Աֆրոդիտե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Աֆրոդիտե
Aphrodite8.jpg
Տեսակ Օլիմպոսի աստվածներ և fertility deity
Դիցաբանություն հին հունական դիցաբանություն
Սեռ իգական
Երևի համընկնում է Վեներա և Astarte
Նստավայր Օլիմպոս
Աշակերտ է Օլիմպոս
Հայր Ուրանոս և Զևս
Մայր Դիոնե[1]
Քույր/Եղբայր Մանես
Ամուսին Հեփեստոս
Կողակից Anchises, Butes, Ֆայետոն, Ադոնիս, Արես, Հերմես, Դիոնիսոս, Պոսեյդոն և Phaethon
Զավակներ Անտերոս, Դեյմոս, Էրոս, Փոբոս, Հարմոնիա, Himeros, Հերմափրոդիտ, Hymen, Priapus, Rhodos, Eryx, Tyche, Պեիթո, Էնեաս, Polycaon, Golgos և Adrestia
Aphrodite Վիքիպահեստում

Աֆրոդիտե[2] կամ Ափրոդիտե (հին հուն․՝ Ἀφροδίτη, հնում ստուգաբանվում էր որպես ածանցյալ ἀφρός - «փրփուր» բառից), Հին հունական դիցաբանության մեջ համարվում է սիրո և գեղեցկության աստվածուհին։ Զևսի և Դիոնեի դուստրը (այլ տարբերակի համաձայն՝ առաջացել է ծովի փրփուրից)։ Աֆրոդիտեի պաշտամունքը տարածված է եղել ոչ միայն Հունաստանում, այլև Փոքր Ասիայում և մերձսևծովյան հունական գաղութներում։ Սկզբանական շրջանում համարվել է պտղաբերության (և ծովի) աստվածուհի, կրել փյունիկյան Աստարտե աստվածուհու ազդեցությունը, իսկ օլիմպիական դիցարանում՝ հավերժ դեռատի և գեղեցկագույն աստվածուհի, որն իշխում է մարդկանց և աստվածների սրտերին, սեր պարգևում նրանց։ Ափրոդիտեի սիրո իշխանությանը ենթարկվում էին աստվածներն ու մարդիկ, բացառությամբ դիցուհիներ Աթենասի, Արտեմիսի և Հեստիայի։ Հեփեստոսի կինը և Արեսի տափածուն էր։ Ա-ին ուղեկցում են գեղեցկության և նազանքի աստվածները։ Մտնում էր 12 մեծ օլիմպիական աստվածների թիվը։ Նրան նվիրվել են բազմաթիվ մեհյաններ, որոնցից աչքի է ընկնում Կորնթոսի հռչակավոր տաճարը։ Ա-ի լավագույն արձաններից Տավրիդյան Աֆրոդիտե արձանը (մ.թ.ա. III դ.) պահվում է Լենինգրադի Էրմիտաժում, Միլոսյան Աֆրոդիտեն (մ.թ.ա. II դ.)՝ Լուվրի թանգարանում։ Աֆրոդիտեն իր պաշտամունքային էությամբ համանման է հայկական Աստղիկ աստվածուհուն։ Հռոմեական դիցաբանության մեջ նույնացվել է Վեներային։ Աֆրոդիտեն սիրում էր Կիպրոսի արքայի որդուն, Ադոնիսին։

Ափրոդիտեն սովորաբար պատկերվել է գեղեցիկ մերկ կնոջ տեսքով: Բազմաթիվ նկարիչներ պատկերել են գեղեցկուհուն ծովի մեջ մի մեծ խեցու վրա կանգնած:

Ափրոդիտեի ծնունդը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիրո աստվածուհի Ափրոդիտեն ծնվում է ծովի փրփուրից: Նա հայտնի է իր շլացուցիչ գեղեցկությամբ և կախարդական հմայքով:

Ափրոդիտեի սիրեկանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շնորհիվ իր գեղեցկության՝ Ափրոդիտեն հեշտորեն գայթակղում էր նրան, ում որ ցանկանար: Կրծքերի մոտ նա կրում էր իր ամուսին Հեփեսոսի նվիրած գոտին, որը նույնպես գայթակղիչ ուժ ուներ: Հեփեսոսը պատմում է, որ Տրոյաի պատերազմի ժամանակ Հերան վերցնում է այդ գոտին, որպեսզի գայթակղի Զևսին, որ վերջինս չխառնվի պատերազմի ընթացքին և հույները կարողանան հաղթանակ տանել:

Արձանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փարիզի հռչակավոր Լուվր թանգարանում պահվող Աֆրոդիտեի արձանը այն ամենաչքնաղ ու ամենազարմանահրաշ ստեղծագործություններից է, որ երևէ կերտել են մարդկային մեծ հանճարն ու ճարտար ձեռքերը։

Գիտնականները ենթադրում են, որ այդ մարմարյա արձանը կերտել է հույն քանդակագործ Ագեսանդրոսը, մեր թվարկությունից առաջ 2-րդ դարում։ Արձանը գտնվել է 1820թ., Եգեյան ծովի Միլոս կղզու պեղումների ժամանակ, որտեղից էլ առաջացել է նրա Միլոսյան Աֆրոդիտե անվանումը։

Հազարամյակների ընթացքում կերտված արձանների մեջ Աֆրոդիտեն համարվում է ամենագեղեցիկը,չնայած որ կռնատ է։ Ենթադրում են, որ մարմարյա գեղեցկուհին իր ձեռքերում բռնած պահել է մի մեծ վահան, որի մեջ նայել է իրեն ինչպես հայելու մեջ։

Առասպելը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ափրոդիտեն ամուսնացած էր Հեփեստոսի հետ, որը պաշտում էր իր գեղեցկուհի կնոջը և բազմաթիվ նվերներ անում նրան: Սակայն Ափրոդիտեն հաճախ դավաճանում էր ամուսնուն: Նրա բազմաթիվ սիրային կապերից ամենահայտնին պատերազմի աստված Արեսի հետ սիրավեպն էր: Արեսն ու Ափրոդիտեն չորս երեխա են ունենում. Դեյմոսը՝ սարսափը, Ֆոբոսը՝ վախը, Հարմոնիան և Էրոսը՝ սերը:

Թակարդն ընկած սիրեկանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ Հեփեսոսը իմանում է Ափրոդիտեի մասին իր եղբայր Արեսի հետ, որոշում է վրեժխնդիր լինել՝ նվաստացնելով սիրեկաններին: Լինելով հմուտ մետաղագործ՝ նա բրոնզե շղթաներ է պատրաստում և աննկատորեն կախում սիրեկանների մահճակալից: Երբ Ափրոդիտեն ու Արեսը պառկում են այնտեղ, կապանքները ընկնում են ցած և կապում նրանց: Այդ ժամանակ Հեփեսոսը կանչում է աստվածներին, որպեսզի վերջիններս տեսնեն խայտառակ եղած սիրեկաններին:

Մահկանացու սիրեկանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ափրոդիտեի մեկ այլ սիրեկանից էր մահկանացու Ադոնիսը: Պերսեփոնեն, որը դժոխքի աստված Հադեսի կինն էր, նույնպես սիրահարված էր Ադոնիսին, և երբ վերջինս նախընտրում է ոչ թե իրեն, այլ գեղեցկուհի Ափրոդիտեին, Պերսեփոնեն, խանդից դրդված, Ափրոդիտեի սիրային կապի մասին պատմում է Արեսին: Զայրացած Արեսը մի վայրի վարազի ազատ է արձակում և ուղարկում Ադոնիսի վրա: Կենդանին սպանում է Ադոնիսին, և վերջինս ընկնում է դժոխք, որտեղ նրան սպասում էր Պերսեփոնեն: Ափրոդիտեն գնում է Զևսի մոտ և խնդրում ամենազորեղին հետ վերադարձնել իր սիրեկանին: Զևսը որոշում է այսպես լուծել այդ հարցը. Ադոնիսը տարվա կեսը կանցկացնի մեռյալների աշխարհում Պերսեփոնեի հետ, մյուս կեսն էլ՝ Ափրոդիտեի հետ:

Ադոնիսի մահը ցույց տվեց, թե որքան ողբալի ավարտ կարող էր ունենալ հասարակ մաղկանացուների համար սիրո աստվածուհու հետ սիրային կապի մեջ մտնելը: Մեկ այլ մահկանացու՝ Անքիսես անունով, որն Ադոնիսի նման գայթակղվում է Ափրոդիտեի հմայքով, նույնպես դաժան ճակատագրի է արժանանում: Ափրոդիտեն մարդանման տեսքով է երևում նրան, սակայն շուտով Անքիսեսը գլխի է ընկնում, որ իր դիմաց սիրո աստվածուհին է: Ափրոդիտեն Անքիսեսին խնդրում է խոստանալ, որ գաղտնի կպահի իրենց սիրային կապը, սակայն, հարբած լինելով, վերջինս բացում է այդ գաղտնիքը: Որպես պատիժ՝ Զևսը կուրացնում է նրան:

Պիգմալիոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պիգմալիոնը տաղանդավոր քանդակագործ էր, որը քանդակները պատրաստում էր իր ամբողջ եռանդով: Մի անգամ նա մի գեղեցիկ կնոջ արձան է պատրաստում, որն աներևակայելիորեն նման էր կենդանի մարդու: Պիգմալիոնն անմոռաց սիրահարվում է իր իսկ քանդակած կնոջը, և աղոթում սիրո աստվածուհուն շունչ պարգևել նրան: Խղճալով քանդակագործին՝ Ափրոդիտեն կենդանացնում է քանդակը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. https://www.wikidata.org/wiki/Q199923
  2. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 57։ ISBN 99941-56-03-9