Ռասիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Ցեղապաշտությունից)
Փենսիլվանիայի նահանգապետի՝ ռասիստական նրբերանգներով նախընտրական պաստառ (1886)

Ռասիզմ, ռասայականություն, ցեղապաշտություն, սոցիալական և էթնիկական խմբերի, դասերի, դասակարգերի և պետությունների միջև հարաբերությունների տիպ, որի բնույթը գիտակցվում և ուղղություն է ստանում սոցիալական և մշակութային տարբերությունները մարդաբանական հատկանիշներով բացատրող գաղափարներով։ Ներկայանում է որպես գիտակցական կամ անգիտակցական համոզմունք մեկ ցեղի (ռասսայի) մյուսի նկատմամբ ունեցած հատուկ գերակայության մասին։ Սահմանումը ենթադրում է, որ նախ «վերին» ռասսան իրավունք ունի գերիշխել, գործադրել իշխանություն «ստորին» համարվող ռասսաների նկատմամբ, ապա՝ ցեղապաշտությունը պարունակում է անհատների ու խմբերի թե՛ վարքագիծը, թե՛ վերաբերմունքը։ Ռասսայական սաղմերը նկատվում են առաջին մարդկային հանրույթների «մշակութային էթնոցենտրիզմի» մեջ, երբ դրանցից յուրաքանչյուրը իրեն վեր էր դասում շրջապատող «բարբարոսներից» և դրանով արդարացնում նրանց ստրկացնելը։ Բուն ռասսայական տեսությունները ծագել են գաղութատիրության դարաշրջանում՝ ձևավորվող մարդաբանության շրջանակում, առաջին ուսմունքի հիմնադիրը Գոբինոն (Gobineau, 1816—1882) է, որի գաղափարները զարգացրել են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում են։ Հիմնական ռասսայական հատկանիշի ընտրության տարբերությունների հետ մեկտեղ ռասսայական բոլոր տեսություններին բնորոշ է ոչ սպիտակամորթ ռասաների ներկայացուցիչներին «ստորին կարգի» մարդ համարելը, որոնք իբր ընդունակ չեն ստեղծելու բարձր զարգացած մշակույթ, հետևաբար հարկադրված են վերցնելու այն «բարձր» ռասաներից։ Սրանից ելնելով շահագործումը և գաղութատիրությունը մեկնաբանվել են որպես քաղաքակրթության ներմուծում։ Ռասիստական գաղափարների հիմքում ընկած են սոցիաական դարվինիզմը, մաչթուսականությունը և եվգենիկան։ Ռասսայականության մարմնավորման բարձրակետը գերմանական ֆաշիզմն էր, որը ռասսայականությունը հռչակեց պաշտոնական գաղափարախոսություն՝ այն ծառայեցնելով իր հրեշավոր ոճրագործությունները հիմնավորելուն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ռասիստական գործելակերպի են դիմել ճապոնացի միլիտարիստները Չինաստանում և ասիական այլ երկրներում, իտալացի ֆաշիստները՝ Եթովպիայում, Ալբանիայում, Հունաստանում։ Ժամանակակից կապիտալիստական երկրներում (Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, Կանադա, հատկապես ՀԱՀ) պահպանվել են ռասայական խտրականությունը, սեգրեգացիան, ապարտհեյդը, շատ դեպքերում նաև ցեղասպանությունը։ Հարելով իմպերիալիզմի գաղափարախոսներին՝ մաոիստները իրենց մեծապետական նկրտումները արդարացնելու համար քարոզում են Ասիայի ժողովուրդների ռասսայական միասնության և Չինաստանի (որն իբր կոչված է լինելու համաշխարհային պատմության հեգեմոնը) բացառիկ դերի մասին ուսմունքը։ ՍՍՀՄ-ում և սոցիալիստական համագործակցության երկրներում սոցիալիզմի ու կոմունիզմի կառուցման փորձը, Ասիայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի զարգացող երկրների սոցիալ-տնտեսական և մշակութային հաջողությունները ապացուցում են «բարձր» և «ստորին» ռասսաների գոյության և պատմության ռասսայական պայմանավորվածության մասին ըմբռնումների անհիմն լինելը։ ՄԱԿ-ը ընդունել է մի շարք որոշումներ և բանաձևեր, որոնցում դատապարտել է ռասսայականությանը։ Յուրաքանչյուր տարվա մարտի 21-ը նշվում է որպես ռասսայական խտրականության վերացման համար պայքարի միջազգային օր, 1971-ը հայտարարվել է ռասսայական խտրականության բոլոր ձևերի դեմ համաձայնեցված գործողությունների միջազգային տարի, 1974—1984-ը՝ ռասսայականությանյան դեմ առավել արդյունավետ պայքարի տասնամյակ։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png