Տասներկու աթոռ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տասներկու աթոռ
ռուս.՝ Двенадцать стульев
The Twelve Chairs monument.jpg
ՀեղինակԻլյա Իլֆ, Եվգենի Պետրով և Իլֆ և Պետրով
Տեսակգրական ստեղծագործություն
Ժանրվեպ սատիրա
Կազմված էBuilding a tramway is not like buying a donkey?
Բնօրինակ լեզուռուսերեն
Կերպար(ներ)Օստապ Բենդեր, Ippolit Matveyevich Vorobyaninov?, Father Fyodor?, Madame Gritsatsuyeva?, Ellochka Shchukina? և Nikifor Lyapis-Trubetskoy?
Ստեղծման տարեթիվ1927
ՀաջորդՈսկե հորթը
ԵրկիրFlag of the Soviet Union (1924–1955).svg ԽՍՀՄ
ՀրատարակիչZemlya i fabrika?
Հրատարակման տարեթիվ1928
ՎիքիքաղվածքՏասներկու աթոռ
The Twelve Chairs Վիքիպահեստում

«Տասներկու աթոռ» (ռուս.՝ Двенадцать стульев), դասական երգիծական վեպ, որի համահեղինակներն են օդեսացի խորհրդային գրողներ Իլյա Իլֆն ու Եվգենի Պետրովը։ Գրվել է 1927 թվականին և նրանց առաջին համատեղ ստեղծագործությունն է։ 1928 թվականին տպագրվել է «Тридцать дней» գեղարվեստական-գրական հանդեսում (№ 1-7), նույն թվականին հրատարակվել է առանձին գրքով։ Սյուժեի հիմքում տիկին Պետուխովայի տասներկու աթոռներից մեկում թաքնված ադամանդների որոնումն է, սակայն ստեղծագործության մեջ շարադրված պատմությունը սահմանափակված չէ արկածային ժանրի շրջանակներում. դրանում, ուսումնասիրողների կարծիքով, տրվել է «դարաշրջանի գլոբալ կերպարը»։

1920-ական թվականների գրական հանրությունը վեպի հայտնվելն ընդունել է շատ զուսպ։ Հեղինակներին աջակցողների թվում են եղել գրող Յուրի Օլեշան, քաղաքական գործիչ Նիկոլայ Բուխարինը, քննադատ Անատոլի Տարասենկովը և Իլֆի ու Պետրովի մի շարք այլ ժամանակակիցներ։ 1949 թվականից մինչև 1950-ական թվականների կեսերը «Տասներկու աթոռ» և հետագայում գրված «Ոսկե հորթը» վեպերի տպագրությունն արգելվել է ՀամԿ(բ)Կ Կենտրոնական կոմիտեի 1948 թվականի դեկտեմբերի 14-ի «Սովետսկի պիսատել» հրատարակչության կոպիտ քաղաքական սխալի մասին» որոշման նախագծի հայտնվելուց հետո։ Ստեղծագործությունը բազմիցս էկրանավորվել է։

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1927 թվականին Իպոլիտ Մատվեևիչ Վորոբյանինովը` նախկին Սովետական Միության ազնավականության առաջնորդը, աշխատում էր ԶԱԳՍ-ում որպես գործակալ։ Նրա մահացող զոքանչը մահվան մահճում գտնվելիս տեղեկացնում է, որ իրենց ընտանեկան զարդերը բոլշևիկներից թաքցնելու համար պահել են իրենց հյուրասենյակի տասներկու աթոռներից մեկի պաստառի տակ։ Սակայն այդ աթոռներն այլ մյուս անձնական ունեցվածքի հետ միասին, կոմունիստներն առգրավել էին ռուսական հեղափոխությունից հետո։

Վորոբյանինովը ցանկանում է գտնել այդ գանձերը և դրանց որոնման համար մեկնում է Ստարգորոդ, որտեղ հանդիպում է Օստապ Բենդերին, ով խորամանկությամբ իմանում է նրա քաղաք գալու պատճառի մասին և պարգևավճարի դիմաց դառնում է նրա գործընկերն ու որոշում օգնել նրան։

Նրանք գտնում են աթոռները, որոնք պետք է վաճառվեն Մոսկվայի աճուրդում։ Սակայն դրանք գնել չի հաջողվում, քանի որ աթոռների հավաքածուն վաճառվում է հատ-հատ։ Աթոռների որոնման համար թափառելով ամբողջ Ռուսաստանով, նրանք մի շարք զավեշտալի արկածներ են ունենում, այդ թվում՝ ապրում են ուսանողական հանրակացարանում, աշխատում նավի վրա՝ պաստառներ փակցնելով, որով կհասնեն ափ, մոլորեցնում են գյուղի շախմատային ակումբի միջազգային մրցույթի մասնակիցներին, ոտքով անցնում Վրաստանի լեռները։

Վորոբյանինովի զոքանչի գաղտնիքը լսել էր նաև հայր Ֆեոդորը, ում գանձեր գտնելու գաղափարը զրկել էր ողջամտությունից։

Էկրանավորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ադելֆ Դիմշան՝ Օստապ Բենդերի առաջին դերակատարը

Վեպի առաջին էկրանավորումն իրականացվել է 1933 թվականին, երբ թողարկվել է լեհ-չեխական «Տասներկու աթոռ» ֆիլմը, որի գործողությունները տեղի են ունենում Վարշավայում ու այլ քաղաքներում։ Օստապի դերը, որը ֆիլմում կոչվում է Քամիլ Կլեպկա, կատարել է դերասան Ադոլֆ Դիմշան[18]։ Երեք տարի անց էկրան է բարձրացել անգլիական «Նստե՛ք, խնդրեմ» կատակերգությունը, որի ռեժիսորը, հիմք ընդունելով Իլֆի և Պետրովի վեպի սյուժեն, գանձերի որոնման պատմությունը տեղափոխել է Մանչեսթեր[19]։

Չիրականացված կինոնախագծերի թվին է պատկանում համահեղինակների և ռեժիսոր Լյուիս Մայլսթոունի համատեղ աշխատանքը. 1930-ական թվականների կեսերին Իլֆն ու Պետրովը, ճամփորդելով Միացյալ Նահանգներում, նրանից առաջարկ են ստացել մասնակցելու «Տասներկու աթոռի» ամերիկյան տարբերակի ստեղծմանը։ Պահպանվել է Իլֆի՝ կնոջն ուղղվա նամակը, որում Իլյա Առնոլդովիչը հայտնել է, որ ինքը Պետրովի հետ միասին գրում է լիբրետո հոլիվուդյան ֆիլմի համար․ «Գործողությունները տեղի են ունենում Ամերիկայում՝ ամրոցում, որը հարուստ ամերիկացին գրել է Ֆրանսիայում և տեղափոխել իր հայրենի նահանգ»։ Գաղափարը մնացել է չիրագործված, սցենարի ճակատագիրը (քսաներկու մեքենագիր էջ) անհայտ է[19]։ Մեծ մասամբ տեղի է ունեցել այն պատճառով, որ խորհրդային համահեղինակների գրած սյուժեում առկա ամրոցի տեղափոխումն արդեն օգտագործվել էր Ռենե Կլերի կողմից «Ուրվականը գնում է Արևմուտք» (1935) ֆիլմում, ինչպես նաև պայմանավորված էր Իլֆի մահով, ինչի համար շատ էր ափսոսում Մայլսթոունը[20]։

Խորհրդային կինեմատոգրաֆիստները բավական երկար ժամանակ՝ ընդհուպ մինչև 1960-ական թվականները, չեն անդրադարձել Իլֆի և Պետրովի ստեղծագործություններին։ «Տասներկու աթոռ» վեպի հիման վրա բեմադրված առավել նշանավոր ֆիլմեր են համարվում Լեոնիդ Գայդայի (1971) և Մարկ Զախարովը (1976) աշխատանքները։ Գայդայը, սկսելով երկսերիանոց կինոնկարը, կինոփորձեր է անցկացրել Բենդերի դերի հավակնորդ քսաներկու դերասանների հետ։ Նրանց թվում են եղել Եվգենի Եվստիգնեևը, Սպարտակ Միշուլինը, Վլադիմիր Վիսոցկին, Ալեքսեյ Բատալովը, Վլադիմիր Բասովը, Միխայիլ Կոզակովը և ուրիշներ։ Որպես հնարավոր թեկնածու նկարահանող խումբը դիտարկել է նաև երգիչ Մուսլիմ Մագոմաևին։ Կա լեգենդ, ըստ որի՝ Արչիլ Գոմիաշվիլին, գնալով կինոփորձի, ռեժիսորին ասել է. «Ես հենց Բենդերն եմ» (ռուս.՝ «Я и есть Бендер»)։ Մեծ կոմբինատորի նրա դերակատարումը Գայդային թվացել է առավել համոզիչը։ Ռոգինսկու խոսքով՝ «Օստապի դերի բոլոր կատարողներից Գոմիաշվիլին ամենաամբողջականն է։ Նա հաակարգից դուրս է, ոչ թե այն պատճառով, որ մտավորական է, այլ այն պատճառով, որ գերմարդ է»[21]։

Գայդայի ժապավենն արժանացել է բազմաթիվ արձագանքների, այդ թվում նաև բավական կտրուկ։ Այսպես, կինոգետ Եվգենի Մարգոլիտը «Հայրենական կինոյի նորագույն պատմության» մեջ հայտնել է, որ Գրիգորի Կոզինցևը «Տասներկու աթոռի» գայդաևյան էկրանավորմանը արձագանքել է օրագրային գրությամբ. «Բռի անձ, որը կարդացել է երկու ինտելիգենտ գրողների ստեղծագործությունը» (ռուս․՝ «Хам, прочитавший сочинение двух интеллигентных писателей»)[22]։ Տարիներ անց Բորիս Ռոգինսկին նշել է, որ Գայդայի կինոնկարը տարբերվում է ոչ միայն ռիթմի ճշգրտությամբ ու երկրորդ պլանի դերասանների շատ մանրակրկիտ ընտրությամբ, այլև Իլֆի և Պետրովի վեպի պարոդիականությունն զգալու ունակությամբ։ Դրա հաստատումն է հայր Ֆեոդորի տանը տիրող իրավիճակը, որը հիշեցնում է Դոստոևսկու տուն-թանգարանի տարածքը[21]։

Հինգ տարի անց լույս տեսած Մարկ Զախարովի չորսերիանոց ֆիլմը քննադատների կողմից ընկալվել է որպես «Տասներկու աթոռի» խաղ»։ Անդրեյ Միրոնովի կատարմամբ Օստապ Բենդերը այս ֆիլմում հիշեցրել է «ամենավաղ, մելոդրամատիկ կինեմատոգրաֆիայի» կերպարի, որին շրջապատում են իրական մարդիկ՝ հայր Ֆեոդորը (Ռոլան Բիկով) և Իպպոլիտ Մատվեևիչը (Անատոլի Պապանով)․

Կիսան բառացիորեն յուրաքանչյուր կադրի հետ ավելի շատ համակրանք ու կարեկցանք է առաջացնում, ստացվում է, որ նա գրեթե գլխավոր դերը խաղացող դերասանն է։ Բացի այդ, երբ Վասյուկիում կոլեկտիվ խաղի սեանսից առաջ նա զգուշացնում է Օստապին` «Պետք չէ։ Կծեծեն», հանդիսատեսը տեսնում է, որ ապուշ Կիսան իրավացի է, նրանում խոսում է առողջ բանականությունը, իսկ Բենդերը... Բենդերը շարժվում է կարծես թե ոչ իր կամքով՝ դեպի աղետ[21]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Dvanáct kresel»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-07-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  2. «Keep Your Seats, Please!»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-12-08-ին 
  3. «13 Stühle»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-11-02-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  4. «L'eredità in Corsa»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-04-14-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  5. «It's in the Bag!»։ Internet Movie Database։ Վերցված է 2016-01-12 
  6. «13 stolar»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-06-17-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  7. «Sju svarta be-hå»։ Internet Movie Database։ Վերցված է 2016-01-12 
  8. «Treze Cadeiras»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-07-26-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  9. «Das Glück liegt auf der Straße»։ Internet Movie Database։ Վերցված է 2016-01-12 
  10. «12 + 1»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-10-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  11. «12 стульев»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-12-20-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  12. «12 стульев»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-04-22-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  13. «Rabe, Pilz & dreizehn Stühle»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-25-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  14. «12 стульев»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-09-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  15. «Mein Opa und die 13 Stühle»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-04-08-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  16. «Zwölf Stühle»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-11-05-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  17. «La sedia della felicità»։ Internet Movie Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-01-04-ին։ Վերցված է 2016-01-12 
  18. Яновская, 1969, էջ 44
  19. 19,0 19,1 Яновская, 1969, էջ 45
  20. Аренский, 1968, էջ 233—234
  21. 21,0 21,1 21,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ БР անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. Марголит Е. Я. Новейшая история отечественного кино. 1986—2000. Кино и контекст // Новейшая история отечественного кино. 1986—2000. Кино и контекст Умер Леонид Гайдай. — СПб: Сеанс, 2004. «Архивированная копия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-05-ին։ Վերցված է 2016-01-12 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Аренский, К. Письма в Холливуд : По материалам архива С. Л. Бертенсона. — Мюнхен: K. Arensburger, 1968. — 267 с.
  • Галанов Б. Е. Илья Ильф и Евгений Петров. Жизнь. Творчество. — М.: Советский писатель, 1961. — 312 с.
  • Ильф И. А., Петров Е. П. Двенадцать стульев. Первый полный вариант романа с комментариями М. Одесского и Д. Фельдмана / Предисл. и комм. Одесского М. П. и Фельдмана Д. М.. — М.: Вагриус, 1999. — ISBN 5-7027-0652-8
  • Лурье Я. С. В краю непуганых идиотов. Книга об Ильфе и Петрове. — СПб.: Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге, 2005. — ISBN 5-94380-044-1
  • Петров Е. П. Мой друг Ильф / Сост. и комм. А. И. Ильф. — М.: Текст, 2001. — ISBN 5-7516-0254-4
  • Старков А. Н. «Двенадцать стульев» и «Золотой телёнок» Ильфа и Петрова. — М.: Художественная литература, 1969.
  • Щеглов Ю. К. Романы Ильфа и Петрова. Спутник читателя. — СПб: Издательство Ивана Лимбаха, 2009. — ISBN 978-5-89059-134-0
  • Яновская Л. М. Почему вы пишете смешно? Об И. Ильфе и Е. Петрове, их жизни и их юморе. — М.: Наука, 1969.