Հայ-վրացական պատերազմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ-վրացական պատերազմ
Հետպատերազմյան բախումներ
Թվական Դեկտեմբերի 5 1918Դեկտեմբերի 31 1918
Վայր Լոռի
Պատճառ Վրացական զորքերի մտցնումը Լոռի
Արդյունք Լոռու չեզոք գոտի
Հրամանատարներ
Flag of Armenia.svg Դրաստամատ Կանայան Flag of Georgia (1990-2004).svg Գեորգի Մազնիաշվիլի

1918-1920 թվականներին Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը կանգնած էր բազմաթիվ խնդիրների առաջ։ Մի կողմից սպառնում էր Թուրքիան, որը Հայոց ցեղասպանությունից հետո ձգտում էր նաև թափանցել Արևելյան Հայաստան և Կովկաս, սակայն 1918 թվականին կրելով ծանր պարտություն Սարդարապատում, Բաշ-Ապարանում և Ղարաքիլիսայում ստիպված էր սպասել։ Նույն ժամանակահատվածում Հայաստանը կարողացավ իրեն միացնել հայերով բնակեցված պատմական Նախիջևանը, Զանգեզուրը, Կարսի մարզը։

Սակայն ուժերը անհավասար էին, թուրք-բոլշևիկյան համագործակցությունը, կովկասյան թաթարների անդադար հարձակումները ստիպում էին Հայաստանի կառավարությանը անընդհատ լինել պատերազմական վիճակում։ Առիթից ուզում էր օգտվել նաև Վրաստանը, որը որշել էր, որ Լոռին կարելի է օկուպացնել և այնտեղ մտցրեց իր 7000-ոց զորքը։ Սակայն կարճ ժամանակ անց, հայկական բանակը զորավար Դրաստամատ Կանայանի ղեկավարությամբ բոլորովին ջախջախեց և դուրս մղեց վրացական զորքին ընդհուպ մոտենալով Թբիլիսիին, սակայն հաշվի առնելով, որ Թբիլիսին հնուց ի վեր մեծամասամբ եղել է բնակեցված հայերով, և հայերի կողմից է ընդհանրապես մշակույթ մտել Թբիլիսի, չգրավեց քաղաքը։

Կոնֆլիկտի նախապատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1917 թվականի փետրվարյան հեղաշրջումից եւ ցարական իշխանության տապալումից հետո Կովկասի փոխարքան հեռացավ Թիֆլիսից։ ժամանակավոր կառավարությունը մարտի 9-ի դեկրետով Անդրկովկասում ստեղծեց այսպես կոչված Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտե, կրճատ Օզակոմ, որն իր գործունեությամբ ենթարկվելու էր ժամանակավոր կառավարությանը։ Թե ժամանակավոր կառավարության և թե Օզակոմի կառավարման առաջին օրերին, ինչպես կառավարման այդ մարմինների ներկայացուցիչներն, այնպես էլ այնտեղ ներկայացված կուսակցությունները հանդես էին գալիս համապետական գաղափարներով։ «Ազգային խնդրի լուծման ուղին ուրվագծվում էր այսպես` կենտրոնական ռուսական հանրապետություն եւ ազգաշրջանային ինքնավարություններ։» Սակայն 1917 թվականի հունիսին վրաց ազգային դեմոկրատները իրենց համագումարում Անդկովկասի հետագա զարգացման համար այլ ուղի նախանշեցին, վրաց ժողովրդի համար կարևորելով սահմանադրական ժողովի, ինքնավար օրենքների եւ կառավարության ստեղծումը և այլն։ Դրա մասին նրանք բարձրաձայնեցին նոյեմբերին կայացած հերթական համագումարում, նշելով որ այսուհետ ազգային խնդիրները գերակա են համարվելու դեմոկրատական ու հեղափոխական բոլոր արժեքների նկատմամբ։ Այդ շրջանում համապետական սկզբունքը առավելապես պաշտպանում էին հայերը, ազգային խնդիրների լուծումը տեսնելով ազգաշրջանային ինքնակառավարման և ազգագրական սկզբունքով Անդրկովկասի վարչական վերաբաժանման մեջ։ Այս մոտեցումը հնարավորություն էր տալիս սկզբունքորեն լուծել Ախալքալակի եւ Լոռի – Բորչալուի խնդիրը։ Դեռեւս ցարական կառավարման տարիներին՝ 1916 թվականի մայիսի 7-ին զեմստվոյական քննարկումների ժամանակ հայ ներկայացուցիչները կազմել էին վարչատարածքային հին սխեման լուծարելու եւ նրա փոխարեն գյուղատնտեսական շրջաններ ձեւավորելու առաջարկը, ինչը ուղարկվել էր Պետրոգրադ, կառավարության քննարկմանը։ Սկզբունքորեն դա վարչատարածքային նոր բաժանման առաջարկ էր, սակայն առաջարկը չէր ընդունվել։ Փետրվարյան հեղաշրջումից հետո, սահմանադիր ժողովի գումարումը նախապատրաստող խմբում, որի մեջ ներկայացուցիչներ ունեին Ռուսաստանում ապրող բոլոր ազգերի ներկայացուցիչները, կազմված էր տեղական ինքնավարությունների հանձնախումբ։ Այդ հանձնախմբում Բ.Վեսելովսկու նախագահությամբ քննարկմանը մասնակցող հայ պատվիրակները կարողացան համոզել, հանձնախմբի անդամներին, որ զեմստվո մտցնելուց առաջ, անհրաժեշտ է Անդրկովկասը բաժանել նոր վարչատարածքային բաժանման։ Հայ պատվիրակներն առաջարկում էին ողջ արևելյան Անդրկովկասը բաժանել երկու մասի, թուրքական և հայկական։ Առաջարկվում էր հայկական մասի մեջ մտցնել Ղազախի, Գանձակի, Ջիվանշիրի եւ Շուշիի գավառների լեռնային մասերը, Զանգեզուրն ամբողջությամբ։ Գանձակ քաղաքը առաջարկվում էր բաժանել հայկական եւ թուրքական մասերի։ Ախալքալակը, Լոռին եւ Ծալկայի հայկական մասերն առաջարկվում էր միացնել նոր ստեղծվող Ալեքսանդրոպոլի նահանգին։ Ըստ այդմ ստեղծվելու էր հոծ հայկական բնակչություն ունեցող մի տարածք չորս նահանգներով՝ Գանձակի, Երեւանի, Ալեքսնադրոպոլի և Կարսի։ Այս առաջարկի դեմ էին միայն վրաց պատվիրակները, պահանջելով Լոռին և Ախալքալակը մտցնել Վրաստանի սահմանների մեջ։ Սակայն հայկական առաջարկն ընդունվեց ձայների մեծամասնությամբ և կազմված փաստաթուղթը ժամանակավոր կառավարությանը ներկայացնելուց առաջ ուղարկվեց Թբիլիսի՝ Օզակոմում քննարկելու նպատակով։ Օզակոմը փաստաթուղթը հանձնեց միջազգային մի մարմնի, այն ուսումնասիրելու և կարծիք ներկայացնելու համար։

Վրաց գերմանական զորքերի մուտքը Լոռի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1918 թվականի գարնանը Անդրկովկասը անկախ հանրապետություն հռչակելը, վերսկված թուրքական առաջխաղացումը հանգեցրեց նրան, որ մայիսի 15-ին Ալեքսանդրոպոլի անկումից հետո թուրքական զորքերը մոտեցան Ղարաքիլիսային(Վանաձոր)։ 1918 մայիսին Բաթումիում ընթացող հաշտության բանակցություններում, Անդրկովկասյան Հանրապետության սեյմը ներկայացնող պատվիրակության կազմում վրացիները համաձայնություն ձեռք բերեցին Թուրքիայի դաշնակից գերմանական ներկայացուցիչների հետ, թուրքական բանակի օրավուր առաջխաղացումը խոչընդոտելու համար, ստեղծել Վրաստանի հանրապետություն, ինչը Գերմանիայի դաշնակից Թուրքիային կզսպեր իր ծավալապաշտության մեջ։ Բաթումիի բանակցությունների ավարտին՝ 1918 թվականի մայիսի 26-ին Վրաստանը հայտարարեց Անդրկովկասյան սեյմի ցրվելու և Վրաստանը անկախ հանրապետություն հռչակելու մասին։ Մայիսի 27-ին, 28 -ին և 29-ին հայտարարվեցին Անդրկովկասյան երեք հանրապետությունների ծնունդը։ Թիֆլիսի վրա այդ օրերին կախվեց թուրքական ներխուժման վտանգը։ Ղարաքիլիսայից դեպի Թիֆլիս շարժվող թուրքական զորքերի առաջխաղացումը կասեցնելու նպատակով վրաց-գերմանական զորքերը մտան Լոռի, եւ տեղակայվեցին Վորոնցովկա-Ալեքսանդրովկա-Այդեբեկ-Քոբայր կիսակայարան-Քարինջ-Ծաթեր գծում։ Թուրքերը զբաղեցրին Ձորագետի աջ կողմը՝ Նովո Պոկրովկա, Ջալալօղլի- Նիկոլաևկա,-Գառգառ-Վարդաբլուր-Կուրթան, մինչեւ Ալեքսանդրոպոլ-Թիֆլիս երկաթուղու 117-դ վերստ՝ Քոբեր, Քոլագիրան, Մարց եւ Լորուտ գյուղեր բնագիծը։ Այսպիսով 1918 թվականի մայիսին Հյուսիսային Լոռին ամբողջությամբ անցավ վրաց-գերմանական վերահսկողության տակ։ Ալավերդում, Սանահինում և Շահալիում ստեղծվեցին տեղական կառավարման մարմիներ՝ կոմիսարիատներ, նաև զինվորական պարետատներ, գերմանական ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Լոռում որպես ընդհանուր կառավարման մարմին ստեղծվեց Կոմիսարիատ, որը ղեկավարում էր գերմանացի պարետը, որի նստավայրն Ալավերդին էր և իրականացնում էր Լոռու ինչպես զինվորական, այնպես էլ քաղաքացիական կառավարումը։ Զբաղված լինելով Սարդարապատի եւ Բաշ Ապարանի ճակատամարտերով, որտեղ գործերը գնում էին իրենց համար ոչ ցանկալի ուղիով, թուրքերը համաձայնեցին գերմանական առաջարկին եւ ստեղծվեց թուրք -վրացական սահմանազատման գիծ, որն անցնում էր Ձորագետով, հասնում մինչեւ Լորուտ գյուղ։ Հայոց ազգային խորհուրդը Լոռի զորքեր մտցնելու առթիվ հարցում արեց վրացական կողմին, ինչին վրացական ազգային խորհրդի նախագահ Ժորդանիան և վարչապետ Ռամիշվիլին հավաստիացրեցին, թե այդ գրավումը ժամանակավոր է և նպատակ ունի Թիֆլիսը պաշտպանել թուրքերի հետագա առաջխաղացումից և որ թուրքերի հեռանալուց հետո կհեռանան նաև վրացական զորքերը։ 1918 թվականի հոկտեմբերին Երեւանում Խալիլ փաշան Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանը տեղեկացրեց, որ ինքը հրաման է ստացել հոկտեմբերի 5-ից դատարկել Լոռի-Փամբակի շրջանը։ Կառավարությունը համաձայնեցնելով թուրքական զինվորական հրամանատարության հետ ազատվող սահմանագիծը, Դիլիջանում գտնվող Դրոյին հանձնարարեց հայկական ջոկատներով բռնել հեռացող թուրքերի բնագծերը։ Հոկտեմբերի 18-ին Դրոյի ջոկատները երկաթուղով առաջ շարժվելով զբաղեցրին Քոբայր կայարանը, սակայն վրացական ջոկատները գերմանական սպաների հետ Սանահին երկաթուղային կայարանից շարժվեցին դեպի Քոբեր, պահանջելով հայկական ուժերից հեռանալ Քոբերից։ Սկզբում Դրոն չցանկանալով խնդիրներ ստեղծել գերմանական կողմի հետ, կատարեց պահանջը, սակայն Երևանից ստանալով այլ հրաման, նրա ջոկատները կրկին զբաղեցրին կայարանը։ Այսպիսով, հոկտեմբերի 21-ին Լոռուց թուրքերի վերջնական հեռանալով, Հայաստանի և Վրաստանի հանրապետությունները դարձան սահմանակից երկրներ։

Խնդրի կարգավորման քաղաքական փուլը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1918 թ նոյեմբերի սկզբներին Հայաստանի զինվորական նախարարը թուրքական բանակի ներկայացուցչից ստացավ մի գրություն, որով տեղեկացվում էր, որ հոկտեմբերի 24-ից, Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի համաձայն, թուրքական զորքերը դատարկում են Ղարաքիլիսան և «խնդրում էին» հայկական կողմին, զբաղեցնել այդ տարածքները։ Հոկտեմբերի 19-ին Վրաստանի արտաքին գործերի նախարարը Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Ա.Ջամալյանին բողոք հղեց Դրոյի կողմից Շահալի կայարանը զբաղեցնելու առթիվ, պահանջելով մինչև երկու երկրների միջև համաձայնության կայացումը հայկական զորամասերը հանել Թիֆլիսի նահանգի սահմաններից։ Հոոկտեմբերի 20-ին Շահալիի հայկական վաշտի հրամանատարը Սանահինի վրացական զրահագնացքի հրամանատարից Ցուլուկիձեի հանձնարարությամբ հայկական ջոկատից պահանջեց 24 ժամվա ընթացքում հայկական զինվորական ջոկատները հանել Շահալիից։ Հոկտեմբերի 22-ի երեկոյան Գոգուաձեն հրաման ստացավ շտապ գրավել այն գիծը, որը վրացիները զբաղեցրել էին մինչեւ թուրքերի առաջխաղացումը։ Գերմանական ներկայացուցիչ Ֆոն Քրեսը այդ օրերին Թիֆլիսում Ջամալյանից պահանջում էր ընդունել վրացիների պահանջը և դատարկել Լոռին։ Նույն այդ ժամանակ Վրաստանի կառավարությունը շարունակ պահանջում էր հայկական կողմից զորքերը հեռացնել մինչեւ Շահալի կայհարանի կամուրջը և խնդիրը կարգավորելու համար նստել խաղաղ բանակցությունների։ Հայկական կողմից վրացիներին ուղարկվեց հեռագիր այդ պահանջներն աննդունելի համարելու վերաբերյալ և առաջարկվում էր հետ կանգնել ռազմական գործողություններից, պահել զորքը այժմյան գծի վրա, իսկ սահմանների հարցը լուծել խաղաղ համաձայնության ճանապարհով։ Հոկտեմբերի 23-ին Գոգուաձեի զրահագնացքը ռմբակոծեց Շնող գյուղը, որտեղ ամրացած հայկական փոքր ջոկատը թույլ չէր տալիս վրացիներին գերիշխանություն հաստատել համեմատաբար մեծ այդ գյուղում։ Տեղի ունեցավ փոքր մարտ վրացական զորամասի և գյուղը պաշտպանող հայկական ջոկատի ու գյուղացիներից կազմված ինքնապաշտպանական ջոկատների միջեւ։ Հոկտեմբերի 26-ին Գոգուաձեն անցավ երկաթգծով մինչեւ Այրում, պահանջելով շրջակա գյուղերից ճանաչել վրացական գերիշխանությունը։ Սակայն Եվրոպական ռազմաճակատում գերմանացիների պարտվելուց հետո նրանք հեռացան Կովկասից և նրանց տեղն զբաղեցրին Բաքու մտած անգլիացիները։ Վրացական կողմը դիվանագիտական քայլ կատարեց։ Հայաստանի և Ադրբեջանի հանրապետություններին հրավեր ուղարկվեց, նոյեմբերի 10-ին Թիֆլիսում, Կովկասի Լեռնականների Հանրապետության մասնակցությամբ հանրապետությունների միմյանց անկախությունը ճանաչելու, փոխադարձ ընդունելի սահմանները համաձայնեցնելու վերաբերյալ խորհրդաժողովին մասնակցելու վերաբերյալ։ Հայաստանի կառավարությունը բանակցությունների հրավիրելու այս ձևն աննդունելի համարեց, մտահոգվելով վրաց-ադրբեջանական ալյանսի հնարավոր ստեղծումով հակահայկական որոշումներ անցկացնելուց։ Հայկական կողմն առաջարկոմ էր նախ քննարկումներ անցկացնել խորհրդաժողովի կազմակերպման ձևի և իրավազորության վերաբերյալ։ Բոլոր այս ժամանակներում հայկական երկաթուղին գրեթե շրջափակված էր և Հայաստանն ու նրա բանակը զրկված էին Բագվից և Սևծովյան նավահանգիստներից բեռներ ստանալու հնարավորությունից։ Բացի այդ Հայաստանի կառավարությունը բողոքներ էր ստանում նաև Լոռու այն գյուղերի բնակիչներից, որտեղ վրացական կայազորեր կային։ Դրությունը հատկապես լարվեց Օձուն գյուղում։ Վրացի զինվորների վերաբերմունքից վրդովված օձնեցիների Սանահին կայարան Գոգուաձեի մոտ բողոքելու մեկնած պատվիրակները վրացիների կողմից ձերբակալվեցին, իսկ գյուղի դեմ ուղարկվեց պատժիչ ջոկատ՝ գնդացիրներով ու հրանոթներով։ Դեկտեմբերի 8-ին ջոկատը զրահամեքենայի ուղեկցությամբ ուղևորվեց Օձուն։ Օձուն, Հագվի, Աքորի գյուղերի բնակիչները սկսեցին բարձր քարափի գլխից գնդակոծել նեղ կիրճով բարձրացող վրացական զորքերի շղթան։ Երկու օր վրացիները անարդյունք փորձում էին հասնել Օձուն։ Այս գյուղերի ուղղությամբ երկու օր տևած թնդանոթաձգության ու վրացական զորամասերի հարաձակման մասին, օձնեցիները հեռագիր են հղում Հայաստանի զինվորական նախարարին։ Հայաստանի կառավարությունը Վրաստանի կառավարության բողոք է հղում, քաղաքացիական բնակչության դեմ ծանր հրետանի և զորք օգտագործելու անթույլատրելիության վերաբերյալ։ Շուտով նման հեռագրեր են ստացվում նաև Հագվի, Ամոջ և Աքորի գյուղերից։ Դեկտեմբերի 11-ին գիշերը Ալավերդի և Սանահին կայարանների միջև 102-րդ վերստի վրա հայերը քանդում են երկաթուղին։ Այդ մասին գեներալ Ցուլուկիձեին տեղեկացնում է Գոգուաձեն, տռեղեկացնելով, որ թնդանոթաձգություն է տեղի ունեցել և ինքը կարգադրել է վերականգնել ուղեգիծը։ 

Դեկտեմբերի 12-ին կառավարության ղեկավար Հովհաննես Քաջազնունին վերջնագրի ձեւով հեռագիր հղեց Թիֆլիս։ Դեկտեմբերի 14 –ին էլ արտաքին գործոց նախարարը դիմեց վրացի իր կոլեգային։ Պատերազմից խուսափելու փորձ կատարեց վիրահայոց ազգային խորհուրդը, որի պատվիրակները դեկտեմբերի 11-ին փորձեցին հասնել Ղարաքիլիսա, համոզել հայերին դադարեցնել կռիվը։ Սակայն ձերբակալվեցին վրացիների կողմից։ Պատերազմից խուսափելու փորձ կատարեց անգլիական պատվիրակ կապիտան Գրինը, որ այդ օրերին Ղարաքիլիսայում էր։ Նա առաջարկեց ստեղծել խառը մի հանձնախումբ և խնդիրը լուծել բանակցությունների միջոցով։ Հայաստանի կառավարությունն ընդունեց այս առաջարկությունը, պայման դնելով, որ Հայաստանը իր զինված ուժերը կհանի Լոռու վիճելի տարածքից, եթե Վրաստանը երաշխավորի անեքսիայի չենթարկել այսուհետ թե Լոռին և թե Ախալքալակը։ Սակայն դրանից էլ ոչինչ չստացվեց։

Պատերազմական գործողությունների ընթացքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեկտեմբերի 13-ին Հայաստանի կառավարությունը հրամայեց Դիլիջան-Լոռի զորամասի հրամանատար Դրոյին մաքրել Լոռին վրաց զորքերից։ Դեկտեմբերի 14-ին Դրոյի զորամասերը դիմեցին առաջխաղացման Վորոնցովկա-Պրիվոլնոյե-Օփրեթ-Այրում գծով։ Թեպետ վատ զինված ու վատ սնված, սակայն գործողությունների հենց առաջին օրը գնդապետ Տեր–Նիկողոսյանի զորամասը գիշերային անակնկալ գրոհով գրավեց Վորոնցովկան ու Պրիվոլնոյեն։ Գնդապետ Նեստերովսկու զորամասը գրավեց Սանահին կայարանը, ուր հայերի ձեռքն անցավ 49 վագոն ու 1 շոգեքարշ, գերվեցին 15 զինվոր։ Վրացիները մեծ կորուստներ ունեցան։ Հայկական կողմից վիրավորվեց ընդամենը մեկ զինվոր։ Վրացիների երեք զրահապատ գնացքները համառ դիմադրությւոն էին ցույց տալիս և բավականին բարդացնում էին հայկական զորամասերի դրությունը։ Սակայն Այումի մոտերքում գնդապետ Կորոլկովի զորամասը քանդեց երկաթուղու գիծը, կտրելով զրահագնացքների նահանջի ուղին։ Իսկ կեսգիշերին պայթեցվեց նաև զրահագնացքներից մեկը։ Գիշեվա խավարում Թարվերդյանի 4-րդ գնդի մեկ գումարտակ հետ շպրտեց վրացական զորամասերը Հաղպատի ու Ախտովայի շրջակայքից վրացիներից խլելով մեկ գնդացիր։ Ռոտմիստր Փիրումյանի հարյուրակը քշեց վրացիներին և գրավեց Լալվար սարի նրանց դիքերը, հակառակորդից գերելով 15 զինվորի և գրավելով 2 գնդացիր։ Մարտական գործողությունների առաջին երկու օրերին վրացիները հատկապես համառ դիմադրությւոն էին ցուցաբերում Ալավերդու ուղղությամբ, սակայն հայկական ջկատների ճնշման արդյունքում դեկտեմբերի 15-ին հայկական ջոկատները գրավեցին Ալավերդին, իսկ 16-ին էլ վրացիները փախան Այրում կայարանից։ Դեկտեմբերի 17-ին գնդապետ Թարվերդյանը արևելքից եւ Փիրումյանը արևմուտքից անցան հարձակման, ինչի արդյունքում մեծ զոհերով ցիր ու ցան եղավ վրացական 5-րդ և 6-րդ գնդերը և սահմանապահ գվարդիական ջոկատները։ Հայերի ձեռքն անցավ մեծ քանակի հրանոթներ, գնդացիրներ եւ ռազմամթերք։ Ախթալայում հայերը գրավեցին վրացիների անվնաս մնացած երկու զրահագնացքներ, որոնք նույն օրը մտցվեցին մարտի մեջ վրացիների դեմ։ Ախթալայից դեպի Սադախլո փախավ նաեւ վրացական զորքերի գլխավոր հրամանատար Ցուլուկիձեն, Ախթալայում թողնելով իր հրամանատարական սալոն վագոնը։ Դեկտեմբերի 18-ին հայկական զորքերի համար հաջող զարգացող գորոծղությունների արդյունքում վրացական զորքերը կենտրոնացել էին Սադախլո կայարանում։ Նույն օրը 1000 նորակոչիկների համալրումով Սադախլո ժամանեց Վրաստանի զինվորական նախարարը, իր հետ բերելով հեծյալ հարյուրակ և վերջին զրահապատ գնացքը։ Հայկական ջոկատները օժանդակ ուժերի ակնկալիք չունեին։ Պատերազմի ողջ ծանրությունը իր վրա կրում էր Դիլիջան-Լոռի զորամասը եւ Լոռու ու Ղազախի կամավորները։ Գնահատելով իրավիճակը, նկատի ունենալով ուժերի դասավորվածությունը, Դրոն որոշեց շրջապատել Ցուլուկիձեի զորքերը հենց Սադախլոյում եւ վերջանականապես ջարդել այնտեղ կենտրոնացված վրացական ուժերը։ Գնդապետ Տեր-Նիկողոսյանին հանձնարարվեց մեկ գումարտակ առաջ տանել և ցուցադրաբար աջակցել Կորոլկովի զորասյանը։ Կորոլկովը հրաման ստացավ մի ջոկատ թողնելով Այրումում, մնացած ուժերով Բրդաձորի և Գյուլլուբաղի վրայով անցնելով Դամիա գյուղ, թիկունքից հարձակվել վրացիների վրա, միաժամանակ վերահսկելով Շուլավերից Օփրեթ տանող ճանապարհը։ Դեկլտեմբերի 19-ին սկսվեցին Շուլավերը գրավելու մաչտական գոչծողությունները։ Երեկոյան 4-րդ և 6-րդ վաշտերը գնդապետ Ֆեյերկովսկիի հրամատարությամբ և 2-րդ հեծյալ հարյուրակը Տեր-Մարտիրոսյանի հրամանատարությամբ սեփական նախաձեռնությամբ հարձակման անցան և գրավեցին Սադախլո կայարանը։ Վրացիները սպիտակ դրոշ պարզեցին։ Սակայն այդ պահին կայարանին մոտեցավ վրացական զրահագնացքը և հուժկու կրակ բացեց հայկական ուժերի ուղղությամբ, ապա վրացական զորքերը փոքր մանևրով շրջապատեցին 6-րդ գնդի 2-րդ հարյուրակը, շատերին սպանեցին իսկ հրամանտարներ Ֆիերկովսկիին ու Մարտիրոսյանին գերեվարեցին։ Նույն ժամանակ 6-րդ գնդի մեկ այլ հարյուրակ փոխգնդապետ Մանյանի գլխավորոթյամբ հրաման ստացավ 60 զինվոր ուղարկել Ճոճկան փոխգնդապետ Պետրոսյանի տրամադրության տակ, մեկ պահեստի հարյուրակ թողնել Այրում կայարանում, մնացած ուժերով անցնել հարձակման Լամբալլու գյուղը գրավելու նպատակով։ Դեկտեմբերի 20-ին վրացական զորքերի ուշադրությունը շեղելու համար Դմանիսից Արախլուի ուղղությամբ առաջ քաշվեց Տեր Նիկողոսյանի ջոկատը։ Դեկտեմբերի 20-ին ծանր մարտեր սկսվեցին, Կոռու Թարխանյանի հարյուրակը կարողացավ գրավել Շուլավերը՝ Բորչալուի գավառական կենտրոնը, այնուհետեև զարգացնելով մարտական հաջողությունները, հարձակման անցան Շուլավերի ուղղությամբ, կռվի բռնվելով Թիֆլիսից նոր ժամանած վրացական ուժերի հետ։ Մնացականյանի զորամասը քանդեց Մամայ-Սադախլո երկաթուղագիծը, կտրելով վրացական վերջին զրահագնացքի նահանջի ճանապարհը։ Վրացիները դիմադրում էին, թեպետ նրանց ձեռքում միայն կայարանն էր և մոտակա բարձունքներից մեկը։ 22-ին հաշվի չառնելով վրացական զարահագնացքի հրետակոծությունն ու Գնդացիրների մրրկալի կրակը, Ճոճկանում ամրացած զորախումբը փոխգնդապետ Պետրոսյանի գլխավորությամբ Սանգարից անակնկալ գրոհով գրավեց Սադախլուի երկաթուղային կայարանն ու գյուղի մի մասը, սակայն հակահարձակման անցած վրացիները ետ գրավեցին գյուղն էլ կայարանն էլ։ Հայերը տվեցին 40 զոհ։ Դեկտեմբերի 23-ին հայկական ուժերը վերադասավորվեցին եւ ճակատամարտը վերսկվեց։ Ծանր ու համառ մարտերից հետո 4-րդ գնդի 12-րդ վաշտը՝ փոխգնդապետ Ասլանյանի ղեկավարությամբ ամբողջապես գրավեց Սադախլուն։ Հայկական ուժերը գերեվարեցին 6 սպա,126 զինվոր ու մեծ քանակով զինամթերք ու զենք։ Բացի այդ հայկական կողմը որպես ռազմավար գրավեց 100 վագոն պարեն, 3 շոգեքարշ։ Վրացական զորքերը անհաջողության մատնվեցին նաեւ Բոլոնիս Խաչենի և Եկատերինֆելդի մատուցներում։ Ռազմական այս անհաջողություններից հետո վրացական կառավարության որոշմամբ ռազմաճակատի հրամանատար Ցուլուկիձեին փոխարինեց գեներալ Մազնիևը։ Դեկտեմբերի 24-ին վրացական զորքերը վերսկսեցին հարձակումը Շուլավերի ուղղությամբ, գյուղը և խճուղին գրավելու նպատակով։ Հաջորդ օրը Շուլավերը պաշտպանող հայկական ջոկատներին օգնության հասավ Կորոլկովի ուժերը, ետ մղելով հինգ գրոհ, նրանց հաջողվեց վրացիներից մաքրել Սարաչլիից մինչեւ Սադախլո տանող խճուղին ամբողջապես։ Կեսորին վրացիները Շուլավերին մոտեցրին հենց նոր վագոններից իջեցրած 1500 զիվորից բաղկացած թարմ զորագունդ եւ վերսկսեցին հարձակումը շուլավերը ետ գրավելու համար։ Հիմնական մարտերն ընթանում էին խճուղու մոտ Աշաղա-Սարայլ կայարանի շրջանում։ Շուլավերի վրա վրացական կողմը սկսեց օգտագործել նար ռազմական ավիացիա։ Ինքնաթիռները թռչում էին գյուղի վրայով ու ռումբեր նետում։ Պետք է նշել, որ այդ տարածաշրջանի կովկասյան թաթարները պաշտապանում էին վրացիներին և կռվին մասնակցում էին նրանց կողմից։ Հայկական զորամասերը ի պտասխան թաթարների վայրագությունների հրետանային կրակի մատնեցին թաթարաբնակ Աշաղա-Սարայլը։ Այս կերպ ընդհանուր առմամբ հայկական կողմի համեմատական հաջողություններով ծանր մարտերը շարունակվեցին մինչեւ դեկտեմբերի 28-ը։ Այն օրերին երբ Լոռում ընթանում էին արյունալի մարտերը, Թիֆլիսում դաշնակից երկրների ներկայացուցիչները ուղիներ էին փնտրում դադարեցնելու պատերազմը։ Անգլիական զորավար Ռայկրոֆտը, ֆրանսիացի գնդապետ Շարդենը և ժորդանիան մի երկու երկրների միջև ստորագրվելիք մի համաձայնագիր կազմեցին։ Ախալքալակին վերաբերող հատվածին առարկելու պատճառով այն հրաժարվեց ստորագրել Վրաստանում Հայաստանի ներկայացուցիչ Ջամալյանը։ Համաձայնագրում խոսվում էր այն մասին, որ կռիվը երկու երկրների միջեւ պետք է դադարեցվի, դաշնակիցների մասնակցությամբ վրաց կառավարության ներկայացուցիչները պետք է մեկնեն ճակատ, կողմերին բացատրելու համաձայնության բոլոր կետերը և վերահսկելու դրա կատարման ընթացքը։ Եվ չնայած այն բանին, որ հայկական կողմը հրաժարվեց ստորագրել համաձայնագիրը, այնուամենայնիվ դաշնակիցները և վրացական կողմը արձանագրելով սույն փաստը, Հայաստանի կառավարությանն ուղարկեցին հեռագիր, որում ասվում էր։ «Ներկայումս Թիֆլիսում գտնվող Մեծ Բրիտանիայի զորավար Ռայկրոֆտը, Ֆրանսիական առաքելության ղեկավար գնդապետ Շարդինին, Վրաստանի հանրապետության նախագահ Ժորդանիայի հետ ունեցած խորհրդաժողովում , պ.Ջամալյանի ներկայությամբ, որոշեցին,որ պատերազմական գործողությունները անհապաղ պետք է դադարեցվեն»։ Այնուհետեւ ասվում էր, որ չնայած պ.Ջամալյանի բողոքներին, դաշնակիցների որոշմամբ մի խառը հանձնախումբ պետք է մեկնի ճակատ իրականացնելու համաձայնագրում նախատեսվող հետևյալ որոշումները։ «Հանձնախումբը որոշում է քանակը այն զորքերի, որ վրացիները պետք է թողնեն Բորչալուի գավառի հյուսիսային մասում եւ Ախալքալակում, իսկ հայերը Բորչալուի հարավային մասում: Երկու կողմերից էլ զորքերը պետք է լինեն փոքրաթիվ: Վրացական զորքերը պետք է մնան իրենց գրավված այժմյան դիրքի վրա, հայկական զորքերը պետք է հեռանան և բռնեն Դսեղ –Ջալալօղլի թուրքական նախկին բնագիծը: Վրացական և հայկական զորքերի գրավված տարածության միջեւ երկաթուղու վրա կգտնվեն բրիտանական պահակներ,վարչությունը այդ հատվածներում կլինի խառը հայ վրացական: Նշվում էր, որ երկու պետությունների` Վրաստանի և Հայաստանի ներկայացուցիչները շուտով կուղարկվեն Եվրոպա, ուր սահմանների վերաբերյալ ամբողջ հարցը կլուծվի մեծ պետությունների կողմից»; Այնուհետեև ստորագրվում էր Ռայկրոֆտ, Շարդինի և Ժորդանիա։ Դեկտեմբերի 28-ին Ղարաքիլիսայում համաձայնագիրը հանձնվեց հայկական հրամանատարությանը։ Հայկական կողմը փորձեց վիճահարույց մի քանի կետեր փոփոխության ենթարկել, սակայն բրիտանական կողմի անզիջում պահվածքի պատճառով համակերպվեց։ Միայն համաձայնություն ձեռք բերվեց որոշ անհասկանալի կետերի վերաբերյալ պարզաբանումներ տալ Թիֆլիսում գտնվող հայաստանի ներկայացուցչին։ Դեկտեմբերի 30-ի բանակցության արդյունքում վերջնականապես համաձայնություն ձեռք բերվեց պատերազմական գործողությունները դադարեցնել նոր տարվա գալուն պես՝ դեկտեմբերի 31-ին ժամը 24.00-ին։ Սակայն դեկտեմբերի 28-ին, պատվիրակության Ղարաքիլիս հասնելու օրը վրացիները ճակատի ամբողջ երկարությամբ հարձայկման անցան։ Նահանջի ընթացքում վրացիները հասցրել էին համալրել զորքը թարմ ուժերով, կազմավորել էին նաև թաթար կամավորականների ջոկատներ։ Հայկական կողմը չէր կարող որևէ այլ լրացուցիչ ուժեր ուղարկել Լոռի, անհնար էր նաև պարեն ու ռազմամթերք ստանալը։ Հայկական զորամասերը համալրվել էին միայն վրացիներից խլված զենքով ու պարենով։ Ջոկատների կազմում հիմնականում մնացել էին կանոնավոր բանակի զինվորների նոսրացած շարքերը։ Չնայած դրան, վրացական թարմացած զորամասերը հանդիպեցին հայկական ջոկատների համառ դիմադրությանը, բացառությամբ Իշխանյանի զորամասի, որը ստիպված էր նահանջել մինչեւ Սիոն գյուղը։ Դեկտեմբերի 29-ին հայկական ջոկատներին օգնության հասավ գնդապետ Տիմչենկոն, հսկողության տակ առնելով 2660-րդ բարձունքը, նպատակ ունենալով Շուլավերից վրացիների հեռանալու դեպքում անցնել նրանց թիկունքը եւ Կորոլկովի հետ պաշտպանել ճակատի աջ թեւը։ Ճակատի կենտրոնում գտնվող կորոլկովի զորամասը աբղկացած էր 4-րդ գնդի 10 վ աշտից, միլիցիոն գնդի 4 վաշտից,2-րդ դիվիզիոնի 2 հարյուրակից,2-րդ գնդի 1 գումարտակից,7-րդ գնդի 2 լեռնային մարտկոցի 2 թնդանոթից ու մեկ զրահապատ գնացքից։ կորոլկովի խնդիրն էր ամեն կերպ պաշտպանել Դամիա-Սադախլու գիծը, Խոժոռնիում կենտրոնացնելով 4-րդ գունդը։ Միաժամանկ տիմչենկոյին հանձնարավեց ամեն կերպ պահել Քյորփլու գիծը։ 2-րդ գնդի մեկ գումարտակ ճաճկյանում մնում էր որ պես պահեստային։ Բարդ էր իրադրությունը բոլմիս խչենի ուղսղությամբ, որտեղ բծավոր տիֆ էր տարածվել հայակայնզ որամասերում։ փաստորեն այս ուղղությամբ հայկական զոամասերը չէին կարողացել կատարել հրամանը եւ վերահսկել այդ ուղղությանը։ դա ծանր հետեւանք ունեցավ ողւ մարտական գոչողությունների վրա։ Դեկտեմբերի 30-ից վրացիների փորձեցին մոտենալ Սադախլո կայարանին և Լամբալլու գյուղին, սակայն հայկականն հրետանու կրակով ետ շպրտվեցին։ Նույն օրը վրացիները գրավեցին Բոլնիս Խաչենը։ Այս կերպ փաստորեն վերջ դնելով պատմական Լոռու այդ հատվածը, ուր գտնվել է Գուգարաց բդեշխների եւ որոշ ժամանակ նաեւ Լոռու Բագրատունիների թագավորության մայրաքաղաքը Հայաստանին միացնելու հնարավորությունը։ Դեկտեմբերի 30-ին վերջապես Հայաստանի կառավարությունը կարողացավ 600 հոգուց բաղկացած մի զորաջոկատ ուղարկել Դրոյին։ Դրոն մի կողմից ետ էր մղում վրացիների հարձակումները, մի կողմից մշակում դեկտեմբերի 31-ի վճռական գրոհի պլանը։ Փաստորեն երկու կողմն էլ փորձում էին մինչ զինադադարի ուժ մեջ մտնելը առավելագույնս նպաստավոր դիրքեր գրավել, ինչը ըստ զինադադարի մասին համաձայնագրի համարվելու էր սահմանագիծ։ Դեկտեմբերի 31-ին սկսված մարտական գործողություններն ընթացան փոփոխական հաջողություններով։ Հայերի առաջապահ ջոկատներըն իջան Մամայի ուղղությամբ եւ վրացիների վրա կախվեց հայկական ջոկատները թիկունքում ունենալու վտանգը։ Երեկոյան 5-րդ գունդը գրավեց Լամբալլուն, 3-րդ գումարտակը գրավեց Սադախլուի հարավային մասը։ Սակայն վրացական զորամասերի առաջխաղացումը Խոժոռնիի ուղղությամբ հնրավար չեղավ կասեցնել և նրանց առաջապահ ջոկատները որոնք կտրվել էին թիկունքից կանգ առան Գյուլուբաղի մոտերքում, ապա հայական ջոկատների շրջապատման ռեալ վտանգից խուսափելով ետ նահանջեցին։ Հայկական զորամասերը զբաղեցրին Խոժոռնի-Գյուլուբաղ-Բրդաձոր գիծը։ Մարտական պլանավորված գործողությունները դեռ չէին ավարտվել լրացավ ժամը 12-ը և համաձայնագրի համաձայն հայ վրացական պատերազմը դադարեցվեց, երկու կողմն էլ կատարեցին պայմանագիրը։

Հաշտության բանակցությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հունվարի 1-ին հայկական հաշտարար պատվիարկությունը Ղարաքիլիսայից մեկնեց Թիֆլիս և նախապատրաստական աշխատանքներից հետո հունվարի 9-17 դաաշնակիցների մասնակցությամբ կայացավ խորհրդաժողով, որին Մեծ Բրիտանիայի կողմից մասնակցում էր գնդապետ Ստյուրատը, ֆրանսիական կողմի ներկայացուցիչ կապիտան Պուադերաթը և Թիֆլիսում ֆրանսիական հյուպատոս Դյուրուան։ Հայկական պատվիարկության կազմում էին Ստեփան Մամիկոնյանը, Ս.Խաչատրյանը, Գ.Տեր խաչատրյանը, Ա.Խոնդկարյանը, զինվորական խորհրդական գեներալ Ղորղանյանը, Ավետիս Ահարոնյանը։ Վրացական կողմից արտգործնախարար Գեգեչկորին, ներքին գործերի նախարար Ռամիշվիլին, Վրաստանի բանակի հրամանատար Գեդևանովը եւ գնդապետ Ջափարիձեն։ Խորհրդաժողովի հենց սկզբից գնդապետ Ստյուարտը հայտարարեց, որ խորհրդաժողովում կարող են քննարկվել միայն վրացական պատվիրակության առաջ քաշած հարցերը, քանի որ ըստ Վրացական կողմից խորհրդաժողովի օրկարագը հաստատված է զինադադարի մասին պայմանգրում։ Հայաստանի պատվիրակության բողոքները իրավիճակը չուղղեցին և քանի որ վրացական կողմը պնդում էր թե իրենք լիազորված են միայն զինադադարի մասին պայմանգրի մի քանի անհասկանալի կետեր պարզաբանելու և որ ավելիի լիազորություն իրենք չունեն։ Գնդապետ Ստյուարտն առաջարկեց բանավեճի փոխարեն ժամանակն արդյունավետ օգտագործել և քննարկել տնտեսական հարցեր։ Սկսել չեզոք գոտում հայկական ու վրացական զորքերի տեղաբաշխման, դրանց քանակի, չեզոք սահմանների և կառավարման հետ կապված խնդիրներ։ Այս կերպ ակնհայտ էր դառնում որ գոյություն ունի վրաց-անգլիական համաձայնություն վրացական շահերի ի պաշտպանություն։ Կոնֆերանսի հենց սկզբից գնդապետ Ստյուարտը սկսեց անթաքույց պածտպանել վրացական կողմի շահերը, հատկապես երբ քննարկման թեմա էր Ախալքալակի հարցը։ Գեներալ Ղորղանյանն առաջարկեց չեզոք գոտու սահմանների հարցը թողնել այդ նպատակով հատուկ ստեղծվելիք հանձնաժողովի լիազորությանը, ինչին գնդապետ Ստյուարտը կտրուկ դեմ արտահայտվեց։ Հայկական կողմը չկարողացավ պայմանագրում ամրագրել նաեւ վրացական զորքերը զինադադարը կնքելու օրվա եղած բնագծերում թողնելու առաջարկությունը։ Դրան նույնպես դեմ էր անգլիական ներկայացուցիչը։ Նա պահանջում էր չեզոք գոտու հյուսիսային սահման ամրագրել, այսինքն վրացական սահման գծել պատերազմը դադարեցնելու, այսինքն դեկտեմբերի 31-ի ժամը 24.00-ի բնագիծը։ Հայկական զորքերը պիտի ետ քաշվեին և բռնեին այն գիծը, որ զբաղեցնում էին թուրքերը Բորչալուի գավառում։ Խորհրդաժողվին կից ստեղծվեց զինվորական հանձնաժողով, Վրաստանի բանակի հրամանատար Գեդևանովի, գեներալ Ղորղանյանի և գնդապետ Ջափարիձեի մասնակցությամբ, որոնք հունվարի 10-ին խորհրդաժողովին ներկայացրին նախագիծ, որով սահմանվում էր Լոռու չեզոք գոտու հյուսիսային և հարավային սահմանները։ Չեզոք գոտու հյուսիսային սահման էր գծվում Իրգանչայ-Սաթի-Ջենդար-Ախքյորփի-Օփրեթ-Խոժոռնի- Բրդաձոր-Սադախլո գիծը, այնպես որ հիշյալ բնակավայրերը մտնում էին Վրաստանի կազմի մեջ։ Հայկական սահմանգիծ էր համարվում Նովո-Պոկրովկա-Ջալալօղլի-Գառգառ-Նիկոլաևկա-Քոլագերան-Դսեղ գիծը։ Հյուսիսային և հարավային սահմանների որոշ հատվածներում տեղակայվելիք հայկական և վրացական կայազորները պիտի ունենային յուրաքանչյուրը 660 զինվոր, իրենց զենքերով։ Որոշումն ուժի մեջ էր մտնում հունվարի 14-ին ժամը 24.00-ից։ չեզոք գոտին ղեկավարում էր անգլիացի սպան, որը պիտի ունենար երկու օգնական, մեկը հայ, իսկ մյուսը վրացի։ Միլիցիան և պետական գրասենյակների աշխատողները պիտի լինեին հավասար քանակով հայեր և վրացիներ։ Ընդունվեց միմյանց անկախությունը ճանաչելու և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին համաձայնագիր։ Մշակվեց Լոռու չեզոք գոտու առանձին կանոնադրությունը։ Լոռու Չեզոք գոտու մեջ մտած ավելի քան 40 գյուղ բաժանվեց երեք՝ Ալավերդու, Ուզունլարի (ներկայիս Օձունի), Վորոնցովկայի (ներկայիս Տաշիրի) տեղամասերի։ Հետաքրքիր է այն հանգամանքը, որ Ալավերդու պղնձահանքերը հայտնվում էին դաշնակիցների վարչական վերահսկողության տակ գտնվող Չեզոք գոտում, ինչը տնտեսապես հարվածում էր Հայաստանին։ Մարտի 1-ին ստորագրվեց փոստ-հեռագրատան, իսկ 4-ին երկաթուղային հաղորդակցության մասին համաձայնագրերը։ Մարտի 8-ին Վրաստանի կառավարությունը ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, 24-ին Հայաստանը փոխադարձաբար ճանաչեց Վրաստանի անկախությունը։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Սիմոն Վրացյան,«Հայաստանի Հանրապետություն» Երևան, 1993 թ
  • Հրաչյա Պապինյան,«Ուրվագիծ Ալավերդու և հարակից բնակավայրերիպատմության»