Մայր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
«Նկարիչն ու իր մայրը», Արշիլ Գորկի
Օրորոցային երգ
Անդրեա Սոլարի «Տիրամայրը կանաչ բարձով» (մոտ 1507, Լուվր)

Մայր (փաղաքշական մայրիկ, մամաշա, մամանյա) կին, իր երեխայի համար՝ ծնող։

Սոցիալական, մշակութային կամ կրոնական համատեքստում տարբեր իմաստներ ունեցող բառ է։

Կենսաբանական մայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենսաբանական մայրը հղիացած և երեխային ծնած անձն է։ Վերականգնողական բժշկության զարգացմանը զուգահեռ առաջ են եկել փոխնակ մայրությունը և գենետիկ մայրությունը։

Փոխնակ մայրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոխնակ մայրությունը բժշկական մեթոդ է, որի դեպքում արտամարմնային բեղմնավորման գործընթացի ժամանակ ստացված սաղմերը տեղադրվում են այն կնոջ արգանդում, որը գենետիկորեն կապված չէ այդ սաղմերի հետ: Այդ ընթացքում կինը ինքնակամ համաձայնում է հղիանալ, կրել և ծնել կենսաբանորեն իրեն օտար երեխայի, որի խնամքըը հետագայում հանձնվելու է այլ անձանց՝ կենսաբանական ծնողներին։ Հենց նրանք էլ իրավաբանորեն համարվելու են տվյալ երեխայի ծնողները, անկախ նրանից, որ նրան կրել և ծնել է փոխնակ մայրը։

Գենետիկ մայրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գենետիկ մայրն այն կինն է, որի ձվաբջջից ձևավորվում է երեխան։

Ոչ կենսաբանական մայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոցիալական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի կենսաբանական ծնողներից, մայր կարող են անվանել նաև հոգեմորը, խորթ մորը կամ այն կնոջը, որը մոր սոցիալական դեր է կատարում։

Ստնտու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստնտու կամ կերակրող անվանել են իր կրծքով ուրիշի երեխային կերակրող կնոջը։

Կնքամայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոնեության մեջ կնքամայր է համարվում այն կինը, որը երեխայի կնունքի ժամանակ երեխայի համար ճանաչվում է որպես կնքամայր։ Նա պատասխանատվություն է կրում երեխայի քրիստոնեական դաստիարակության, հավատի համար և պարտավոր է ծնողների հետ կիսել դաստիարակության ընթացքում առաջացած դժվարությունները։

Խորթ մայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորթ մայրը իր ամուսնու երեխաների հարազատ մայրը չէ, երեխաները ծնվել են ամուսնու նախորդ ամուսնությունից։ Խորթ մոր համար երեխաներն անվանվում են «խորթ տղա» կամ «խորթ աղջիկ»։ Հեքիաթներում խորթ մայրը հաճախ բացասական կերպար է լինում։

Հարսանքամայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն կինն է, որը հարսանիքի ժամանակ փոխարինում է հարսնացուի կամ փեսացուի հարազատ մորը։

Մայրերի օր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1995 թվականից Հայաստանում ապրիլի 7-ը նշվում է որպես Մայրության և գեղեցկության օր։ Այդ օրը Հայ Առաքելական Եկեղեցին նշում է նաև Ս. Մարիամ Աստվածածնի Ավետման տոնը։ Մայրերի օրը տարբեր երկրներում նշում են տարբեր օրերի։

Ռուսաստանում ՌԴ նախագահի 1998 թվականի հունվարի 30-ի թիվ 120 հրամանագրով որոշվել է նոյեմբերի վերջին կիրակի օրը նշել որպես մայրության օր։

Լիբանանում մայրության օրը նշվում է գարնան առաջին օրը, Ուզբեկստանում այն համընկել է մարտի 8-ի հետ։​​ Հարավային Աֆրիկայում և Լիտվայում տոնը նշվում է մայիսի առաջին շաբաթվա ընթացքում, Հունաստանում՝ մայիսի 9-ին։ Ուկրաինայում, Էստոնիայում, ԱՄՆ-ում, Մալթայում, Դանիայում, Ֆինլանդիայում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Թուրքիայում, Ավստրալիայում, Ճապոնիայում, Բելգիայում մայրերի օրը նշվում է մայիսի երկրորդ կիրակի օրը։ Շվեդիայում և Ֆրանսիայում մարդիկ շնորհավորում են իրենց մայրերին մայիսի վերջին կիրակի օրը: Լեհերը տոնը նշում են մայիսի 26-ին, բելառուսները՝ հոկտեմբերի 14-ին։ Իսպանիայում, Պորտուգալիայում և Սերբիայում մայրերին շնորհավորում են դեկտեմբերին[1]:

«Մայրիկ» բառը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մա, մամա և դրանց նման հնչյունների հաջորդականությունը իրար հետ կապ չունեցող լեզուներում հաճախ համապատասխանում են «մայրիկ» բառին։ Օրինակ՝

Սակայն երբեմն հնչյունների այսպիսի հաջորդականությունը կարող է նշանակել՝

Մայրական սեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաճախ մայրը սիրո մեծ զգացում է տածում իր երեխաների նկատմամբ։ Շատերը հակված են կարծելու, որ մայրական, կամ ծնողական սերն աշխարհում ամենաուժեղն է[2]։ Մայրական սիրո առաջացումը երբեմն կապում են արյան մեջ օքսիտոցին հորմոնի առաջացմամբ[3], ինչը նպաստում է այն մոլեկուլների ազատմանը, որոնք սրտի համար քիմիական ինֆորմացիայի կրողներ են։ Օքսոտոցինի անսպասելի արտազատումը սիրելու զգացողություն է առաջացնում։ Այդ ցանկությունը տարբեր եղանակներով է դրսևորվում՝ կախված այլ հորմոնների առկայությունից, ահա թե ինչու գոյություն ունեն սիրո տարբեր ձևեր։ Օրինակ պրոլակտինի առկայության դեպքում, որը հայտնի է որպես կանացի հորմոն, սիրելու ցանկությունն ուղղվում է դեպի նորածինները։

Օքսոտոցինը կապված է այլասիրության հետ, իսկ պրոլակտինը՝ մայրության։ Էնդորֆիններն իրենցից ներկայացնում են «պարգևատրման համակարգ»։ Ամեն անգամ, երբ կաթնասունն իր տեսակին օգուտ է բերում, իրենք պարգև են ստանում՝ արտազատվում են այս հորմոնները, որոնք առաջացնում են էյֆորիա։ Ծննդաբերության ժամանակ էնդորֆինը բարձրանում է ոչ միայն մոր, այլև պտղի մեջ, այնպես որ, ծնունդից անմիջապես հետո և՛ մայրը, և՛ երեխան գտնվում են օպիատների (մորֆինանման նյութերի) ազդեցության տակ։ Այս հորմոնները նպաստում են կախվածության առաջացմանը, ինչը մոր և նորածնի ուժեղ փոխադարձ կապվածության գրավականն է։ Եթե մոր և նորածնի միջև սիրային կապ չի հաստատվել, նշանակում է անհրաժեշտ հորմոնը[4] բավարար չի եղել։

Կրոնում և դիցաբանության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրը որպես խորհրդանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաշխարհային մի շարք մշակույթներում մայրը կյանքի, սրբության, հավերժության, ջերմության և սիրո խորհրդանիշն է։ Մոր կերպարն ունի առնվազն 4 խորհրդանշական իմաստ[5]։

Մայր-Երկիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիեզերական Մայր-Երկիրը Երկնքի կինն է, Երկրի վրա ամեն ինչի մայրը, որը տարբերություն չի դնում բարու և չարի միջև։ Այդպիսի մոր օրինակներից մեկը հին հունական աստվածուհի Գեան էր։ Նա ծնել էր տիտաններին, կիկլոպներին, Հեկատոնքեյրներհիսուն գլխանի հսկաներին, Օլիմպոսի բոլոր աստվածները նրա ժառանգներն են եղել։ Գեան տարբերություն չի դրել բարու և չարի միջև, նույն կերպ է սիրել և՛ հրեշավոր կիկլոպներով ծովային օձերին, և՛ անսահման լուսավոր երկինքը՝ Ուրանոսին[6]

Աստվածուհի Գեայի պատկերը
Մայր-Երկիրը սլավոնական դիցաբանության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սլավոնական դիցաբանության մեջ Մայր-Երկիրը ներկայացնում է Մոկոշը։ Ամենազոր աստվածները դողում են նրա առջև, քանի որ աստվածուհու ձեռքին ճակատագրերի սրբագույն թելերն են։ Եթե այդ թելերը կտրվեն, և՛ մարդը, և՛ աստված կմեռնեն։ Նրա խիստ բնավորությունը արտահայտվել է «Աստված Մոկոշը չէ, ինչ-որ բանով կուրախանա» առածում[7]։ Սլավոնական դիցաբանության մեջ Մոկոշը շատ հարգված աստվածուհի է եղել և մտել է իշխան Վլադիմիրի պանթեոնի մեջ։

Մայր-Բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներողամիտ, ամենակարող և դաժան Մայր-Բնությունը ղեկավարում է այն ամենը, ինչից կախված է մարդը՝ անձրևներն ու երաշտը, ջերմությունն ու սառնամանիքը, որսի և հավաքչության ժամանակ՝ հաջողությունը… Մարդկության զարգացմանը զուգահեռ մի շարք կրոններում Մայր-Բնությունը բաժանվել է որսորդության (հունական դիցաբանության մեջ՝ Արտեմիս) և հողագործության (Դեմետրա) հովանավորուհու։ Սակայն այլ դավանանքներում Մայր-Բնության կերպարը չի բաժանվում։ Օրինակ սլավոնական հեթանոսական կրոնում այդ դերը համատեղության կարգով Մայր-Երկրի հետ մինչև վերջ ունեցել է նաև Մոկոշը։

Մայրը որպես նախաաղբյուր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոր այդպիսի խորհրդանշական զգացողությունը արտահայտվում է մի շարք անվանումներում․

  • Մայրական բջիջները կենսաբանության մեջ,
  • Մայր պլատան համակարգչում,
  • Մայր լուծույթ արդյունաբերական քիմիայում,
  • Մայր ձեռնարկություններ տնտեսության մեջ։

Աստվածամայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստվածամոր Վլադիմիրյան սրբապատկեր։

Աստվածամայրը (ինչպես Տիրամայրը, Աստվածածինը, Կույս Մարիամը), քրիստոնեական և իսլամական ավանդույթների համաձայն, Հիսուս Քրիստոսի մայրն է, կաթոլիկության և ուղղափառության ամենահարգված կերպարներից մեկը։ Նա մոր կերպարի ևս մեկ խորհրդանիշ է։


Հիսուս Քրիստոսով նրա հղի լինելու կանխատեսումը ստացել է Ավետում անվանումը։ Այդ իրողությունը ավետարանիչներից միայն Ղուկասն է նկարագրել։ Իր ավետարանում նա նշել է, որ արդար Եղիսաբեթի՝ սուրբ Հովհաննես Մկրտիչով հղիացած լինելու 6-րդ ամսում Գաբրիել հրեշտակապետը Աստծո կողմից ուղարկվել է Նազարեթ՝ Կույս Մարիամի մոտ՝ աշխարհի Փրկչի՝ իրենից սպասվող ծննդյան մասին ավետելու համար[8]։ Ինն ամիս անց Բեթղեհեմում Մարիամը որդի է ծնել։

Աստվածամայր․ դիցաբանական և աստվածաշնչյան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Անահիտ դիցուհի- հայկական դիցաբանությունում պտղաբերության, արգասավորության, ծննդաբերության աստվածուհին
  • Դեմետրա-աստվածամայր՝ հին հունական դիցաբանությունում
  • Գեա-երկրի աստվածուհին հին հունական դիցաբանությունում
  • Շակտի-հնդկական աստվածուհի-մայր
  • Յունոնա-ամուսնության և մայրության , ընտանեկան օջախի աստվածուհին հին հռոմեական դիցաբանության մեջ
  • Մահա Մայա թագուհի-Բուդդիստական աստվածուհի, Բուդդայի մայրը
  • Իսիդա-հին եգիպտական մայրության և կանացիության աստվածուհին
  • Հագար-ըստ աստվածաշնչյան ավանդության՝ արաբների նախահայր Իսմայելի մայրը
  • Լադա, Մոկոշ-սլավոնական դիցաբանության մեջ աստվածուհիներ


Մոր կերպարը արվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրերին՝ որպես յուրաքանչյուր մարդու կյանքում ամենակարևոր անհատների, արվեստում բազմաթիվ ստեղծագործություններ են նվիրվել։

Կերպարվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանդակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կինեմատոգրաֆիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասացվածքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ազգի ապագան մայրերի ձեռքում է: (Օ. Բալզակ)
  • Տվեք մեզ լավագույն մայրերին, և մենք կլինենք լավագույն մարդիկ: (Ժան Պոլ)
  • Ամենալավ մայրը նա է, ով կարող է փոխարինել երեխաների հորը, երբ նա այլևս չի լինի: (Գյոթե)
  • Մոր սիրտն անդունդ է, որի խորքում միշտ ներում կգտնվի: (Օ. Բալզակ)
  • Աշխարհում կա ամենից սքանչելի մի էակ, որին մշտապես պարտք ենք՝ մայրն է: Նիկոլայ Օստրովսկի:

Երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1989—1992 թվականներին Ռուսաստանում գոյություն է ունեցել երաժշտական խումբ՝ «Մայրիկ», որը կազմավորել է Սերգեյ Կուզնեցովը։
  • «Մայրիկ» «Լեյսյա» խմբի երգն է՝ Վ․ Կիպելովի կատարմամբ։
  • «Մամո» (ռուս.՝ «Мама») երգ, որը Եվրոտեսիլ 2009 թվականին կատարել է Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Անաստասիա Պրիխոդկոն, զբաղեցրել է 11-րդ տեղը։
  • «Մայրիկ» (երաժշտական ֆիլմ-հեքիաթ) (ԽՍՀՄ, 1976 թվական)
  • «Մայրիկ» Քրիստինե Պեպելյան
  • «Ով սուրբ մայրեր», Գուսան Աշոտ

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոեզիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Կինը՝ ճրագ,
Մայրն՝ արեգակ,
Բայց արի տես,որ ճրագս
Մարել կուզեր արեգակս:
Վա՜յ...Մայրիկի՞ս դուրս անեի՝
Ասել է թե գիշերվա պես
Արեգակը դուրս վանեի,
Մի չար ճրագ բերեի ներս...
ՈՒ՜մ համար է ախ ու վախի
Ձմեռ դառել գարունն անդարձ,
Հազար ճրագ էլ ծիծաղի՝
Մայրն արև է՝ թեկուզ հանգած:
Աստվածուհու հետ չեմ փոխի
Մորս մի մազն սպիտակած,
Սուրբ է մայրն էլ իմ ոսոխի,
Երբ մայրը կա՝ էլ ի՞նչ աստված:


Հովհաննես Շիրազ[9]


Մոր սիրտը

Կա հինավուրց մի զրույց,
Թե մի տղա,
Միամորիկ,
Սիրում էր մի աղջկա:

Աղջիկն ասավ և «Ինձ բնավ
Դու չես սիրում,
Թե չէ գնա՛,
Գնա՛ մորըդ սի՛րտը բեր»:

Տղան մոլոր, գլխիկոր
Քայլ առավ,
Լացեց, լացեց,
Աղջկա մոտ ետ դառավ:

Երբ նա տեսավ, զայրացավ.
— Է՛լ չերևաս
Շեմքիս, ասավ,
Մինչև սիրտը չըբերես:

Տղան գնաց և որսաց
Սարի այծյամ,
Սիրտը հանեց,
Բերեց տվեց աղջկան:

Երբ նա տեսավ, զայրացավ.
— Կորի՛ր աչքես,
Թե հարազատ
Մորըդ սիրտը չըբերես:

Տղան գնաց` մորն սպանեց,
Երբ վազ կըտար
Սիրտը` ձեռքին,
Ոտքը սահեց, ընկավ վար:

Եվ սիրտը մոր ասավ տխուր,
Լացակումած.
— Վա՜յ, խեղճ տղաս,
Ոչ մի տեղըդ չըցավա՞ց...


Ավետիք Իսահակյան[10]


Առաջին ճերմակը

Երբ ես առաջին ճերմակը տեսա
վարսերում իմ մոր,
                մայրիկս ժպտաց.
- Մի՛ տխրիր, որդիս,
ես ջահել եմ դեռ։

Երբ որ ես երկրորդ ճերմակը տեսա
վարսերում իմ մոր,
                մայրիկս ժպտաց.
- Մի՛ տխրիր, որդիս,
ես ջահել եմ դեռ։

Երբ ամբողջովին նստել էր ձյունը
վարսերին իմ մոր,
                մայրիկս ժպտաց.
Մի տխրի՛ր, որդիս,
ես ջահել եմ դեռ։

Ես մի օր մորս ցույց տվի գլխիս
ճերմակն առաջին,
                հառաչեց հանկարծ
ու մի վայրկյանում
մայրս ծերացավ[11]։



Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «День матери. 24 ноября 2019 г. Календарь праздников.»։ www.mycalend.ru։ Վերցված է 2019-03-31 
  2. ТЕОРИЯ ЛЮБВИ
  3. Журнал Гео, Кристина Шнайдер, Гормоны: химия жизни
  4. Оден М. Научный подход к любви
  5. Шейнина Е. Я. Энциклопедия символов. М., 2001;
  6. Н. А. Кун «Легенды и мифы Древней Греции» ГИПП «Янтарный сказ» 2000
  7. Калашников В. «Боги древних славян»
  8. (Աստվածաշունչ|Լկ|1:28|-33)
  9. Հովհաննես Շիրազ «Քնար համամարդկային», հատոր 3, (միայն սերը)
  10. [http://www.isahakyanmuseum.am/htmls/legendner_balladner_1.html ՄՈՐ ՍԻՐՏԸ, (Հայկական ավանդավեպ)]
  11. Հակոբյան, Երկեր, հատոր Ա՝ Առաջին ճերմակը

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]