′52″ հս․. լ. 44°48′20″ ավ. ե. / 41.697859° հս․. լ. 44.805623° ավ. ե. / 41.697859; 44.805623Կոորդինատներ: 41°41′52″ հս․. լ. 44°48′20″ ավ. ե. / 41.697859° հս․. լ. 44.805623° ավ. ե. / 41.697859; 44.805623
Թեմ Հայ Առաքելական եկեղեցի Վիրահայոց
Շրջան Հին Թբիլիսի
Հոգևոր կարգավիճակ Չգործող
Ներկա վիճակ Ոչնչացված
Առանձնահատկություններ
Գմբեթ(ներ) 3
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում

Թբիլիսիի հայոց վանք (նաև՝ Հարանց վանք, Պաշավանք), հայկական առաքելական վանական համալիր Թբիլիսի քաղաքում՝ Կուր գետի աջ ափին[1]։ Հիմնադրվել է 14-րդ դարում: Եղել է Թիֆլիսի ամենամեծ եկեղեցին մինչև ոչնչացումը։ 1914 թ-ին Վիրահայոց թեմի առաջնորդի նստավայրն էր։ Գտնվել է Թբիլիսիի նախկին Գարեուբանիի (Ներքին թաղ) կամ Վանքի Մեծ, այժմ՝ Աթոնելի փողոցում, Քուռ գետի աջ ափին:[2][3][1]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջնորդանիստ վանքի հիմնադրումն ավանդաբար վերագրվում է Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակաշրջանին, սակայն կառուցման տարեթիվ է համարվում 931 թ.:[3]

Վանական համալիրը կազմված է եղել եկեղեցուց, զանգակատնից, մատուռից, թանգարանից, առաջնորդարանից, որոնք շրջապատված են եղել պարսպով: Եկեղեցին եռանավ բազիլիկա էր, երեք գմբեթով, որոնցից կենտրոնականը ամենաբարձրն էր: Ներսից պատերին առկա են եղել որմնանկարներ, որոնց վերին շերտ նկարվել է 1789 թվականին Հովնաթան Հովնաթավյանի կողմից։ Ուներ քիչ հանդիպող հետաքրքիր հորինվածք: Նմանեցվել է ՀՀ Լոռու մարզում գտնվող Սանահինի վանքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուն կից 1211 թվականին կառուցված գավվթի ճարտարապետական հորինվածքին:[4][3]

Բազմադարյա պատմության ընթացքում վանքը ենթարկվել է բազմաթիվ նորոգությունների և վերակառուցումների: Մասնավորապես, 1480 թվականին կատարվել է բավականին մեծաքանակ վերանորոգումն: Այդ է պատճառը, որ վանական համալիրի կառուցումը վերագրվում է հենց այդ ժամանակաշրջանին: Վերանորոգումը կատարվել է Ավսարքիսյանի, Բաստամյանի, Նազարբեկյանի, Օզաանյանի և վրացի իշխան Սոլաղովի նվիրատվություններով:[4] 18-րդ դարում մի քանի անգամ վերանորոգման է ենթարկվել Ամենայն հայոց Աստվածատուր Համադանցի կաթողիկոսի օրոք: 19-րդ դարում կատարված վերանորոգման ժամանակ կառուցվել է համալիրի դրպասը, թանգարանը, առաջնորդարանը, որի մասին զանգակատան պատին թողնված է եղել համապատասխան արձանագրություն:[3]

1882 թ. վանքը լիովին վերանորոգումների կարիք ուներ: Սակայն այս անգամ նրա 400-ամյա հոբելյանի առիթով հրապարակվում է ոչ թե նորոգելու, այլ հին եկեղեցին հիմնովին վերակառուցելու մասին:[5] 1884 թվականի մարտի 4-ին Վանքի վերակառուցման հարցերը քննարկելու նպատակով հրավիրվում է ժողով, որին մասնակցեցին Հովհաննես Չիթախյանը, Ալեքսանդր Մանթաշյանը, Իսահակ Ծովիանյանը, Հարություն Շամխարյանը, Գաբրիել Սունդուկյանը և Ալեքսանդր Սունդուկյանը:[6] Վերակառուցումը ավարտվում է 1901 թվականին և վերաօծվում Հայ Առաքելական եկեղեցու Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Տ.Գևորգ արքեպիսկոպոս Սուրենյանին:[7][3]

Թանգարանը կառուցվել է 1893 թվականին Միքայել Թամամշյանի նախաձեռնությամբ և բարեգործ Ավետիս Ղուկասյանի ֆինանսավորմամբ՝ անվանվելով Ղուկասյան: 1902 թվականի փետրվարի 21-ին Վարդանանց տոնի առիթով և Խրիմյան Հայրիկ Կաթողիկոսի ձեռամբ հանդիսավոր պայմաններում կատարվել է թանգարանի բացման արարողությունը:[3]

Վանական համալիրի ղեկավարման ներքո էին գտնվում նաև Թիֆլիսի մի շարք շինություններ: Հայտնի, որ 1816 թվականին վանքին էին պատկանում քաղաքի թվով 23 բնաակելի շենքեր:[3]

Ոչնչացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թբիլիսիի հայոց վանքը ոչնչացման ընթացքում. 1938թ.

1938 թվականին Վրաստանի Կենտկոմի առաջին քարտուղար ազգությամբ վրացի Լավրենտի Բերիայի կարգադրությամբ կազմակերպվում է Թիֆլիսի հայոց վանքի ոչնչացումը: Վրաստանի ներքին գործերի աշխատակիցները սպառնալիքների միջոցով հավաքագրում են մի շարք հայերի ստորագրություններ,[8], որոնց հիման վրա իբր Թբիլիսիի քաղաքային խորհրդը որոշում է քանդել հայկական վանական համալիրը: Այդ որոշման մասին «Խորհրդային Վրաստան» թերթում տպագրվեց, թե իբր «Թիֆլիսի խորհրդի նախագահությունը բավարարեց Թիֆլիսի աշխատավոր հայերի միջնորդությունը, որոնք խնդրում էին քանդել Վանքի եկեղեցու շենքը: Հողամասը կհատկացվի հայկական լրիվ միջնակարգ դպրոց կառուցելու համար»:[9] 1938 թվականին բազմադարյա հայկական վանական համալիրը ոչնչացվում է: Քանդումը տեղի է ունենում գիշերով, որպեսզի քաղաքի հայազգի բնակչության շրջանում ընդվզումներ չլինեն: Թալանվում են այնտեղ եղած արժեքավոր պատմական իրերը: Վանքի բակում գտնվող ականավոր հասարակական, մշակութային, քաղաքական, պետական, ռազմական հայազգի գործիչների գերեզմանները նույնպես թալանվում և ոչնչացվում են:[8] Ոչնչացվում են Հովհաննես Այվազովսկու եղբոր՝ արքեպիսկոպոս Գաբրիել Այվազյանի, Մ.Տ.Լորիս-Մելիքովի գերեզմանները: Նրանց աճյունների մնացորդները թալանված և պղծված վիճակում տեղափոխվել են Թբիլիսիի Սուրբ Գևորգ եկեղեցու բակ: Լորիս Մելիքովի գերեզմանի ոչնչացման ժամանակ բացում են հրեշտակներով զարդարված նրա ցինկե դագաղը, գողանում բոլոր արժեքավոր իրերը, այդ թվում՝ նրա մեդալներն ու դաշույնը: Ականատեսների պատմելով վանքի բակում թաղված հայ ականավոր թատերագիր և տոհմիկ թիֆլիսեցի Գաբրիել Սունդուկյանը, որի աճյունը թալանվելուց հետո քաղաքի հայազգի բնակչության շնորհիվ տեղափոխվում է Թբիլիսիի հայկական Խոջիվանքի գերեզմանատուն: Տեղափոխելուց առաջ դիակն արդեն վնասվել էր, գողացել էին նույնիսկ Սունդուկյանի հագի հայտնի ճտքակոշիկները:[10][3]

Վանքի ոչնչացումից հետո տեղում կառուցվեց այսօր գործող թիվ 104 դպրոցը:[3] Կանգուն է միայն զանգակատունը:

Վանքի բակի թաղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեներալ Միքայել Լոռու Մելիքյանի գերեզմանը մինչև ոչնչացումը
Թբիլիսիի հայոց վանքի գերեզմանատունը ոչնչացման ժամանակ

Առաջնորդանիստ Վանքը հայտնի էր նաև ազգային իր զերեզմանոցով, որը գտնվում է վանական համալիրի բակում: Այն գոյություն ուներ առնվազն միջնադարից: Վանքի գերեզմանատանն ամփոփված էին հասարակական, մշակութային, պետական, քաղաքական, հոգևոր ոլորտի բազմաթիվ ականավոր հայերի աճյունները, այդ թվում[2][3]՝

  • Տ. Գաբրիել արքեպիսկոպոս Այվազյան (1812-1880 թթ.) - Վիրահայոց թեմի առաջնորդ
  • Տ. Խորեն եպիսկոպոս Ստեփանյան (1840-1900 թթ.) - Վիրահայոց թեմի առաջնորդ
  • Տ. Եսայի արքեպիսկոպոս Աստվածատուրյան - Վիրահայոց թեմի առաջնորդ
  • Տ. Գարեգին արքեպիսկոպոս Սաթունյան (1852-1910 թթ.) - Վիրահայոց թեմի առաջնորդ
  • գեներալ Միքայել Լոռու Մելիքյան (1824-1888 թթ.), աճյունը տեղափոխված է Թբիլիսիի Ս. Գևորգ առաջնորդանիստ եկեղեցու բակ,
  • Բահբութ Շելկովնիկյանց (1837-1878 թթ.), աճյունը տեղափոխված է Թբիլիսիի Ս. Գևորգ առաջնորդանիստ եկեղեցու բակ,
  • Ալեքսանդր Մատինյանց (1843-1909 22.) - Թբիլիսիի քաղաքապետ,
  • Պողոս Իզմայիլյան (1852-1895 թթ.) - Թբիլիսիի քաղաքապետ,
  • Դավիթ Ղորղանյանց (1831-1900 թթ.) - պետական խորհրդական,
  • Գաբրիել Սունդուկյան (1825-1912 թթ.) - դրամատուրգ, աճյունը տեղափոխված է Թբիլիսիի Հայ գրողների և հասարակական գործիչների Պանթեոն,
  • Աբգար Հովհաննիսյան (1849-1904 թթ.) - «Արձագանք» պարբերականի գլխավոր խմբագիր,
  • Պետրոս Սիմոնյան (1830-1911 թթ.) - «Մեղու Հայաստանի» պարբերականի գլխավոր խմբագիր,
  • Ալեքսանդր Մանթաշյան (1849-1911 թթ) - բարերար, խոշոր գործարար, հուշաքարը տեղակայված է Թբիլիսիի Ս. Էջմիածին եկեղեցու բակում,
  • Հովսեփ Էյֆենդյանց (1806-1862 թթ.),
  • Հովհաննես Դավթի Լազարյան:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Տիերի, Ժան-Միշել (1989). Հայկական մշակույթ . Նյու Յորք: Harry N. Abrams. . էջ 586. ISBN 0-8109-0625-2. 
  2. 2,0 2,1 Սամվել Կարապետյան, Վրաց պետական քաղաքականությունը, և հայ մշակույթի հուշարձանները, Երևան, 1998:
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Վիրահայոց թեմի պաշտոնական կայք. Եկեղեցիների պատմություն:
  4. 4,0 4,1 Մելիքսեթ-Բեկ Լ., Հայերը Վրաստանում, «Кавказ и Византия», Երևան, 1979, էջ 178:
  5. «Արձագանք», 1882, N 10:
  6. «Արձագանք», 1884, N 10, էջ 142:
  7. «Մասիս», 1901, N 52, (29 դեկտ.), էջ 832:
  8. 8,0 8,1 Սամվել Կարապետյան, Վրաց պետական քաղաքականությունը, և հայ մշակույթի հուշարձանները, Երևան, 1998, էջ 75-76, Է.Կոտոյանի 09.12.1997թ.-ի վկայություն:
  9. «Խորհրդային Վրաստան» (1938, N 85, 23 սեպտեմբեր):
  10. Սամվել Կարապետյան, Վրաց պետական քաղաքականությունը, և հայ մշակույթի հուշարձանները, Երևան, 1998, էջ 76-77, Կիմա Կարապետի Հակոբյանի վկայություն: